(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Rikskansleren Axel Oxenstiernas skrifter och brefvexling"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the Copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to Copyright or whose legal Copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this filé - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non- commercial use of the filés We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these filés for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each filé is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in Copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 

at http : //books . google . com/| 



Digitized by 



Google 





AtttS SCIiMTIAVttlTAf 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



RIKSKANSLERER 



AXEL OXENSTIERNAS 



SKRIFTER OCH BREFVEXLING 



UTGIFNA AF KONOL. VITTERHETS- HISTOBIE- 
0€H ANTMIVITETS-AKADEMIEN 



SENARE AFDELNINGEN 

ANDRA BANDET 

HUGO GROTII BREF, 1633—1639 



STOCKHOLM 

P. A. HOB8TBDT k BÖNBBB VÖBL^O 



Digitized by 



Google 



33L 



BTOCKHOLM 1889. 

KONOL. BOKTRTCKBRIBT. P. A. NORSTKDT dc SÖNKR. 



Digitized by 



Google 



f^Z^ <i.V &> - /-3^ 



HUGONIS GROTII 

EPISTOLAE 



AB 



AXELIUM OXENSTIERNA 



BEONI SYECIAE CANCELLABIUM 



TOMUS PRIOR 

1633—1639 



STOCKHOLM 

APUD P. A. N0B8TBDT ET FILI08 1889 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



PR^FATIO. 



Hugo Grotius per librum illum, qui est >de jure belli et 
pmcis», ae v&lde commendayerat Gustavo. Adolphe, et quum Ham- 
burg habitaret, rez ille non multo ante quam e vita deceesit 
legftto 8U0 Johanni Salvio ibi degenti mandatum dederat, ut 
temptaret, si Grotium adducere po88^t, ut in regia auctoritate 
esset eique industriam navaret suam. 

Sed morte regis et curis familiaribus Grotii res usque ad 
Tergentem annum 1634 prolata est, postquam Grotius jam sestate 
se ad Cancellarium Oxenstierna contulerat, qui tunc Franeofurti 
et in aliis locis ad Rhenum versatus est. Inde Grotius post 
initinm anni sequentis Lutetiam versus Parisiorum profectus est, 
ubi deinde per decem annos usque ad ver anni 1645 Sueciae 
legati munere funetus est. 

Quamquam epistohe, quas Grotius toto hoc tempore ad Can- 
cellarium dedit, longo ultra quingentos numero excedunt, non 
amplius 102 exstani, ipsius manu confectse, quas nobis licuit 
in archivo regni videre; maxima tarnen pars earum aut typis ex- 
pressa aut manu fideliter descripta ad posteritatem venit. 

Nam Grotii nepotes jam annis 1686 et 1687 Amstelodami 
quam poterant plurimas ejus epistolas aut ex ipsis exemplaribus 
aut ex libris epistolaribus, quos avus reliquerat, in magno volumine 
imprimendas edendasque curaverunt. 

In quam editionem relatse sunt nulle alis ad Cancellarium 
Oxenstierna epistolse quam quas intra annos 1635 et 1640 scrip- 
serat auctor, sed es psene omnes et integre, exceptis tarnen qui- 
büsdam additamentis, qus festinandi necessitas ipsi contextui 
mserere impediverat. Sed habet ea editio id incommodi, quod 
quibusdam in locis res secretiores per notas et nomina commen- 
ticia occultantur, quorum nuUa clavis vel explicatio adjuncta est. 
E« vero epistolse, quas Grotius annis suis ultimis seu post 
1640 ad Cancellarium Oxenstierna scripsit, neque typis expresss 



Digitized by 



Google 



IV 

in publicum provenerunt, nisi quod quaedam paixcae 
Johannem et forsan alios datse fere idem continent, nee 
tum 8cimu8, historicis usui fuerunt. Exstant ex hoc tem 
amplius 8ex in originali, sed continentur 224 codice 
manuscripto, qui in bibliotheca regia Dresdens!, (^eign. >C. 
servatur, cujusque nobis liberalitate regiminis Saxonici 
facta est copia. 

Insunt huic volumini praeterea 34 epistolae ad reginam 
nam et nonnuUse ad alios proceres Svecanos, Johannem 
stiema, Johannem Salvius, Scheringum, Gustavuns Rose 
omnes ex eodem quinquennio, una ad Cancellarium ex ann 
et una ex anno 1634, quas hie sub N:o 1 et 2 inseniimus, 
decim ad Petrum Schmalze ex annis 1635 ad 1637. Cc 
in toto 289 epistolas. 

Quarum epistolarum descriptionem, editione, quam ni 
Grotii procurarunt, jam ad finem perducta, confectam esse 
ex eo colligere possumus, quod quse ibi inveniuntur episto 
hoc codice desunt, praeter quasdam, quse postea obliteratas 
sine dubio non alia de causa quam quod jam in editione 
stelodamensi erant. 

Ex ipsa scriptura apparet, tres manne in describendo o 
patas fuisse, earumque unam in ceterarum etiam correction< 
completione. Cujusnam fuerit haec manus detegere nobis adhuc 
contigit, sed illum hujus coUectionis auctorem fuisse patet, et € 
sub finem seculi decimi septimi, quo coUectio Oxenstiernianc 
prsedio Fibolm Sudermannise servata fuit, opus suum confeci 
verisimile est*). 

Non sine mendis hsec coUectio est, sed nihil omnino est cauc 
cur ei fidem derogemus, neque omissae illoe in extremis episto 
salutationes magnum secum afferunt detrimentum, nisi quod fo 
tasse interdum minus facile intelligitur, ad quem quseque scrip 
sit epistola. 

In hoc opere edendo, dum praeter epistolas, quae dudc Groti 
manu scriptae exstant, hsec duo quae attigimus subsidia flequimur 



*) In libro: »BrefTezling emellan E. Benzelins och Gastaf Benzel8tjerna>, 
impr. Linköping 1791, legitnr de collectione nova epistolarum Orotii, qaam 
fräter eomm, Olaus Benzelias, anno 1716 edere Toluerat, aed ut ex pag. 79 
Yidetnr, hsec collectlo param ultra sezaginta ex eis ad Axeiinm Ozenstlema 
continere potnit. Barn partem fmstra qusesivlmus; sed reliquae ad filinm 
Johannem scriptse in bibliotheca Lincopensi servantur et in dnobaa mlnorlbaj 
libris annis 1806 et 1829 Harleml editee sunt. 



Digitized by 



Google 



nihil in toto mutavimus scribendi morem, nisi quod ad instar 
editionis primaris notis arabicis in omnibus locis usi sumus ad 
designandnm tempus, quo quseque epistola scripta est, et quod 
pro t et «, ubi consonantes sunt, j et v scripsimus. Nonnullis 
quoque locis usi sumus minoribus literarum formis pro majoribus. 
Locos vero, qui in editione anno 1687 curata typis expressi 
sunt per notas tantum et nomina commenticia, plerumque ab 
antiqnitate petita, mutaTiraus secundum explicationem, quam se- 
<retarii Cancellarii in ipsis epistolis dederunt, et secundum clavem 
•qaandam, qu» manu ipsius Grotii scripta etiam nunc exstat et 
ijuam bic subjunximus, non vero in forma sua originaria, sed 
juxta aliud exemplar, quod nomina in ordinem secundum literas 
initiales redacta continet et eodem tempore confectum est. Sed 
<}uia hac clave adhibita in dubium vocari non potest, quin omnes 
loci recte intellecti ac redditi sint, et editio illa in omnibus 
bibliothecis reperitur, putavimus prorsus supervacaneum esse eos 
referre quales ibi sunt; sed satis esse visum est nobis asterisco 
initium et finem eorum locorum significasse. 

NonnuUse tamen epistolse, qiias Grotius anno 1638 scripsit, 
non per easdem ac ceterae confectae sunt notas, neque uUa 
earum exstat clavis. Sed nihilo minus hos locos recte reddere 
potuimus, adjuti sagacitate ejus viri, R. Torpadie, qui in opere 
periodico Svecano »Historisk Tidskrift» 1888, pag. 376—383 
«pistolam Regis Gustavi Adolphi N:o 602 in volumine I hujus 
<collectionis explanavit et boc genus scripturs illustravit. Eodem 
signo igitur in his quoque locis usi sumus. 

Mendse editionum saepe cum mendis scripturse originalis co- 
licrent, et quamquam Grotius manum satis perspicuam in suis 
epistolis perbibet, boc loco non est tacendum — neque id mi- 
randum — ejus scripta festinationem magnam aliquando prodere, 
ut valde diiBcile sit literas probe dignoscere. Editio igitur Am- 
stelodamensis, quae, quod ad bas epistolas attinet, ex libris episto- 
laribus auctoris prodiit, multa habet quas plane corrupta sunt. Non 
vero sine cura excusa est; verba per se mendosa raro occurrunt, sed 
contextus eorum aliquando nuUum sensum praebet. Sed levi adhibita 
literarum mutatione vel transpositione veram lectionem restituere 
potuimus, novum verbum [inträ uncos] addere raro coacti sumus. 

Nomina vero propria, quae Grotius plerumque ad Latini ser- 
inonis consuetudinem mutavit, et quas ipsi non semper cum scriberet 
satis nota fuerunt, difBcilius est corrigere. 



Digitized by 



Google 



TI 

Formas eorum minus justas, quae in fontibus nostris Si 
currunt, e. g. nomen Schmalohii pro Schmalzii, non plane eli 
potuimus, prsesertim quia hic vir non satis sibi constana i 
bendo suo nomine fuit, alias, quae våris sunt, non aem 
unitatem, sed ad paucitatem revocare conati sumus. 

Mazimam difficultatem efficiunt nomina tam locorum 
bominum, quae minus cognita fuerunt, et excusationem qui 
habent editores, quos nominavimus, aeque ac scriptores coUec 
Dresdensis, si talia non recte legere potuerint. 

Multa illorum vitia, adjuti tabulis et libris tam vetustis 
novis, nonnunquam etiam scriptis aliis ejusdem aetatis, correx: 
sed confitendum est nobis, nomina nonnuUa in illa edition 
tiose scripta in hane etiam irrepsisse incorrecta. 

Cum autem index nominum expletus, respectu formae i 
insolitse, in hoc opere magis necessarius sit quam in aliis, ti 
posteriori volumini subjungemus et ibi errata quoque omoia 
rigere conabimur. 

E re visum ost in hoc opere etiam epistolas Grotii ad Petr 
Schmalzium, quem supra diximus, edere, praesertim quum s»j 
sime contineant talia, quae ad eas, quae Cancellario ipsi datae su 
illustrandas et complendas pertinent. Erat nempe is secretari 
Gancellarii Oxenstierna in Germania et eum in itinere suo p 
Galliam sequebatur. 

Unde etiam explicatur, quasdam harum cum epistolis i 
Cancellariuro in uno volumine, quod in archivo regDi 8emp< 
servatum est, illigatas esse; aliae in collectione Oxenstierniao 
erant, ut totus numerus epistolarum manu propria Grotii scrip 
tarum quinquaginta sex fiat, ceterae in editione Amstelodamensi 
quae etiam magnam partem illarum, quarum mentio supra facti 
est, continet. 

NonnuUi loci in his epistolis per easdem etiam notas clan- 
destinas scripti sunt, et eodem modo, quem supra diximus, lecti 
et signati. 

Editionem harum epistolarum curavit J. Pr. Nyström. 



Digitized by 



Google 



H. GROTH CLAVIS. 



Arena Rhenus. 

Aristoteles... Philippiburgam. 
AreesUaiu... Landgrayloa Hasste. 

.fimilins Peditatas. 

AttüioB Machin» bellice. 

Asdmbal La Orange. 

Alezander ... Rex Britanni». 
Apnleins Cardinalia Inf ans Hispa- 

nin. 

Ahala Ajtona. 

Antonina Moscoyia. 

Aognstns Bex Poloniae. 

Aotoninas ... PaderbomensU ditio. 
iEsehylos ... CalrinianL 
Aiistophanes Tnrca. 

Aceins Holsatla. 

Alcena Indntiae. 

Abel Legatns Hispanus Lnte- 

ti». 

Abraham Boptnra Galli cum Csssare. 

Alcmon Mare Balthicnm. 

Annibal Imperator. 

B. 

Baocbylides . Magantiacum. 

O. 

Cerasa Batisbona. 

Cardnl Bohemia. 

Cimon Belgica libera. 

Coriolanns... Rhseti. 
Camillns Geneva. 



Catilina Piccolominlas. 

Olodins Hlspania. 

Caesar Polonia. 

Cajns Snedia. 

Clandlns Polonia. 

Cleon ürbs Constantla. 

Cicero Palatina domns. 

Crassns Rhntia. 

Calllmachns. Bellnm. 

Catullus Indatiae. 

Colnthas Blector MaguntiacensiB. 

Calaber Princeps Aransionensis. 

Clemens Peditatns. 

Calms Princeps Condnns. 

Caecillas Boatilier filins. 

[Carlas Svecla.] 

D. 

Diogenes .... Basilea. 
Domitianns.. Labeea. 
Demosthenes Ba^aria. 
Diphilns Cnstos sigillorum GallisB. 

E. 

Eplcaras Helvetü. 

Earipides .... Pontificli. 
Eusebins .... Cardinalia Rlceliacas. 
Enoch Residens Cassarens Lu- 
tetiae. 



Fraga Snedia. 

Fablus Dayaox Legatus Gallias. 



Digitized by 



Google 



VIII 



a. 

GracchaB ... Princeps Aransionensis. 
Oalba Elector BrandebnrgicoB. 

H. 

Hordeam Albis. 

Hanno D. de Feuqulére. 

Hannibal Imperator. 

Hyperides... Lacas Acronins. 
Hortensias... Anstria. 

Horatitts Urbes. 

Homeras Comes Suessionensls. 

I. 

Isaeus Helyetlorum regio. 

Jon Italia. 

Jnstinus Hago Grottas. 

L. 

Liliam AngUa. 

Lactoca Oallia. 

Laco Italia. 

M. 

Mala Danla. 

Mesplla Silesia. 

Mastafa Belgica Hispaniensis. 

Miltiades .... Cancellarias Saediae. 

Manilas Bez Hangarise. 

Mlmnermus.. Paz. 
Martialls .... Calvinlanl. 

Memo Amstelodamam. 

Menander.... BoatUler pater. 

N. 

Nama Palatinatus. 

Nero Brema. 

Ner7a Hamburgum. 

NsBTias Mare Balthlcum. 

Nonias Bali lon »rarli prsefectas. 

Noe Dax Lotharingas. 

O. 

Oryza Pontlfex. 

Otho Prassla. 



Plra Catholici in Oe 

Perslca Vlsur^is. 

Praecoqaa ... Colon ia. 

Plato Alsatia. 

Potamo Elector Saxonfas. 

Pyrrhon Dax Vinaxiensfi 

härdas . 

Porsena Exercitus. 

Perseas ünlo ETang^elicort 

manin. 

Phillppas Pontlfex. 

Pertlnax Elector Saxoniae. 

Phllemon Saedla. 

PacuTlas Oceanus. 

Plndaras Bella m. 

Propertias .. Elector Treyerensu 

Plaatus Prseses Memmlus. 

Philosophla.. Benfeldt. 



B. 

Rosa Germania. 

Romalas Lanenburgensis Dux 

8. 

Saltaiius Rex DanisB. 

Sophl Saedia. 

Socrates Francofartam. 

Scipio Eqaltatus. 

Spartacas ... Johannes de Waert. 
Sataminas .. America sive India occ 

dentalis. 

Seyerus Westfalfa. 

Seneca Anglia. 

Stesichoras.. Pax. 

Simonides .- Pecunia. 

Stella PaTlus, legatns in Ger 

manis. 
Sallastias ... Rex Poloniao. 



T. 

Talipa Hlspanla. 

Themistocles Argentoratum. 

Thacjdides.. Maguntiacom. 

Tallus Lotharingia. 



Digitized by 



Google 



Tarquinlu 
Tlbeiliis — 
THos 



Tbeodectea 
T«reiitiiia .. 
TltiBmiis .. 



TxeTcri. 

Dnx MotcoTi». 

Oedanum. 

Bremenflis ditio. 

Bmxella. 

Gallia. 

Nobilitea. 

TtbvUns Elector PalaünaB. 

Trypliiodonkfl Lutheran!. 
X^vejdides.. Saedie Cancellarliis. 

Tacitns Nobilitas Polona. 

Tbeodoretat. Eqnitatns. 
Tcrtollianiis. Machinae bellic». 



T^iola BTangelici. 

Verre« Dax Lotharingiae. 



Yindex Bex Qalli«. 

Virginias Rex HiBpaniss. 

Titellius India orientalis. 

Vespasianns. Pomerania. 

Virglliu« Lotherani. 

Yalerias Camerarias Legatas. 



Xenocrates.. Cancellarias Saedi». 



Z. 

Zeno Conflaentes Bheni et If o- 

seilte. 
Zosimas Chamassseas. 



[Explicatio notarum.] 



Z. 1. 


c 


22. 


b. 


43. 


p. 64. 


e. 86. 


eo. 108. 


y « 


m. 


23. 


d. 


44. 


q. 66. 


cl. 86. 


ii. 109. 


t 3. 


n. 


24. 


1. 


45. 


r. 66. 


er. 87. 


ie. 110. 


r. 4. 


P- 


25. 


D. 


46. 


B. 67. 


i. 89. 


sm. 200. 


p. 6. 


t. 


26. 


P- 


47. 


t. 68. 


dr. 90. 


sn. 300. 


n. 6. 


a. 


27. 


a. 


48. 


a. 69. 


0. 91. 


oi. 600. 


L 7. 


t. 


28. 


a. 


49. 


a. 70. 


fl. 92. 


bb. 800. 


i B. 


«p. 


29. 


b. 


60. 


i. 71. 


a. 93. 


cc. 900. 


g. 9. 


m. 


30. 


c. 


51. 


e. 72. 


fr. 94. 


dd. 1000. 


d. 10. 


n. 


31. 


e. 


62. 


0. 73. 


aa. 95. 


ff. 1010. 


b. 11. 


9. 


32. 


d. 


53. 


e. 74. 


gl. 96. 


gg. 1020. 


c 12. 


C. 


33. 


1 


54. 


e. 76. 


gr. 97. 


11. 1030. 


i 18. 


fl. 


34. 


i. 


55. 


8. 76. 


ae. 98. 


mm. 1040. 


b. 14. 


n. 


36. 


g- 


56. 


t. 77. 


pl. 99. 


nn. 1050. 


on. 16. 


P- 


36. 


b. 


67. 


n. 78. 


ai. 100. 


pp. 1060. 


m. le. 


i. 


37. 


k. 


58. 


i. 79. 


vi. 101. 


rr. 1070. 


0. 17. 


t. 


38. 


0. 


69. 


a. 80. 


al. 102. 


SS. 1080. 


qn. 18. 


c. 


39. 


1. 


60. 


a. 81. 


st. 103. 


tt. 1090. 


i. 19. 


8. 


40. 


m. 


61. 


p. 82. 


> 105. 


w. 2000. 


X. M. 


n. 


41. 


n. 


62. 


bl. 83. 


ei. 106. 


as. 2010. 


. »1. ! 


o. 


42. 


n. 


63. 


br. 84. 


tr. 107. 


ils. 2040. 



Digitized by 



Google 



NlhU Bignificantia 113. 

118. 
217. 
846. 
273. 
366. 
1009. 
112. 
116. 
119. 
223. 
234. 
266. 
1006. 



Bepetentla pneeedentes literas.. 



PrsDdictiis 

Vir 

Femina .... 

Begnnm 

Beglo 

Idem 



Digitized by 



Google 



1. Hamburgi ^ Febr. 1688. 

Eminentissime Domine. 

Magnos semper viros videndi cupidus, nemo est, quem pro- 
ptnfl noflfle magis aut desideraverim aut desiderare debuerim, quam 
eum, quem sibi instrumentum loco principe Rex judicio non minus 
quam omni virtute consummatissimus ad res in seternam memoriam 
exituraa delegerat. Nunc cum id felicitatis ultro mihi obtulerit 
tua (non quseram verba novitate adulandi blandientia, sed rem, 
ei possum, suo nomine signabo) non tam humanitas quam divinse 
imitatrix bonitas, est hoc tanto laetius, quanto solent magis se nobis 
commendare, quae optantibus et nondum sperantibus obveniunt. 
Me qnidem semper in tot et tam pertinacibus adversis solata est 
mens non nisi honestissimorum consiliorum sibi conscia: sed tamen 
ad erigendum animum magna virium adjectio est, iis placere, 
quibuB qui placent habent, cur sibi non displiceant. Audebo igitur 
tum eminentias fretus sequitate in jure manu consertum vocare 
fortunam: magnumque mihi erit ad res meliores auspicium illam 
contingere dextram pace ac hello nobilem et tantorum operum mini- 
stram, cui solam Svecise curam injunxisse injuria fuerat humani 
generis. D. Salvio quantum debeam, satis intelligo, qui me immensa 
maximorum negotiorum mole non obruto (nee enim potest) sed 
occupato semper animo non passus est excidere. Cum illo igitur 
de tempore locoque comparabo, et dum intuta sunt itinera mi- 
hique in hac caeli mutatione nondum satis firma valetudo, sublimi- 
Uti tuae placita illo interprete cognoscam. Deum interim vene- 
ntns, ut quae pro Europas quiete suscepta sunt consilia glorioso 
exitu secundet, teque, Eminentissime Domine, non principibus 
Umtum ac nationibus sed et literis salutarem diu servet. Ham- 
burg! ii Pebruarii anni 1633. 

Tuse Eminentisß toto dedicatus animo 
Hugo Grotius. 

Ex originali, jam In Bibliotheca Imper. PetropoUtana adservato. 
Grotii bref. 1 



Digitized by 



Google 



a. Httmburflri fS Ja 

Eminentissime Domine. 

Sicut illae gentes, quas natura sub extremos mundi 
relegavit, Isetari solent, ubi sol e longo divortio propii 
redit, ideo quod eius munere duo recipiant yitalia huxnano 
bona, calorem et florem caloris lucein; ita Saxoniae huic n 
tulamur, quod Tuae Eminentiae iubar post longa alibi spät 
se retroegit; totoque optamus animo, ut secum adferat dv 
minus salutaria Germanise bona, pacem et pacis alumnas 
Ego, sicut omnes Eminentie Tue virtutes quo debui culi 
neratus sum semper, ita illud nunquam satis mirari potero, 
tantae legationis onus sustinens, tot arma et armatos regei 
Agaroemnonis instar principum princeps, destrictum imm 
negotiis anitnum ad me usque passus es descendcre, quo nu 
unquam majus pretium cepi mei in literas cultus; eoque m 
quicquid unquam a me proficisci poterit Tuae Eminentiae gra 
id om ne ei prstoriis verbis do, dico addicoque. Cur au tern c 
minus ab hac urbe et uxore abscedere liceat, quam ante 
causas ex domesticis meis rebus D. Salvio enuntiavi, quas ipi 
pro sua aequitate Eminentiae Tuae probaturum confido: cui 
pittacium reddidi illud pecuniarium, eo beneficio, etiamsi itin 
vacuum tempus habuissem, non usurus; quippe qui magnum sa 
honorem iudicarem tuis affatibus frui, ut ad eos, non mercc 
invitatus, sed sponte festinare deberem. Quo uno nunc possu 
modo tam propensae in me voluntati respondere, Deum preco 
Eminentissime Domine, consilia actaque tua ad optimos exiti 
gubernet. Hamburgi jj J^^nuarii anni 1634. 

Tuae Eminentiae addictissimus devotissimiisqu 
U. Grotius. 
Ex orglnali. Prssent. Magdeburg d. 30 Jannarij 1634. 



8. Meti }f Jan. 1636. 

lUustrissime et Excellentissime Domine. 

Itinere quanquam non intermisso, sed multum circumducto 
ad vitandas praedonura manus, coeni voragine detenti primuin^ 



Digitized by 



Google 



deinde omnia rumpente gelu, multo serius destinato Metim, jam 

quintus dies agitur, pervenimus, ubi me colici dolores, frigore 

inteiiBo contracti, non diutius restare coegerunt, quam quanto 

opus erat tempore ad refovendum corpusculum, quod nunc ha- 

bens se meliuscule spem mihi facit intra biduum aut triduum 

persequendi itineris, non minore animi dolore quam is fuit, quem 

in corpore sensi, ob tot res et hunc morbum precipue interse- 

cantem festinationis mese studium. Dederat mihi D. de la Grange 

literaa alias ad omnes, alias ad eos, qui Hagen ovise et Tabernis 

prssidia curant, quorum uterque me salutavit gallica humanitate. 

Et Hagenoviae quidem currus reperimus, duos milliones, ut aje- 

bant, nummi francici ferentes ad excercitus: alius millio eis 

paucos dies exspectari dicebatur. Cum multa et de prsesente 

pecunia et de disciplin« reverentia apud suos loquantur Galli, 

maximes tarnen questus de iis audivimus qua per agros, qua per 

oppida, ita ut homines nuUarum partium jam alios, de quibus 

questi sunt hactenus, novorum hospitum comparatione absolvant. 

Metim jam nunc introducitur vectigal salis, quäle in Gallia pen- 

ditur, imperiosius jam hie multo agcntibus Gallis, ex quo per 

Lotharingiae et Alsatiorum oppidorum accessionem urbs haec esse 

limitanea desiit, haud dubio omine, idera et Lotharingis et Äl- 

satis exspectandum, ubi ipsis circumjecta fuerint alia. In Lo- 

tharingia demoti omnes muneribus publicis, qui ducis mandatu 

ea obierant. Ecclesiastici suis locis relicti, sed ut ipsi non minus 

quam ceteri sacraraentum regi dicerent. *La Grange* ardentem 

amorem ostendebat *Benfeldii*. Credi volebat jam rem venisse 

ad *rupturam Galli cum Caesare* usque. At *prsßfecti illi* non 

iu censebant, sed exspectandum *eventum conventis Wormatiensis. 

Fabula de pecunia in Sveciam* transmissa etiara hie *calet*. Deum 

veneror, lUustrissime et Excellentissime Domine, tuae ut Illustris- 

simae Excellentiae valetudinem et generosa consilia tutelae suse 

peculiaris esse cupiat. Meti ^ Jan. 1635. 

Ab Hanoviae comite ajunt sui nondum visum regem: magnam 
ab eo spem in D. Genguario coUocari; qui *Genevam Meti* se- 
qauntur, ajunt qvotidie se haberi durius. De •Philipsburgo* ru- 
mores nos soUicitos habent. 

lUustr. Excell. Vestrae devotissimus cultor 

H. Grotius. 
Sx originall. 



Digitized by 



Google 



4. Meti ^^ 

lUustrisBiroe et Excellentissime Domine. 

Meine cura an aliis de causis suaserit D. de la Gran^ 
ambitiosi itineris dispendium, ne nunc quidem satis mihi c 
Cum Septem per dies vagati essemus, nihilo propius Meti 
mu8, quam quo tempore exiveramus Maguntiaco. Quas pn 
incommoda intercesserint, quis status fuerit sitque valeti 
meae, pro qua quod solicita esse voluit Illustrissima Excel 
vestra, gratias referre nunquam, ne agerc quidem digne pc 
significavi ante hoc biduum, id est siraul atque respirare mi 
acerrimis doloribus licuit, ex quo tempore primum quod 
gaudium fuit ex adventu Spiringii nostri lUustrissimae Exce 
tise vestrae incolumitatem mihi nuntiantis. De Philipsburgo 
heic inaudieram, sed parum certa auctoritate. Est quidem in 
malum publicum, sed non sine spe aliqua boni. Pjrrhus eg 
sus Italia cum Siciliam praeterveheretur, quantum, inquit, puj 
campum Romanis et Poenis relinquimus. Si post id infortuni 
redditae sunt Illustrissimse Excellentise Vestrse literae Galliar 
regis, haud dubitem esse opus D. de la Grange. Solent en 
gallici legati multas habere subscriptiones regis in charta pu 
quibus praescribant quae in horas conducere existiment. Qu« 
sermone addidit D. de la Grange, haud obscure eo pertinent, 
reconciliatae amicitise, quam labefactavit ipse, honos et gratia apt 
ipsum sint. Regi Galliarum liberum esse debet, voluntatis suae vi 
cunque volet edere significationem, sed ita ut tantundem Illustrij 
simae Excellentiae vestrae regni Svecici vices gerenti liceat. Es qm 
de pecuniis flagitandis, rebusque aliis Illustrissima Excelleoti 
vestra praecipit, memiuero et praescriptis lincis insistam. Etvasamei 
et, quod praecipuum, corporis mei status jam is est, ut crastino manc 
moliar redauspicari iter, mirum in modum viis per has nives 
blandientibus. Det Deus, lUustrissime et Excellentissime Domine, 
ut diu summae ipsius bonitati gratias debeamus pro Illustrissima 
Excellentia vestra sospite et florente. Meti ?Li^ 1635. 

^ 1 Febr. 

lUustrissimae Excellentise Vestrae devotissimus cultor 
H. Grotius. 
Post scriptnm. 
Mercatores, per quos literae Lutetiae ad me recte perveniunt, 
hos dilegimus: 

Monsieur Olivier: rue de Quincampois. 



Digitized by 



Google 



Marchand Flamen: 

Monsieur Francquer, maistre tailleur k la croix de fer, rue 
St. Martin. 

Wormatis vero Petrum Beex mercatorcm Belgam. 
Sz original!. 



B. Meldia 7 Febr. Cal. n. 1686. 

lUustriasime et Excellentissime Domine. 

Veni jam ad eum locum, unde diei iter abest Lutetia, sub- 
stiturus tarnen diem forte unum proxime urbem ad sedem Dio- 
njsii ad comparanda quae mihi restant ad legationis choragium. 
Obvium, quod doleo, Feuquerium non habui. Alio itinere equia 
dispositis Vicum iit, prsefecturam suam. Haud dubie valde eum 
perculerit de Philipaburgo nuntius ob publicas privatasque ratio- 
nes. De Lotharingise locis, qu» munimentis nudantur, nihil com- 
perire aliud potui, quam ea aut introrsus sita e^ae, aut in Galliam 
obreraa; quse vero in germanicos aut belgicos fines prospectant, 
muniri etiam operosius: ita ut conjectura sit, propositum Gallia 
insiatere poasessis, unde et illud naacitur, quod a multis audivi 
in itinere, saxonicas de pace molitiones valde ipsis displicere. 
Propiora scribam, postquam urbem, ubi nunc rex esee dicitur, 
iniero. Interim DeuB, lUuatrissime et Excellentiasime Domine, 
diu Bospitem rebusque inclitam prsestet Illustrissimam vestram Ex- 
cellentiara. Meldia, 7 Februarii ex calendario novo, anni 1635. 

lUuBtrissimse Excellentiae Vestrse cultor devotisaimuB 

H. Grotiufl. 
Ex original!. 



a. S. Dionysii ^ Febr. 1686. 

IlluBtriBBime et Excellentissime Domine. 

Quaa Meldis Illustrissimam Excellentiam vestraro miseram 
literaa per amicum, qui Lutetise erat curandas, eas non buo tem- 
pore tabellario datas dolens intelligo. Huc ad sedem Dionysii 
nbi veni, monitus ab amicis sum, edocendos de adventu meo re- 
gia admisflionales, ut aoUennia observentur. Id nunc feci et re- 



Digitized by 



Google 



e 

sponsum exspecto eo celerius quod rex in urbe est. He 
subsisto, accipio plures e Batavia literas: et quanquam < 
continentur baud dubitem nota D. Camerario, et ab eo j. 
fide ac diligentia nuntiari, tarnen ne mihi quidem retice 
existimavi, cum aliquid lucis aut ipsius literae meis aut m 
sius possint adferre. Miserant duplici via Fcederati Ordin ei 
data 8ua ad legatos, qui sunt Lutetiae, peritis rerum judicai 
nihil magnum ex tracta tarn diu coUatione sperandum, qi 
non videatur rex Galli» cum Hispano in belluui erupturu£ 
Anglia naves armari certum est. Viginti quinque ajunt 
nuUi: sunt qui numerum augent ad quadraginta. Putant JB 
ea molitione imperium quseri in iauces maris inter Galliam 
tanniamque, aut etiam id agi, ut Flandrise portus, quoruni ai 
Anglis non belli tantum, sed et induciarum batavicarum tem 
prsBclusus fuit, aperiantur et Brugis, ut olim, forum consti 
tur anglicanis mercibus. Danica navis ex Orientali India 
versa Hiberniam attigit, et quidem caryophyllis onusta, quae, < 
in solis nascantur Moluccis, haberi non potuerunt, nisi aut 
amicitiam Hispanorum, qui tale jus externis concederc vix soh 
aut ad rautandam fidcm excitatis iis, qui se in Batavorum tutel 
dederunt, polliciti soli sui fruges non aliis se yendituros. Id 
pertinere videtur, ut magis magisque inflammentur nunqui 
bene sanata Danos inter et Batavos odia. Venetiolae, quae Am 
ricae pars est, objacet insula Quuracao, proxima alteri insul 
quam Boni aeris vocant. Eam Batavi suam non ita dudum f 
cere, judicantque servari posse quingentorum militum praesidi« 
non alio quanquam proventu quam pecoris, piscis ejus, qui Tust 
bus caedi solet, ligni ad colores inducendos utilis, et salis. I 
Portugallia viginti parantur naves, bipartito iturae, partim ut re 
tundantur Batavorum in Brasilia conatus, partim ut e sinu ejui 
regionis, qui Omnium Sanctorum dicitur, tuta educatur classis sep- 
tuaginta ferme navium onusta saccharo. Fama in Bataviam ve- 
nerat, Paraibam non longe a Fernambuco septentrionem versus 
sitam partim a Batavis mari, partim ab indigenis hostibus terra 
premi, sed qui Portugallensium in Batavorum praedonum manus 
venere, ajunt Batavos infelici assultu amissis suorum quadrin- 
gcntis ab obsidione destitisse. Polonus nobilis in Angliam mis- 
sus, per Hollandiam cum transiret, ita est locutus, quasi indu- 
ciarum cum Svedis spes esset nuUa: de regis sui matrimonio 
cum Friderici Bohemiae regis filia et ibi sermones habuit, etha- 
biturus in Anglia putatur, sed, ut Batavorum primores judicant, 



r 



Digitized by 



Google 



f 



exhu nullo; cum rex ille matrimonium suum pluribus ostentetf 
eaque spe ab Anglis ea ae putet impetraturum, que nee Angli 
ci Telint, praeatare poaaint, et ai posaint, forte non velint. Su- 
«pectft tarnen Anglia eaae ea, quae et a Svedia et a Batavia cum 
Gallia aguntur, nemo dabitat. Creditur aacerdoa quidam aliorum 
vegotionim obtentu ad Batavos venisae, qui dam juaau cardina- 
lia infantia animoa principia procenimque tentet, quorum plerique 
niinaa nunc quam antehac ab induciia abhonere creduntur. Quod 
ex literia lUuatriaaimi Excellentise yeatr« per Spiringium ad me 
delatia, idem cognoaco apertiua ex parte literarum D. de la Grange, 
qomm ad me miaerat jam ante Smalckius, aed ego nunc demum 
acoepi. Dum rea bene agatur, ubi et per quoa agatur, mihi in 
aequo eat. Sed acit Illuetriaaima Excellentia vestra aolere illoa 
Germanie omnia enuntiare, quibua eoa ad ae pertrahi poese exiati» 
ment. Id quia vitari omnino non potest, danda, ni fällor, opera 
eat, ut faciant quam mexime poteet aero, et utinam confecto de- 
mum negotio. Ad aereniaaimam ac potentisaimam Svetife regi- 
nam, dominam meam clementisaimam, acribam, simul a rege au- 
ditua fuero: quem aub ver appetena ad finea iturum Lotharingi- 
C08 fama loquitur. Mercator quidam Pariaiensis mihi notus aortem 
aexaginta millium francorum et uauras adveraum nobilem Polonum 
in Polonia, quod externo durum eat, peraecutua diu fruatra, cujua 
rei etiam a aacerdotibua polonia teatimonia accepit, nunc iterum 
eo profectua Varaoviie jua auum urget, niai obtineat, ab aulae 
hujuB primoribua, etiam a cardinali promiaais auffultus represea- 
liarum. Utar amicorum opera, ut ejua negotii aequitaa fautorea 
inveniat. Venit modo ad me Hebbiua: dixit avere acire •patrem 
Joaephum*, an *Grotius* veniaaet *Maguntiacum Gallo* traditurua. 
Ex *Belgico* idem *mihi* acribitur. Venit ad me itidem magni 
Thuani filiua maximue natu, qui in laudes paternaa auccrescit. Ait 
*Riceliacum* ejua eaae ingenii, ut *negotia* malit tractari *apud 
ae*; videbimua brevi. Poatea Heufdium vidi. Dicebat nuper su- 
bito admodum enatam heic fuiaae calumniam de *pecunia* ad 
•Sveciam* miaao: fabro, utipae arbitrabatur, *La Grange*. Adde- 
bat •Peuquierium* ad *Ve8tram Excellentiam* miaauto cum op- 
timia mandatia. Canutiua Ordinum Foederatorum' legatua putatur 
die Veneria abiturua et heic relicturus Pavium. Ego heic adhuc 
diem exapecto, quem ut in urbem veniam, mihi significaturi 
sunt admiaaionalca. Poloni nobilea, qui Lutetife aunt, ferme om» 
nea eundem in modum loquuntur. De Svediae regno ae arma 
moturoa non fuiaae, de Prusaia et Livonia non posae disaimulari. 



Digitized by 



Google 



8 

Brandeburgico videntur infenai, cui tarnen regem suuin 
quidara ausurrant. Et sunt qui de rege in imperatorem el 
si locua vacare inceperit, aermones ferant. Ajebat H< 
^Bulionium* de pensione, quae Novembri elapso deberi 
apem facere: de illa circa mortem regia, nallam. Aub< 
paator reform ati coetua, qui Lutetiae habitat, aed Garen ton 
▼enit, libro acripto de euchariatia et extra regnum edito, 
jua fronte poauit, refutari ibi a ae cardinalea Bellarmioum 
ronium et alioa adveraarioa eccleaiae, duaa has voces posti 
luit, interdicta aibi a rege functione paatoralia muneriB. 
nunc erant quae acriberem. Nam ubi in urbem venero, pn 
me omnia cogniturum apero. Deum oro, Illustrissime et 
cellentiaaime Domine, ut lUuatriaaimam Excellentiam vea 
aoapitet ac proaperet. Ad Dionyaii aedem |^ Februari 1635. 

lUuatriaaimae Excellentiae Veatrae cultor devotiaai) 
H. Grotiua. 

Ex originali. Prsesent. Worin at d. 18 Febr. 



7. S. Dionyaii ^ Febr. lea 

lUuatriaaime et Excellentiaaime Domine. 

Scripai primum Meti ad lUuatriaaimam Excellentiam veatram 
priuaquam ejua acciperem literaa, acripai iadidem acceptia jom 
lUuatriaaimae Excellentis veatrae literia per Spiringium, deinde 
Meldia ruraua ab «de Dionyaii, ubi nunc quoque aum et haa 
acribo: quarum utinam illae quidem curatae aint recte, et haenon 
minua recte curentur; non enim eine cauaa metuo inaidiaa. Co- 
rnea Brulonua regia admiaaionalia, quod nondum me in urbem 
introducere potuerit, cauaatur motuaaulae, qui, octojam dieaauot, 
erupere, capto duce Puylaurentio et intimia ejua Fargiaio, et 
Montpenaerio. Secutae mox choreae, quaa iate caeua diatulit, et 
hilaritati dicati diea duo, hodiernua vero expiatioDi culparum 
probabilem reddunt excuaationem, niai illud magia actum eat, ut 
ex Feuquerio Lagrangioque reaciacerent, quid ab lUnatriesima 
Excellentia veatra aperare dcberent, priuaquam legatiooi mihi 
impoaitae honorem haberent, quem aliis habuerunt: quod nuoc 



Digitized by 



Google 



r 



9 



M et qoideni re in coDflilium miesa eis tres quatuor dies efTec- 
turot poUiceniar. Obtulernt mihi idem admissioDalis jus spec- 
ttsdi ckoreae regias, quae die dominico duotatie sunt. At ego« 
eom in orbem clam ingredi non placeret^ rogaram, ut id bene* 
fidiim a me in generossimos Barooes Äxelios transferret. Non 
ttotam id in ae recepit, sed et cum tempus advenisset, magnam 
ipeciem pnetulit satagentis, ut spectaculi fierent participes, sed 
peiditis bona aliquot turbam questus est esse taniam, ut nuUus 
pateret aditus. Sane multi illustres exdusi dicuntur. Legati 
batarici sgre admissi, quibus cum Sabaudico de loco piiore cer- 
tarnen ortum separatis sedibus elusum est. Inter haec de Puy- 
lanrentio aliisque captis sermones ut solent pro studiis hominum. 
Qoi suspicaciores sunt, quales ferme esse protestantes Gallos in 
hiitoria dicil Tbuanus, cum primum induotus est Puylaurentius, 
ut in Galliam e Brabantia fratrera regium adduceret, id fuisse 
dcstinatum, qaod nunc apparuit, Yolunt« Titulos ducis et paris, 
liberalitatem regia ad ootingenties mille scutatos, propinqusB nun- 
qaam cardinali multum curatae matrimonium, escas fuisse hama- 
taa. Qui cardinali minus male volunt, sie rem narrant. Inter 
pactSf snb qoibns ut huc veniret illectus fuit fräter regius, fuisse« 
ut de connubii sui jure legibus judiciisque Galliae staret. At 
tridno antequam ea perficerentur, dum sub incude erat negotium, 
leijpsisse fratrem regium Pontifici, arbitrari se religionis suse 
eeae, stare contractis cum Margareta Lotharingica nuptiis; si quid 
coBtira regi promitteret, id se facere summa adactum necessitate 
contra animi sui sententiam, idem testatum suis ad Pontiücem 
Gleris Paylaurentium. Masarinum cum jam bic esset fräter re- 
gina, conantem omnibus modis impedire, ne dissueretur illud 
Bttiimonium, objecta sibi fratris regii aversa ab eo conjugio 
Toluntate, ostendisae exempla earum literarum, quarum archetypa 
Pontifex curate senraret. Attonitum hac re cardinalem qua&sisse 
ex Pnylaurentio, cur tantis regi beneficiis obstrictus, negotium 
tanti ad rempublicam momenti celasset; nee illum manifestis 
indiciis deprehensum habuisae, quod responderet, nisi non inter- 
logatum se. Simul emanasse alia: Margaretam apud domesticos 
regii fratria non alio nomine appellari, quam quo ejus fastigii 
oiatronae solent: pecunias missas, ut in Brabantia splendorem 
tantc fortunse parem obtineret. Super hsßc, quas vigilem neque 
opperiri pericula aolitum excitare poterant cardinalis animum, 
acceasisse fastnm Puylaurentii aulae impendiis ac fulgore et prin- 
ripum se colentium numero nihil cedentis ipsi cardinali. Nunc 



Digitized by 



Google 



10 

Puylaurentius et Fargisius in carcore silvae Viocennen 
drieus, ciii adjecti postea alii, in Baatilia teneDtur, fra 
tacente ad hsec et composito quantum potest vultu prem 
tu8 animi, cui dixit rex, coactum se inimicoa aetnper et 
91108 prohibere, nequid gravius admitterent. Literae regia 
vincias missfle nihil aliud de captis quam coUoquia cum i 
hominibus promunt, et constat, Blesis fuisae quendam e 
numero, qui reginam patentem sectautes regiae indulgent: 
ficio nominatiin exclusi sunt. Judicant omnes aapicntes, n 
improvisum aliquid injecerit, jaeta ease disaidii civilis 
auctoritate parlamenti contra matrimonium paucos, plure 
träcturo Pontifice, cujus veneratio hie in locis perpetuc 
magiaque gliacit, favente illi conjugio, neque episcoporun: 
ai qua ad regis voluntatero accommodetur pronuntiatio, s 
videtur hos aestua. Nam externi theologi Eccleaias Roma 
haerentea conaulti hac de re reapondent: ppimum nuUo 
documento patere aibi vetita in Galliia principum regii aai 
regia impermiaau conjugia. Ut vetita aint, non aequi etian 
eaae, nisi et hoc constitutum doceatur, neque a rege aut 
magistratibus aed ab Eccleaia, cui aoli jua eaae caaaa redd< 
tura conjugia; ita receptum inter eoa eat, ut vix sit rc 
diaaentientes. Ut vero aut principia Condsei aut ducia Ma 
filia aut alia ulla eminentia fortunse eam conditionem elij 
qua ab aliia pro juata raatre faroiliaa, ab aliia pro pelHce I 
tur, vix aperandum eat. Et proteatantium affinitates quserei 
plenum. Mirum eat, oronium Lotharingorum animi quam c 
ducem auum proni, averai a Gallis: idque nunc cummaxime 
culoaum, poatquam dux eo penetravit, ut a Nancteo minimuin 
De oppido eo ejuaque praefccto Braaaaco video optime existi 
Et Caatilionaeua parat ae, ut eo ducat exercitum. Philips 
jactnra mirum quam et regem et cardinalem permoverit, i 
saepe dixerit cardinalis aibi, ex quo rebua admotus est, nihil 
niaae triatiua, et diacendenti hinc D. Feuquerio et roganti, 
boni facere posait, reaponderit: nihil habeo quod dicam, fac ( 
quid via. Regia autem excepta vox eat dicentia, tales esse 
fectoa, qui a monachia commendentur, nam gratis patris Jos 
cognati sui ut in aliis rebua ita in hac usus erat Feuque 
Fuit autem peccatum eo graviua, quod caatellum tanto peti 
ambitu tantse utilitatia ad rea regiaa pnedicatum juveni fuit 
ditum, nee juveni tantum, aed ei, qui adveraaro famam jam 
buit capta Mantua: nam qua parte ipae curabat, irrupit hostis, 



Digitized by 



Google 



u 

tara quidem leviter incusata ipsius negligentia: cujus rei memo* 
riam refricat damnum recena. Cardinalis dioit per duos menses 
se laboraaee, antequam regi persuaderet, ut Arnaldo is locus per- 
mitteretur. Dominus d'Avaux Stockholmii esse fertur. Res Po- 
lonis etiam Florentiae duci spein facit de duceada ejus filia, gib- 
bosa, ut fert rumor, cujus ob id mentionem fräter regius semper 
exhorruit. A Spiringio postremas ad Heufdium literse fuere Am- 
biano aeripts ^ mensis hujus. Deum immortalem rogo, Illustris- 
sine et ESxcell. Domine, ut lUustrissimse Excellentise vestrae va- 
letudioem resque omncs suae curae esse velit. ad Dionysii ^| Fe- 
bruarii 1635. 

Laborant Poloni, ut legati a Foederatis Ordinibus ad se mit- 
tantuT. Ea de re hoc HoUandiae conventu instituetur consultatio. 

IllustrissimaB Excellentiae Vestrae devotissimus cultor 

H. Grotius. 
Ex originali. 



19 Febr. 
8. S. Dlonyaü , * "l 1686- 

1 Hart. 

Ilu^trissime et Excellentissime Domine. 

Sextae has meae sunt literae, quarum priroas tantum penre- 
niaae et nunc demum disco: de ceteris bene spero, quanquam 
multa interveniunt, ob qüee dubitem. Gratum erit hoc metu li- 
berari. Ego hie ad Dionysii detentus sum hactenus initu in ur- 
bem, qualis aliorum est legatorum, et promisso semper et dilato 
ob aulaene turbamenta, an quod illic malint rem transigi, haud 
liquide dixerim. Sextus jam dies est, cum huc ad me yenit re- 
gia admissionalis comes Brulonus, scire voluit, quo nomine ad- 
venirem. Dixi reginae serenissimae Suedorum legatum ex po* 
teatate Hlustrissimae Excellentiae vestrse concessa. Disputare coe- 
pit et dicere nunquam admissos legatos, quos olim niisisset dux 
Maynius potestate regis Hispani instructus. Dixi, non mirum id 
ferrente hello et Maynii odio factum. Hagas cum induci» fierent, 
legatos, quos archiduces nomine regis Hispaniae miserant, ut re- 
gis Hispani legatos honoratos a Galliae Britanniaeque legatis. Et 
cum cardinalis Riceliacus a rege potestate liberrima, belli Italici 
tempore, instructus esset, si legatos misisset, apud sapientes om- 
nes eodem futuros loco fuisse, quo ii quos a suo latere rex mi- 



Digitized by 



Google 



12 

Bisset. Potestatem vero tuae IlluBtrissimae Excellentiae 
aniverso datam non poase in controvereiain trahi, cum 
ex ea potesUte missos complures etiam postremos re: 
to8 reglos excepisset et regis legati cum lUustriseima £ 
Vestra, ut talein haben te potestatem, foedus fecisaent. 
motam in Anglia controyersiam, respondi et omissam hoi 
legationi ut regisB habitum. Me dicebat a rege fieri p] 
que repetebat aliquoties, forme quasi me a Suedicis 
Gallica negotia vellet perducere. Quserenti de sereniasim 
aetate, quod erat, respondi; et sciscitanti ultra, an de ej 
monio consilia agitarentur, dixi apud septentrionales 
justam maturitatem exspeotari solere. Laudabat. Redil 
significabat eis tres aut quatuor dies. Non venit inte 
moneri me fecit, diem Mcrcurii, is hesternus fuit, mihi a 
pro more intrandara destinatum. Iterum deinde regem, 
urbe diei iter abierat, consultum de iis, quse ad rem perl 
itaque biduum interponi debere. Quidam Leffleri et Strei 
objiciunt exenipla, qui nuUis soUennibus exspectatis in 
irrepserint. Ego, qui illorum facta mihi pro exemplari n* 
memineram, neque exueram animo dignitatem regni mihi 
lustrissima Exceilentia vestra commendatam, exspectare, qi 
turi essent, tarn prope urbem malui, rerum intexim urbis 
narus, per eos, quos mitto, perque eos, qui ad me adventan 
modo et refugium regis Gallise legatum diu Botterodami 
tasse memini, et britannicum Anstruterum in villa non 
Haraburgo. Fratrum Axeliorum minor repetitis choreis 
spectator; major iis choreis, quse apud cardinalem Ricel 
non minore quam apud regem pompa ductatsß sunt. Fuit 
me et D. Skytte filius ex Italia veniens et patrem, ut pul 
Anglia reperturus. Pacem cum Polono temporariam redimi 
posse, retenta Livonia, concessa Prussia: vectigal apud Ged 
Bumptibus exhauriri. Puylaurentii calamitas mire commovit 
cipes regü sanguinis: existimant, antequam in Galliam ve 
destinatam ei necem, bona fisco et per fiscum nove nupte, 
maritum quserat aulse gratiorem. De judicibus in ipsum del 
dis multus sermo. De jure matrimonii fratris regii nunquam 
pus Sorbonas consultum; motu, ne contra quam potentibuae 
dity responderet; sed e Sorbona selecti nonnulli homines ( 
quiosi. Fräter ipse regius Blesam missus est. Puylaurentii) 
in agrum Pictaviensem. Dum ego jussus ante omnia praeter) 
Gallorum animos in res Suedicas, occasionem reperio quam 



Digitized by 



Google 



13 

UTeram uberiorem, injectis in me, ut oportet, admittendo tot 
moris, aliud incidit Caleti, conturoeliose ibi tractato populari meo, 
qoa de re epietolarum ad me scriptarum et actoniiD transmitto 
ezenpla. Soripsi ea de re et expostulavi apud Boutellerium ab 
arcanis regi, cui res externs obvenerunt, sed quid fecerint, quid 
facturi aint, ut sciam, nunc quoque laboro. Ego si ea consecu- 
vaa foero, quse legatis omnibus extraordinariis ordinariisque eve- 
nentnt, quaeque ab ipso initio promissa mihi sunt, neque post 
exspeetationem tantaro remitti possunt, dabo operam, ut a rege 
sttdiar, sive ad Chantiliacum, tibi nunc est, sive simul redierit, 
si modo brevi est rediturus. De regis in finem Gerroanicum iti- 
nere rumor non omnibus creditur. Kisi valde fällor, Galli et 
Gennmnis et Austriacis se jactitant, quasi qui nos de amicitia sua 
foUicitoa nou multum curent. Tarnen si opinionem demere illis 
poterixnuB, uos non ea pressos egestate, neque adeo pecunise ip- 
sonun eeae avidos, ut propterea quidvis facere ac pati proposi- 
tnm habeamus, puto et sequa et honesta posse impetrari. De duce 
Bemhardo percunctatores habui aliquammultos: laudo celsum ejus 
aaimum et fidem in patriam dignam tanto sanguine. De praelio 
ad Nortlingam ita sermoncm tempere, ut neque consilium pro- 
bem, neque quicquam dicam acerbius, quod illi captare videntur. 
Famam heic spargunt, jam eum militäre regi Gallies. Abiit Ca- 
ontius Charnassieo comitatus. Manet hie Pavius, sed invitus et 
non leg&tum se sed relegatum interpretans. Beaumontii quotidio 
creacit auctoritatis et plerunque HoIIandi» mandata ad conven- 
tum perfert Foederatorum. Intelligo laborare Gallos, ut Batavi 
aperte et ipai Gaesarem sibi hostem sumant In ipso puncto cum 
finire has vellem, commodum accipio literas ^ Februari datas, 
pro quibus gratias quantas possum habeo, nee omittam priescripta 
cnrate sequi. In eodem temporis articulo a Caleto ad me literse 
ottendunt, rem popularis mei eodem esse in loco. Apparet, ca- 
hunnis materiam qussitam : sed bene elusa est, cum nee pecunia 
sit reperta, nee chartse, quse colorem aliquem late sparso menda- 
cio circumdarent. lUud Lagrangii, quid facere possint et velint 
Suedi, incertis adhuc cum Polonis rebus, insidiosum mihi vide- 
tnr et ad abalienandos a Suedis Gerraanos repertum. Det Dens, 
UluitrisBime et Excellentissime Domine, eos Illustrissimae Ex- 
cellentiae vestrae successus, quibus res Suedica facile se ab omni 
contemptu vindicet. Ad Dionysii y 5^ 1635. 
Bx originall. Prses. Yormatia V 1636. 



Digitized by 



Google 



14 

9. liUt. Paris. -— — — =— 

Hftbuit patientia mea quem debuit fructum, idque a 
quentefl omen amplector. Intellectis radonibus meia, del 
rex mareachalloB regni Eatraeum, qui de Codure dictus 
et Sanctilucium. Huic egrotanti sncceaait oomes Brulon 
admisflionalis, ie ipse cujus mentionem feci antehac. I>i< 
ris, qui proxime exiit, deduxerunt ii me oarruca regia et 
comitantibus aliia permultis, partim legatorum ut Veoe 
vetii, Mantuani (nam principes regii aanguinia aberaDt 
fräter regius Andegavi, Condseus ad litem peraequendax 
magi, Suessionensia in aula, qu» nunc est Sylvanecti) 
amicorum Suedicse primum gentis, deinde et Germanicae c 
vicse. Digresso hinc domum Canutio rogatus a me Pavius 
mesticorum meorum unum, multa prefatus de sua in me ben< 
tia, ajebat scripeisse se ad patrie rectores, quid agendu 
esset, nequedum accepisse responsum, et verum erat ser 
eum: sed Foederati Ordines pluribus sententiis voluerant, 
sorum huc legati in me ita se gererent, sicut in amicorun 
tos fieri solet. Hoc ille non contentus etiam ad HoIIandi» 
serat proceres; qui quid sint decreturi (sunt enim plerumqi 
cordes, et leyi momento huc illuc flectuntur) equidem nes* 
minime anxius, quid sit futurum, exspecto. Veneti magna i 
regnum Svedicum reverentia, in me comitas. Neque enin 
tum cum obviam mihi suos mitteret, sed et postea per doi 
cum omnia officia liberaliter detulit. Helvetiorum itidem et 
tuani humanitati multum debeo. Hec dum scribo, venit a 
a rege missus comes Nanciacus, mei salutandi causa. Sign 
regi nihil gratius quam me huic legationi destinatum, cum 
tis aliis ad honorem meum pertinentibus. Respoodi quam 
in regem reverenter, in gentem totam benigne, nihil reti 
eorum, quse aut in honorem Gallise fccissem ipse, aut m 
Gallis honorifica contigissent. Nunc in horas exspecto, 
rege dies mihi significetur, qua Sylvanectum eam, incertui 
huc, eodem venturusne sit cardinalis an non. Nihil omi 
quod ad urgendum negotium pertinere poterit. Brulonw 
mihi et uxori me» indicavit, imperatum sibi, ut ipsam, 
vellet, ad reginam, quae in urbe est, deduceret. Distuli id, 
nec viderem, quomodo mihi succedcret primus ad regem adi 
Est apud regem et pater Boutellerius, qui nunc, filio cancell 



Digitized by 



Google 



15 

Bimns apud fratrem regium obtinente, filii sui munus^ id estre* 
nm externarum curam fuogittir. Per eum rem popularis mei^ 
Biii jiim Bftnata est, eanabo. Nam hactenus, ita mos est loci« 
pfodire mihi non licet: et per eos, quos mitto, non satis promo- 
veo. Quod Princeps Arausionensis amico cuidam batavo dixit, citra 
laenses tres exactos turmas et legiones gallicas fore intra fines Bei- 
gitos, quos Hispanus possidet, idem heic spargi video ab iis, qui 
Gtrdioali sunt Intimi. An qui haec dicunt credant ipsi, nescio, 
eeite, cur id crcdi velint et hi et ille, causas videre me arbitror. 
De Paraiba capta prosperi rumores; vereor, ne commentum sit 
•ocietatis Americanae, talium artificis. Castilionaeus nescio quo 
pacto tarn non festine adversus Lotharingum mittatur. Fuit apud 
me e domesticis fratris regii unus, qui exilii ipsi comcs fuit. 
Äit in familia ejus principis neminem de Margareta Lotharingica 
tiiter quam de uxore ipsius loqui; planeque ipsi constitutum, 
qaicquid de jure ejus matrimonii disputetur, nunquam aliam du- 
Mre. Contra sperant, qui nunc res gubernant, amoto Puylauren- 
Uo ejusque adjutoribus, fratrem regium, ut est ductilis ingenii, 
permoveri posae, ut scripto testetur, id sibi connubium cordi non 
fniise, sed fecisse se exulem quod necessitas expressisset. Ea 
deiode profeaaione ostensa, Sorbonse rationibus et beneficiis elici 
reipoDsum poase temporibus conveniens, ac postea etiam episco- 
poniin Gallise par Judicium, quibus auctoritatibus ni Pontifex, 
quod tarnen aperant, velit accedere, satis prsesidii fore in nomine 
ecclesiae Gallicanse ejusque libertate longe antiquissima. Sapien- 
tei omnes rem intricatissimam judicant. Et multa accedunt alia, 
qiue motus concire possint: plebs agrestis exbausta, commercia 
oaeribos et multo magis exactorum. iniquitate prostrata: nobili- 
tM ipsa animo multum abalienato, quod eorum bona immunitate 
tot 8«culorum exuantur, si non omnia, quod tentatum tamen, 
ea que acquisita et adjecta veteribus hactenus eodem jure frue- 
btntur: quod de ipsa nobilitate qui judicarent homines dati de 
plebe, quos electos vocant, minime ad vocabulum respondente 
eventu, cum jam nunc tantas eorum deprehendantur sordes, ut in 
cos ipsos judices novi dati sint judices. Qui metus, etiam pe- 
cunie regiae tractatoribus incussus, effecit, ut septera millionibus 
Bummorum francicorum et eorundem sexcentis millibus quaerant 
redimere factas jam rapinas, et, quod praecipuum est, rapiendi in 
decem annos licentiam. At ego memini me antehac videre ho- 
minem unum, qui aolam anteactae rapicitatis impunitatem duobua 
iiuUioDibus aestimaverit, impetraveritque. Et talia regna tamen 



Digitized by 



Google 



16 

manent, vigent, florent mira Dei in homines lenitate. 
quaginta millionibns a Rege sepoBitia, quod noatri anteli 
hinc venieoteB jactaverant, ejus plane nihil est, scd ex 
est, quod erat »a alienum, ita ut jam non ex annis fu 
antea, aed ex prsaenti erogatio fiat. Quam ob caiiaam 
«rarii prseaidi multum debet Gallia. Venit ad me et 
juvenia comitia de Leauo filiua, aermone injecto de cont 
regni Suedici; edocui eum, de quibua edoctum mc ab Illiu 
Excellentia Veatra gaudeo, gratiaaque eo nomine habeo in 
De pace aut perpetua aut temporaria loquenti, et de rcati 
quse Poloniae regno armis adempta sunt, dixi non ease, ( 
Hispanis valentiores exiatiment, qui cum Batavia inducia 
aent, relictia rebus quomodo tunc possidebantur. Videbat 
is adolescens spem facere boni profectus. Dixit mihi H( 
exspectare se in horas, ut bis centena francicorum num 
millia sibi numerentur, imputanda in id, quod circa regis 
sum debebatur; ea spes si non fallit, dabo operam, ne q 
formula acceptilationia fraudis comroittatur. Multi hie aei 
fuere de lUustrissimae Excellentise Vestrae itu in Saxoniam 
natem. Dico rationes esse in partem utramque: nequedun 
quam me gnaro constitutum. Sed publicis negotiis, quanti 
exigit, commemoratis, quid vetat apud literarum omnium tu 
ac prsesidem, aliquid de literis praesertim severioribus, atte 
Pratris Pauli Veneti librum de inquisitione, ea rerum perit 
scriptum judicio, quo sunt illius viri omnia, nunc apud me h 
habiturus et viri illius nosci ab omnibus dignissimi vitam t 
gentio scriptam, comite quondam ipsius laborumque socio, 
libros editos nunquam antehac, nisi id lUustrissiroie ExcelL 
Vestrae displiceat, velim per amicos in lucem proferendos ox 
additis etiam ejusdem opificis minoribus opusculia, ut sunt 
logetici Beipublicae Venetae contra Pontificem, ejnsdem co 
versiae accuratissima* historia et de ecciesiarum immunitate 
gata quidem pridem, sed ita distracta, ut vix venalia ait repe 
Historia Tridentini Concilii juatum per se voIumen ab hac 
gerie excludi poterit, facta tarnen et ejus mentione in antiloc; 
ut quibus minus est notus scriptor innotescat. Nactua sun 
Lovanienaium tum theologorum tum jurisconsultorum reapo 
quo ratum esse fratris regii matrimonium contra parlamenti 
risiensis sententiam contendunt. Inter scribendum aignifici 
crastino die hinc discedendum ita, ut perendie diviao itlDcre 
aulam veniam. Docent me Batavicse literas Bickerum et Be 



Digitized by 



Google 



17 

■OBtiniD opinione maltorum ad legationem pacificationifl Suedicte 
M Polonicae destinari. Angloa Hispano naves dare viginti com- 
Bodati lege, locati lege quadragiata. In Brasilia ette nunc Ba- 
UToram navee quinquaginta daas, nautamm militumque sex mil- 
lit magnam in spem bene gerendae rei. In Belgica Hiapanienai 
legi militem cum magnia in Galliam rainis, quae et Gallaaaiua 
gpiiare dicitur. In Hispania Arscotium custodia, quam ante, 
hiberi duriori. Si heic subsistere licuisset, et alias e Bata^is 
recentiorea exapectare literas, fuisset, quod adderem, credo, sed 
Dooc regia vocatus, rae et ipso ad pemgenda, quorum sum ergo 
missus, properonte, me avocat. Det Deus, lUust. et ExcelL Do* 
ndne, ut mese diligentia fideique successus videam Isetos et qui 
lilnstrissimam Excellentiam Vestram in rebus Istis inveniant 
Latetie Pariaiorum, *X|?^ 1635. 

' i Marti i 

lUustrissimae Excellenti» Vestr» cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Ex originali. 



27 Febr. 
10, Lttt. Paria. : "_" 1686. 

8 Mart. 

IlluBtrissime et Excellentissime Domine. 

Ad aulam cum proficiscerer mediustertius, scripseram. Ci- 
tins inde reversus, quam putararo, literis illis nondum hinc mia- 
•is, noTaa addo, ut norit lUustrissima Excellentia Vestra ea, quse 
deinceps secuta sunt, honorifica omnia. Quo loco Lutetiam in* 
ter et Silvanectum pemoctaveram, mane cum regis carruca ob- 
moB mihi venit dux Mercaeurius, Vindocinensis ducis filius, Hen- 
rici Quart! ex naturali filio nepos, simul cum comite Brulono 
regis admissionali. Dicebant avide me a rege exspectari multa- 
qne in me humana. Ab bis ad regem perductus sum trans prse- 
torianos militea, qui in legationis reverentiam in armis erant, quo- 
rum ductor aliis me deducentibus se adjunxit. Statim ut regem 
sdü, iusBus fui capite esse tecto: et si quando inter loquendum 
aiidabam caput, rex idem fecit. Oratio mea narrationem conti- 
aebat fasderum Suetiam et Galliam inter: excusationem non pro- 
bitorum, quod Suediam attineret, pactorum Parisiensium : gratias 
pro beneTolentia regis^ mutuique animi a regina et rectoribus 
tettationem: de tua quoque lUustrissima Excellentia ca, quae et 
regi erant grata et lUustrissim« Excellentise Vestrse non inde- 
cora, plane ex praescripto partis primae mandatorum. Audiebat 

Grotii bre/. 2 



Digitized by 



Google 



18 

rex attentnt et hilaris: postea miratum •« dicebat (et 
tur quam aolet ezpeditius, quod pro coeli statu ei even 
facte pactioBes ab iit, qni tanta potestate inatructi esaent, 
non essent. Dixi Don defiaite factas, ted si placerent ii 
bu8 Teneraut: placuisse Gennanis, idque not facile per; 
quod Suedicum regnum attineret, probari omnino noD ] 
idque nou eo accidisse, quod minorig quam par ait regi 
tiam faceret Tua lUugtriaBima Excellentia, aed ex caui 
contraria, quod rebue ipsiR manifestum fore. Subjiciebat 
bitrari, sibi fuisse liberum de peeunia sua suoque milit 
Teilet, statuere: fatebar, dummodo antiquiori foedcri iniu 
fieret. Quod maximc mihi placebat, erat id, quod poatrc 
dicebat, nisi Romanensibus exercitium religionis permit 
nihil inter nos fieri posse. Se neminem odisse religionis 
sed sicut nostra nobis cordi esset, ita et suam sibi, neqi 
curam a se posse negligi. Bespondi, regis sincerum a 
circa religionem notum omnibus: sperare me cogniturum 
in eo negotio nostram et »quitatem et studium eins ben< 
tiam demerendi. Suspicabar a D. Fcuquerio relatum aliqu 
quasi ab lUustrissima Exccllentia Vestra dictum in eo n 
durius. Interjecerat in sermone et aliud de quorundam lo 
custodia, negans cum esse rerum nostrarum statum, ut a 
rectius quam a se defendi quirent: id silentio prceterii, qi 
quid ad rem respondissem, id exprobrattonem amissi PI 
burgi in se habiturum videbatur. Summa haec fuit, delegal 
se qui mecum agerent, quo et postrema pars orationis me 
liter tetenderat. Gratiis actis, deduxerunt dux ille et c 
me ad prandium sane opiparuro, cui et barones Axelii odi 
quos rex salutationis officio perfungentes benignissime acce): 
Circuiit poculum in salutem reginse nostrse, regis Galliae, 
strissim« quoque Excellentiae Vestrse. Gras aut perendio ; 
rum puto, ut ad Gardinalem primum, ita enim mos est, de 
ad prineipes et regis ministros, qui in urbe adhuc sunt, dedi 
In Batavis de mittenda ad res Polonicas Suedicssque legat 
pendet adhuc deliberatio. Bex Danise nescio unde tnetum • 
cepit de Bremensi episcopatu a Suedis tradendo in manum 
principis Arausionensis: qua de re cum Cracovio est locu 
Paraibam tandem Batavorum venisse in manus iam constat. i 
copias non longe habet Albuquercios et in Lueitania vig 
naves parantur, quae sacchari copiam ex Sancti Salvatoris po 
petant. In Anglia fervet adhuc navium armandarum labor, 



Digitized by 



Google 



19 

■tribmis in proTiDcias urbesque impendii«, ita ut ad septenaa 
iovtmendaa Londiniura XXVI millia libraram SterliDgarum pro* 
miaeiit. Deut, IllustriBtiine et Ezcellentiasime Doroine, diu lila- 
striMimae Excellentiae Veatrae res proapereL »^ ^\ 1635. 

ninatrisaimse Ezcellentiae Veatrae cultor devotiiBimufl. 
H. Grotius. 

Sx original!. 



11. Lut. Paria. ^ Mart. 1686. 

lUaatrissime et Ezcellentiaaime Domine. 

Qva de re Bciipaeram nuper, acriptionem repeto, a V. Cl. 
Elia Diodati rogatua, quicum amicitia mihi eet vetua ab annis 
viginti et ultra. D. de Villeroy magni vir judicii aemper eum 
fecit plurimi, tractandis civilibus negotiie maximis idoneum exi- 
stimavit. Uai ejus opera et postea Cancellarius Sileriacua, aliique; 
etiam cardinalie RiceliacuB in Germania illi res tractandas man* 
daYit, ipaumque auo merito magni facit, carumque habet. Quod 
petit eat pecunia D. Basebio necessario tempore credita. Eam 
ai aucioritate 111. Exell. vestrae consequetur^ quanquam nihil nisi 
suom conaequetur, pro beneficio accipiet, et quo est animo, si 
qua ae det occasio, gratum se praestabit. Bestat, lUustrissime et 
Sxcellentiasime Domine, id optem, ut quamplurimis benefaciendi 
aemper 111. Excell. veatrae benigna sit occasio. ^ Martii 1635. 

lUustrissimae Excellentiae Vestrae devotissimus cultor. 

H. Grotius. 
Ex origiDali. 



12. Lut. Paria. ^^ Mart. 1685. 

lUustrissime et Excellentissime Domine. 

Miraa in curandis literis difficultates esae video: nam et nies 
tliquot aut interceptae sunt Meti ut puto, aut sane multo quam 
oportnit aerius ad lUuatriaaimam Excellentiam vestram pervene- 
rant. Cni malo quod quaeri possit remedium, baud satis video: 
sed omnia experiar, et quae via optime succesaerit insistam. Et 



Digitized by 



Google 



20 

kodie venit Meti tabellarius, sed sine ullis Wormatia a 
nia literis, quas Lagrangius, qui Meti nunc est, sup prim* 
tur, ne quis ante ipsum adveniat huc rerum, quse ibi 
nuntius. Postremse, quas ego scripsi, reditum a rege ni 
tinebant. Cardinalis ex eo abiit in abbatiam quandam s 
longe Chantiliaco, ubi rex est et regina, quam eodem p 
hinc tempore, cum ego huc venirem, videre mihi nooc 
tigit, ut nec fratrem rcgium, qui improvisus et inexspect 
familia, cum Blesa huc venisset, statim ad aulam abiit. 
dinalem admissionales regii diu est, quod me deducturo 
mittunt: sed, ut video, voluit per alios prsstentare, quid 
venissem. Itaque ad Butillerium patrem, qui nunc filio 
larium apud fratrem regium agente, et suum circa aeri 
filii circa res externas munus fungitur, perducor. Post 
universim ad amicitiam mutuam pertinentia dici solent, 
qu» Lutetiae nuper concepta essent pacta, non definite ii 
si probarentur, Suetise nomine (nam de Germania fa< 
pati) probari non posse. Everti enim vim Heilbronensii 
torum, quibus standura putaremus. Hsec omnia ille ita aeq 
dicebat, ut mihi satis appareret, non didicisse eum omn 
ad rem istam pertinerent. Venit postea ad me Venetus, i 
tiam*, quantum sermone conjici poterat, bene affectus. In 
dicebat credere se *Gallos* in hoc nunc •Sueciae* subb 
ut •Oxenstierna* ope retineant *Germanos*, ne *Pragam i 
pacis* causa. Ceterum id ipsos optare, ut *Cancellariu8 
stierna* ad *mare Balticum* ejusque vicinos abeat, qu 
lius *Moguntiam* sibi adjungant. Spargere *Gallos* rui 
de •Bernhardo duce Vinariensi*, quasi qui ab ipsis •peci 
sumeret, se non credente. Optabat idem, aut ^Grotiun 
alium a •Svecia* pridem heic fuissc, potuisse multum praB< 
•Heufdius* vero non dubitat, quin et meas tamdiu mo 
Dionysium, et eorum, quse ^Caleti* acta sint, faber fueri 
Grange*, incitantibus ex •confoederatis evangelicis* aliq 
Ego •La Grange* heri adjutorem fuisse •Charnaceum* cert< 
ratus mihi videor. Venit ad me et Susae comes, qui et i] 
in urbem meum carruca condecoraverat. Narrabat, regem 
num Gustavum sua uti voluisse opera: se nunc quoque eai 
ferre Suetiae et lUustrissimae Excellentise vestrae, sed oo 
spirat, nam cum campimareschallus fuerit, ductare exercitui 
pit. Rogo, sciam, ecquid ei respondere debeam; bona est i: 
ma, et rex ei permisit sociis Gallise militäre. Vidi postea ( 



Digitized by 



Google 



21 

me« et HeWetios legatos, et Vicum res agentem Angliae, qui 
mandata ae habere ab aula Anglica dicebat colendae mecum ami- 
citis, et Suedici regni causa, et quod ego in illa aula plurimi 
fierem« £gi gratias et mutuum promisi. Post bsec ab admissio- 
Bslibua adduetus sum ad salutandum regium sanguinem, fratria 
regii filiam, principein Condaeum et uxorem ejus, comitem Sues- 
sionenaem et matrem. Ad quos literas habebam dedi. Omnea 
beneTolentiam in reginam testati sunt. Sed prscipue Condseus, 
qui poBtridie eo nomine ad me venit, multa de lUustriasima Ex- 
cellentia Yestra amice admodum et honorifice locutus. Heri mi- 
ait ad me pater Butillerius, velie se ad me venire cum patre Jo* 
•epbo cappucino, cujus maxima nunc est apud cardinalem auc- 
toritaa, et qui ob summam versutiam ab ipso cardinali, siquid 
ipai evescrit bumanitus, successor destinari solet; verum cum 
vapide ae baberet monachus, rogare se, ad monasterium ut veni- 
rem. Annui: nam et cardinalis non ita pridem inviserat aegro- 
tantem. Eo cum venissem, ad proximos monaaterio hortos de- 
ductua xegios, ibi et Butillerium reperi et Josephum. Post ea, 
unde anspicari sermones mos est, ad res prsecipuas ubi delapsi 
sumua, urgere Josephus pactorum Parisiensium scripturam mani- 
feste ostendere, ex vi potestatis plene initum contractum sine 
eonditione approbationis. Dixi me contrarium intellexisse non 
ex Illustrissima Excellentia Vestra sola, sed ex aliis quoque: 
neqne id unquam negasse D. Feuquerium, idem sensisse civita- 
tes, quae ne nunc quidem ea probasaent: quanquam Germanise 
quatuor circulos quod attineret, lUustrissimam Excellentiam Vest- 
ram habere ea pro probatis, ob majoris partis sententias, ac pro- 
iflde in directione ea secuturam quatenus res Suedica iis non 
Issderetur. Addidi exemplum Ratisbonensium pactorum, quae 
aignaaaet ipae Josephus, rex habuisset irrita. Dicebat, antequam 
sigsarent, palam professos se et Leonium quarundam partium se 
non habere potestatem. Ejus rei se habere testes. Reapondi 
igituT, et nobia, si id negarent, quod in Germania negasaet nemo, 
qoerendas probationea: eaque de re me ad lUustrissimam Ex* 
celleotiam Vestram scripturum. Cum sine hujus quasstionis prse- 
judicio (nam inatiti semper pactis Heilbronensibus, hoc addito^ 
tiquid rex pro rerum prsesentium statu vellet adjungi, paratos 
aoa ad aequa omnia) rogarer dicere, quod rei Suedicse noxium 
in pactis Parisiensibus reperiretur, incepi ab auxiliari pecunia, 
cujus fide facta tanto nos bello implicuissemus ad usus iv Cir- 
cnlorum derivata. Cum dicerent illi, et milites auxiliares et pe- 



Digitized by 



Google 



22 

cuniM noatris quoque rebus prodesse, ostendi, übertat^ 
deiDptam utendi pecunia in usum noatrorum exercituun 
que PoDienmias et vicinarum. De Benfeldio ostendebfi 
eaaet iniquum, datam nobis a Germania hypothecam (id 
negabant liquere) eripi nobis sine ulla compensatione. 
quid dicerent non haberent, relabebantur ad illud vetua, 
tractu perfecto. Cum Josephus inseruisset aliquid de 
Gallica erogata in usus alios, graviter conquestue sum d< 
täte calumniae, unde et nuper illa Caleti nata esset in 
eyictum rebus ipsis mendacium. Adhibnere et minas et 
tias, ut pactorum Parisiensium approbationem mihi, quaei 
sioribus mandatis concessam, exprimerent. Pcrstiti dice 
tale sperandum. Modo in Suedia conquesturos se de I 
siroa Excellentia Vestra dicebant, modo regem me ampl 
legato non habitunim, modo velle per Feuquerium se 
sime cum lUustrissima Excellentia Vestra de pactis violal 
soque rege expostulare. Dixi jamdudura Feuquerium id 
sine profectu volvere. Mci, si hie non placerem, alibi usui 
In Suedia non dubie futurum, ut intellectae rationes Illusti 
Excellentise Vestrse probarentur. Ad blandiora versi laud< 
strissimse Excellentise vestne per Davausium prsedicatas n 
auctoritatem ipsius sibi roaxime cordi, et in Suedica auli 
rare se, ut constitueretur, ne lUustrissima Excellentia Ves 
rectione se abdicaret, Maguntiaci velle se curam gerere. 
feldium, quanquam id non curare se pre se ferebant, m 
eos urgebat. Directionem credo eos facile pati, si ipsi eji 
nisterio omnia sibi destinata possent exsequi. Ceteris, q 
pactis Parisensibus culpari poterant, aliquid adhibebant ten 
menti. De generalatu paratum regem sie interpretari, ut 
honore Suedi, quamvis principes non essent, non excluden 
Conditionem illam de Saxone et Brandeburgico tantum 
nere ad causam rumpendae pacis cum imperatore. Dixi ei 
eo pertinere, etiam de Benfeldio. Alia ita ambigue posit 
ad belli aperti an ad auxiliorum tantum tempua pertinerenl 
gnosci nequiret. De admissione ad jus neutralitatis ajebant 
ditiones referri ad conaensum foßderatorum : hoc ita verum 
ut tamen pars major juris in ea re regi adscriberetur. I 
bant regi et cardinali ae acripturoa: nihil poBse peragi, fi 
eludi. Reapondi humane et, digreaao Josephe, paulo mitius a 
coepit Butillerius, cui ostendi, quanto noa belle implicuisse 
illorum promiaaia nixi: potentem eaae hoatem et qui non al 



Digitized by 



Google 



28 

»eftt euam ilios ia no8 conoit«re: qun commoda ab auctoritata 
lUualriMiHue SxcellentiflB V'eatr» fluxerint et fluere etiamnum 
poaaiBt. Si tarnen rex nos noUet fooderatos, videndum, quae oa« 
pienda aiiit coneilia. Illud cuepe repetii, non invidere no« Ger- 
nania regiam liberaiitatem, dum iategra manerent, qun Suedias 
eaaent promiasa, neque Suedorum coBBenau immutata. Ego do« 
aec reaponsom ab IIlu8triuima Exoelientia Vestra aocepero, niai 
aliquid ae oaiendat novi, otio fruar et eoa, qui ad me venerunt, 
offictoae reialutabo. Heufdio apem quidem pecunie olim debitas 
oslentttai, aed emimifl et ita, ut aatia appareat, eacam eaae, qua 
piacari poaae aperent. Spero effeoturum me, ne de nobis de« 
ceptia 88 jactent. Crebras ut iiteras et tuto habeam, multum 
refert. Conaentiunt p»ne omnes, cardinalem aub onere negotio- 
mm fatiacentem pleraque in illoa, quibuacum agere coopi, rejioere. 
Quod 8«pe experta est lUustrisairaa Exoelientia Yestra, ut duri« 
oree initio Galli mitescant paulatim, ubi illam ferociam nihil ef- 
fieere vident, idem hie futurum spero. Interim Deum oro, Illa« 
atriasime et Excellentissime Domine, ut vestram lUustrissimam 
Excellentiam diu sospitet foveatque. Lutetiae ^ Martii 1635. 

lUuBtrissimae Excellentise Vestrse cultor devotissimus. 
H. GrotiuB. 

Honardum et Beaumontium se de legatione in Prussiam ex- 
cusare intelligo. BeaumoDtii jam recepta excusatio. De Honardo 
dubium. Bicherus eo it et Andreas ex Frisia. Laudat *princeps 
Arausionensis Grotii* curam in dignitate tuenda. Quod ad eum 
non Tenerit 'Pavius*, improbat. 

Ex. originali. Pres. Wormatle 14 H»7til 1635. 



13. Lut. Paria. ^J Hart. 1685. 

lUustrissime Domine. 

Quod nondum ad oardinalem, qui Realmonti agit, deducor, 
causam ease potissimam puto exspectatum Lagrangii adventumy 
qui nunc ad ipsum iTit res slatumque Germanias renuntiaturus, 
comitibua Butillerio patro et Josephe capuoino, qui negotia cruda 
aecipiuDt, cocta ad cardinalem deferunt. Et sie interpreter, quod 
mihi dixit Josephus, pactorum Purisiensium cardinalem esse opi* 
ficem, nt nempe Josephus ea suggerentibus legatis et Lagrangio 



Digitized by 



Google 



24 

oonceperit, viderit probaritque cardinalis. Abiit jam i 
ringiam Gastilionaeue cum xn peditum millibus, equituo 
Profectus et in Angliam iegatus extra ordinem Seniterrii 
nunc apud oardinalem in gratia. Mandatum ei, ut Ang] 
tit foederis cum Batavig ineundi, ut junctis viribue, ix 
Hispanicas oppugnent, donec Paiatinatus reddatur doi 
Batavis detur pax cum plenissima libertatia affirmatione. 
eo venturos vix est credibile. At Hiapani paratua fen 
dique. In Italia putatur brevi futurus triginta millium e 
coUectua ex Tirolensi connexisque locia, ex Slavonibui 
bania, ex ipaa quoque Hiepania et Italia. Putant Itali id 
ooaailium, quod antehac Ferrae et cardinali Hiapano fuit, 
ad tempua aliquod in Italia bis copiia territandi principei 
ne Piacentise exemplo Galiicas partes sectentur. Poatea fi 
ut sex ferme miliia relinquantur in tutelam agri Medioli 
Geteri in Germaniam et pars in Belgicum finem transeanL 
naves long» instruct» babentur, quaai in oram Gallicam 
tune, aiquid Galli in Italia aut alibi moverint. In Hispania < 
et vetus militia sarcitur et nova conscribitur, tribnta quoc 
dicuntur asperius quam mos est, conquerentibus immioui 1 
tem suam Catalanis tarn calide, ut nisi mitigetur exactio, 
sit civilium armorum. Principem Arausionensem et peeuni 
dem debitae sed in boc tempus dilatae exhibitione et pollic 
nibus impellit Cbarnassaeus, ut quam primum produeat exen 
ac sie copias Hispanicas in Belgico fine retentet, ne in I 
ringiam, in quam se nunc injecit princeps Tbomas, aliaqu( 
manise irruant. Exspectatio de irruptione belloque apei 
Belgicas provincias apud multos refrigeratur. Reformati i 
queruntur de captionibus, quibus libertas concessa quondan 
cumciditur, et quanquam pasne prostratis tantum animi nupei 
ut Loduni scholam ab ipsis possessam, sed monachis rei 
jussam, vi armata defenderint; ego, si sapiant, quieturos ] 
Et tamen non arbitror futurum, ut adeo contemnantur hom 
etiam nunc in quibusdam Gallias partibus numero validi et 
daces, si aut in Hispanum bellum agitaretur, aut Hispanu 
agitare crederetur. Dicit aaepe cardinalis Rioeliacua, ezpediia 
habere cum Gaeaare pacis rationes; id rumor sie interpreta 
redditum iri Lotbaringiam, Nanciaco nudato; quominua id 
dam, me movet et regis et cardinalis animus gloriae cupiena 
magna Galliae in possessione Lotharingiae utilitaa, et quod i 
nitiones intelligo dejici per Gampaniam velut objeotu Lothai 



Digitized by 



Google 



S5 

gis Mitis tutam. Fertur ab aula nobilia vir in Suetiam mitti: id 
q«o perdneat» cum ibi sit Davausiue, non aatis video, niei et illic 
▼olont iis gTMsari artibna, quibus apud Batavos grassatua est 
ChanftMaeas. lam ez Batavia literaa accipio. Hagie erat Spiria* 
giaa ataum abiturus. Houardus ad rea Poloaicaa Suedicasque le- 
gationem auacepit. Promittitur ibi a *rege Galliae bellum* cum 
'Hiapania*; credunt pauci. Regina Bohemise definite aitae filiam 
malle caelibem semper servare, quam Poloniae regi nuptum dare« 
^Gallom* cum *Heppio* aaepe ^Consultant*. Deum precor, lUuatris- 
aime et Excellentissime Doroine, ut Hlustrissimse Excellentue 
Yestrae valetudinem et res prosperet ^} Martii, 1635. 

IllustriBsimas Excellentis Vestrae devotissimus cultor 

H. Grotius. 
Sx original!. 



14. Lut. Paria. )§ Kart. 1685« 

lUiistrissime et Exceilentissime Domine. 

Nudiua tertius per D. Gemmingium literas mihi ab lUustris"' 
aima Bxcellentia vestra partim 9 partim 10 Martii vet. Gal. acrip- 
taa accepi, Vetustiores alias datsB 2 Martii, hodie demum ad me 
perveaeroDt. Pro quibus omnibus conjunctisque cbartis res qua» 
geruBtur edocentibus, gratias maximas habeo. Gemmingius heri 
ad aulam profectus obvio in itinere cardinali facto buc rediit. 
Hoc mase miait ad me cardinalia, velle se meoum loqui, et simul 
addnci eam, qui literas ab Illustrissima Excellentia Vestra attu- 
lerat. Ubi eo ventum eat, pauca cum patre Josephe coUocutus, 
qui ob id eo vocatus fuerat, cardinalem, qui se in reditum hunc 
•num in urbem distulisse coUoquia mecum dicebat, nomine re* 
gis« reciommque Sueciae ac lUustrissimaß Excellentias Vestrae 
aaiutaviy in amicitia et officiis benevolis ut perstaret rogavi, et 
Utezaa illaa mihi commendatas tradidi. De negotio mihi com- 
Busso agere aiatiro ccepit, et adhibito ad sermonem Josephe ur- 
gere pacta Fariaeneia perfecta sine uUa conditione. Satis regem 
pMStarey quod milite ac pecunia res Germanicas, quibus et Sue- 
dice juTarentur, sustentaret: de pecuniis Gallicis non, ut spera- 
bsotur, impeiiaia addebat duriora quaedam. Ego steti praesoriptis 



Digitized by 



Google 



finibufl, cautas attuli cur credibile aon eeset a Lefflero e^ 
definho aliquid actum; si otset, tarnen adeo inopinsta 
Sucdico noxia non venire flub poteatate rerbia generali 
ceaaa. Adjioiebat monaehua edoctum regem, me horum 
rum lUustriaaimflB BxcellentisB Veatne fuiase auetorem, 
feeiase, me per amicoa multa pactia Pariaiensibua melio 
iraturum. Dixi confictum hoc ut multa antekac contra 
aimam Excellentiam Veatram, pracipue queatua de atroc 
lumnie super averais alio pecuniis. Dixit deinde cardi 
dere se inter mc et Joaephum minus convenire. Velle 
conciliatorero mutu« inter noa benevoleatin. Multum e^ 
gis opes, facile illum rebus Germanie illaesis posse etiii 
dico regno, quod tarn difficili bello ac sumptuoso, dum 
hortatus spemque auxilii factam sequitur, implicatum est, 
lere. Cardinalis sicut de millione annuo spem deatricte 
bat, ita quid quantumque rex dare vellet, non dicebat. Ex Li 
gio didicisae se dicebat Josephus, nihil aliud petiiase Uli 
mam Excellentiam Vestram, quam ut illud de generalatv 
geretur (in id paratum regem dicebat cardinalis) et ut D 
tiaci curam in bello et, si pax fieret, ejus quod Illustrissin 
cellentiae Vcstr® decederet, rationem habere rex vellet. 
quoque re nihil difficultatis fore cardinalis testabatur; : 
vero 111. Exe. Veatram tot totieaque voluntatis su» signii 
nibua nunc per me multo majora postulare. Ego ad pacta 
bronensia redii, eorumque ostendi sequitatem. Tot aliis ap 
regis liberalitatem Suediae, quae exeroitus, quae olasses sustei 
non debere prsecludi. Venimus mox ad ea, que Gemmingi 
tulerat, qui introductus literas obtulit. lis lectis cardinalis 
ad regem se miasurum; eum haud dubie, quod facit 111. Exe. V 
facturum vicissim, et compendione transire malit an regem 
dinalemque videre, arbitrio ejus permissurum. Vidende qu 
111. Exe. Vestrae deaiderio teneri et se et regem, ted ni 
pactia Parisiensibus conveniri poasit, plus mali quam bot 
mutuo conspectu fore. Suum fore conailium niitti quam 
sime Lagrangium, qui de hoc ipso 111. Exe. Vestram, redditi 
lutatione officiösa, certam faceret Si quod habere possc 
documentum, Lutetiae pacta liberas probationi servata, in eo i 
tum momenti video fore. Ajunt hi et Lefflerum et Streif 
privatim publiceque oontrarium dicere. Charnasaftum magi 
viatorem (nam ex Hollandia subito huc revolabit) apud card 
lern vidi. Videtur hoc agi, ut Gallia cum Batavia traoamitte] 



Digitized by 



Google 



27 

ister se copiis itineni tuU habeant per citeriorem aut etiam ul* 
(eriorem Rheni ripam. Videntur *Goloniie* locisque vicinie i»> 
jemaae ocqIob sub tutel« nomine: certe ita video peritos rerum 
^Belgicie liberse* exiatimare, non diu ae in *bello cum imperatore* 
fore. Pacta Charnassaeana et bec nova spem quidem belli aperti e 
Gallia in Hispanum faciunt, sed ita ut nihil sit, quod regem ob« 
stzingat. Ego nihil dum video^ cur id futurum putem, mibique 
assentientes multos in Batavis habeo. Sunt heie duo^ qui res 
aguBt anglicanas Wychus et OgeruB. Cum BoutUlerius dizisset 
injuncturo sibi, nequid cum Ogero ageret, isque id in anglicam 
aulam renunciasset, mandatum iude utrique est, ne quicquam 
cum regis Gallie ministris agerent. Ita ambo nunc otiosi agunt, 
nisi quod diligenter, quae heie aguntur, observant. Legatos et 
ordinarium et extraordinarium hinc in Angliam missos, ut illud 
regnum novo suo cum Batavis fosdere illigent, non multum pro« 
fectnros intelligo. Inter alia qu»rebat cardinalia abeunte HL 
Bxc. Vestra in partes Saxonicas, quis sponsor foret non eum fore 
exitum, ut seorsim Suedi rebus suis consulant Ego priores ac« 
tiones posteriornm sponsores esse dixi. Fuisse semper 111. Exe. 
Vestram bon« fidei nee quicquam egisse, quod non generöse dig- 
num esset animo. Inter alias itineris ejus oausas et hanc esse, 
ut principes ac civitates ab omni pace protestantium corpus di- 
vellente abdueat. Non addidi, quod tarnen cogitsbaro, multo talia 
Justins a Gallia metui, exemplo pactorum Monsonensium, quibua 
Rhietorum probe eversa res esset. Venetus legatus, praeter ea, 
quorum mitto exemplum, dixit mihi a Vienna doceri se theolo- 
gos in consilium ab imperatore adhibitos. Item electores tres 
ecclesiasticos laudare formulam Pirnensem paucis additis aut 
leviter immutatis. Pontificis arma putabat non diuturna fore, 
coUecta tantum tutandis finibus, donec magna illa procella Hispa- 
nicamm copiarum parte sui levasset Italiam. Extra pontificem 
ad foedus Germanise catholicum ex Italia nuUum principem quic- 
quam conferre: sed ab ecclesiasticis aliquantillum pecuniae cor- 
rogari. Et haec quidem sunt quae comperi hactenus. Conjectura 
vero naea de Gallicis consiliis haec est. Primum pecunise par- 
cere, quantum fieri potest; deinde etiamsi novum quid paciscen- 
dum, id ita facere, ut appendix fiat non Heilbronensium pacto- 
rum, quorum ad mentionem trepidant, sed Parisiensium, quae astu 
ipsomm facta multas in se insidiaa continent. Conspectum 111. 
Exe. Yestrae non expetunt, nisi spem firmam conoeperint ea se 
occasione eripere posse, quod hactenus per Feuquerium et La- 



Digitized by 



Google 



28 

grangium fruBtra moliuntur. Dixit mihi Gharnassaeus 
nenaem principem amice admodum de me statuque reri 
mm ex ipso percunctatum. Ego, si IlL Exe. Vestra c 
non venil, Tideor eum poBse conTenire Remis. Sed t 
quo ipaa Meti diacessura est, certior fieri, si qua est ra 
eupiam. Naves presidio roaritimi itioeris a Gallia vix e 
spectem, adeo omnia eo pertinentia apud ipsoa sunt 21 
Principem Arausionensem puto curatururo, si admoneatu 
admoneatur, faciam), ne ex Hollandia desint. Deus, Illust. 
Domine, diu 111. Exe. Vestram servet incolumem iterq 
sospitet ^ Martii 1635. 

Haec postquam finieram, intelligo, et prsssidiariam nü'v 
mitti et paulo apertius testari proceres adventum 111. 
Veatre in aulam, que non longe fatura est ab urbe, des 
Id facit, ut credaro remissuros illos nonnihil de sollte rig 
ad sequales fcBderis leges venturos: quod ut fiat e re i 
regni et lUustriss. Excell. Vestr» existimatione, opto toto 
Litersß e Batavis recentes significant, apud provincias adb 
liberari super iis, quae Gharnassaeus proposuit. E Dunquei 
naves in Oceanum Hispaniciim abiere, Brasiliam itura^, ut 
tur. D. Skyttus oratione ad Foederatos Ordines habita d 
stratis causis, cur regni spe interclusa sit Sigismundi post 
petiit, nequid armorum e Batavis in Poloniam mitieretur )| J 

Illustrissimae Excellenti» Yestrae cultor devotis 

H. Grotius. 
Ex originali. Prses. Nenstadll 24 Martii 1635. 



28 Hart. 
16. Iiut. Paris. - 



1 April 



Trevirorum urbem Gallis ereptam pro certo habet cardi 
aulu. Lagrangius negare et pernegare non desinit. Fuit ( 
heri apud me: quo minus est, cur ei credam affirmanti pi 
eadem quae pater Josephus dixerat: lUustriss. Excel). Vesti 
si inter regnum Gallicum et Svedicum conveniret de pace 
pactione cum Caesare non instituenda nisi communi consensu 
in eo, ut haberetur ratio impendiorum Svedicorum, Maguntiaci 
tutelam rex susciperet, nihil ultra postulare : quibus id ultro 
didisse regem velle se, et si pace redderetur Maguntiacum, eti 



Digitized by 



Google 



S9 

damnam, quod in eo faotura esset Illustriss. Excel!. Vestra, sar* 
eireiiiT. Ego quod cardinali dixeram, repetii, esse quidem illa 
pnMupua sed injuneta mihi et alia, a quibus discedcre non pos- 
sem. Cum et de pecunia auxiliari injecissem sermonero, ejus ne 
temncium quidem sperandum dicebat, fine tarnen colloquii ad 
rem eandem delapso, addidit, si quid rex dare vellet, id daturum 
libcnliter, sine uUa obligationis necessitate. De negotio, quod 
Spiriiigio fuit exkibitum, mirabatur ut plane iguarus. Ut direc* 
tionis nomen Illustriss. Excell. Vestrse conservaretur, multum 
ajebat a se et Feuquerio laboratum, eorumque opera rem con- 
fectam. Electoris Saxonis referebat verba in Illustriss. Exe. 
Ve«tram aspera, neque illum hac paeifica in speciem actione alio 
tendere, quam ut totius Evangelici corporis in se transferat di- 
rectionem. Ego vero testabar, existimare me Saxonem re ipsa 
appetere paccm, si modo eam tutam satis reddere possit, multis 
in ejus societatem perductis. Mitti hinc virum nobilem dicebat 
in Sretiam, unde jam discessisset Davausius. Sermones multos 
cum D. Skytti filio, ut rescivi, miscuit et quantum conjicere po- 
tni, suaait ei, quamvis a patre in Angliam vocato, heic ut Bub- 
sisteret. Sed is juvenis et patris prsecepta et mea secutus con- 
silia abiit. Cum Heppio quid moliatur, nescio. Inter alia quae 
attuli, cur Svedis pecunia auxiliaris negari non deberet, quamvis 
in Germaniae usus militem rex aleret, Hollaodorum exemplum 
attuli quibus praeter xii militum millia duos milliones hoc anno 
rex promitteret; et cum diceret desiturum regem haec dare, si 
ipse hostilia in Hispanum captaret, respondi nihilo magis impe- 
ratoris hostcm esse regem quam Hispani. Custodem sigillorum 
francicorum vidi; magni facit Illustriss. Excell. Yestram et ait 
velle id se rebus posse ostendere. Puto eum ex animo loqui. 
Est enim honestorum studiorum et priscae probitatis: sed ipsius 
auctoritas majore potentia premitur. Paratur in hac urbe (ubi 
rex sub ipsum pascha futurus creditur, nam hactenus ad S. Ger- 
mani vicum agit), hospitium Illustriss. Excell. Vestras domus de- 
stinata omnibus extraordinariis legatis, et ajunt admissionales 
cuDcta fore magnifica. Comes Suessionensis mandatum habet 
obviam eundi Illustrissim. Excell. Vestrae. Praecurret, ut ipse di- 
cit, Lagrangius. Ego simul sciero, ex duobus itineribus utrum 
sit institura Illustriss. Exe. Vestra, quam potero celerriroe eam 
ut videain, operam dabo. Duo metuo, ne ea Illustriss. Excell. 
Veatrae proponant, quae accipere parum ex usu sit, recusarc odii 
plenum, deinde ne properanti variis obtentibus injiciant moram. 



Digitized by 



Google 



80 

Sed ea est tam exercite mentie prudentia, ut rebus ei 
cilioribua apta remedia faoile tit repertura. In quo ac 
et auper omnia ia divino prseaidio, quod Illuttiiss. £xce] 
Illu«tri«8. et Excell. D. perpetunm precor ^^ ^^"^^ 1635. 



16. Lut. Puls. 8 Kaji Cal. 

ExcelleDtisaime Domine. 

Lutetiam hac veppera cum venissem, D. Broersonum 
peri segriorem, quam vellem. Tenet enim eum febris si 
vida, sed, quod in iuvenili corpore spem bonam facit, vi 
proiiciens extrinsecus. Neque medici consilio deerunt, 
mus nostra auxilio: cuius rei quo magis certa sit Subliroi 
rogo credat, ipsum a me dilectum, non tantum pro rev 
quam Sublimitati tuae debeo, verum etiam ob proprias v 
Quod meae conjugi Sublimitas tua munus misit, vellem ( 
excusare ipsi licuisset, cum nihil a nobis Sublimitati tus 
praestitum, quod non ipsius esset pleno iure, et mihi i 
multo praestitissem maiora, quam aut mea ferebat copia, a 
patiebatur frugalitas, abunde id pensatum fuisset honore e 
tanti hospitis. Sed quando Sublimitati tuse visum est sup 
beneficia nos hac etiam benevolentis suse testatione omare^ 
unum posBum^ memorem gratumque spondeo animum. 
nunc quidem nihil intelligo: sed ad ea venanda et quae 
mandata sunt explicanda, cras accingar. Deus, Excellenti 
Domincy et itcr hoc et res ceteras Subllmitatis tuse bene 
peret. Lutetiae 8 Maji novi Cal. 1635. 

Sublimitatis tuse devotissirous c 

H. GrotiuB. 

Postridie, quam haec scripseram, misi ad Butillerium fil 
Dictus est abiisse in Britanniam Armoricam, ubi est fratei 
gius et forte non rediturus intra menses aliquot. Restat ig 
ut conveniam Bulionium et ex ipso sciam, quid mandati acc 
rit. Scribit mihi ex Gassellis Hermannus Wolfius, trea coho 
hostium caesas a Guilielmo duce ad urbem Keuatadium ei 
lacuB Magnum Parvumque. Eundem ducem ^ Aprilia iviaae j 
desheimiuxn, ut cum Bannerio agat de exercitu viginti milli 



Digitized by 



Google 



81 

componendo, quo eatur in Thuringiam et Herafeldum contra co- 
fiMM PiccolomiDaei, laolani et Carpi, et porro, ei lata bene succe- 
daDt, Mansfeldius cogatur in proelium. Pacem Firnensem vult 
eTmnuiflse, castello Coburgo contra induciarum fidem capto a 
cssarianiB, de quo ultum se electorem csssis tribua Csesarianorum 
in Bokenia cobortibu«. Addit Nenstadium et Nyburgum de de- 
ditioue agere. Sed puto et ipsun Wolfium tuss Sublimitati «crip* 
e. 8 Maji aovi Cal. hora nona matutioa. 

Ex original!. 



ir Lut. Paria, e Haji Cal. n. 1685. 

Excellentissime Domine. 

Meliuacule se babet D. Broersonus, non quod periculum de- 
sierit, aed quod venae heri Sectio, hodie cum exigua sanguinis 
missiooe repetenda, et mitior quies exacta modo nocte, tum le- 
▼anenti aliquid attulerint summis ardoribus, tum spei nonoihil 
▼aletudinia ipsius consilia tractantibus. Nostra sane cura et ad 
Deum preces ipsi non deerunt. Ad Bulionium, quando quidem 
aate meum huc adventum abierat, ut scripsi, minor Butillerius» 
seque Tero venerat, nisi ut statim exiret, misi jam bis: et ille 
Jan bis ae excusavit praetexens baberi domi suse consiliuui, quod 
▼ocant finantiae. Faxo, ne ei desit interpellator. Heufdius cum 
inlellexisaet ex Bulionio, nihil ipsum per Butillerium aut alios 
accepisse sovi mandati, existimat o re före, si Sublimitas tua scri- 
bat et ad cardinalem et ad minorem Butillerium, quanquam is 
longe abest, ut promissa expleantur. Rex ad S. Quintini est. 
Residentem, quem Bruxellis habuerat, ad se revocatum nec reroit- 
tit, nec ei dat successorem. Quomodo binc discesserit Hispani- 
ens legatus, dicet haec rumigerula chartula. Deus, Exccllentis- 
siroe Domine, itineri rebusque Sublimitatis tuae adsit propitius. 
Lutetiae, 9 Maji novi calendarii, 1635. 

Sublimitatis tuae cultor devotissimus 
H. Grotius. 



Digitized by 



Google 



32 



18. Lut. Paris. 10 Maji Cal. no 

Excellentissime Domine. 

Ex quo heri scripsi tue Sublimitati, edictum hoc accc 
mercatura omnis inter subditos Galliae regis et Hiapanij 
toUitur. Laforcium intelligimus jam in Burgundiae comit 
bere castra, et missus ad eum Botruius Nogani com es, qi 
Sublimitate tua coenavit Compendii; adferre dicitur mandi 
dendi hostilia. Bulionius dux mari in Galliam venit pz 
missu Årausionensis, ut communicet cum rege belli geren« 
silia, regem ipsum sperans se inventurum Masierse ad A 
Perronam rex munit diligenter. Electorem Trevirensem 
repoposcit. Exercitus regis in hostem iturus dicitur esse ^ 
millium et quinque peditatus, sex millium equitatus: nec 
alter exercitus relinqui ad Picardise Gampaniaeque fines. I 
sunt, quae professi belli spem plerisque faciunt. Non desu 
men hominibus rem tam diu promissam tärde credentibt 
argumenta. Nam dicitur rex coelum istud Belgico vicinun 
satis ferre et jam omnia ad Germani parari ejus hospitie 
ad Gastellum Tiderici ad Matronam amnem loco non inai 
substiturum putant. Legatus Venetus af&rmat certo compc 
sibi, Masarinum jam obtinuisse ab imperatore et ab Hispan 
legati ab ipsis ad tractandum pacis negotium destinentur. 
utramque in partem dubia expediet tempus, ut videtur, 
longum. De fratre regio conceptus ingens metus residere 
pit. Nannetas usque se proripuerat, omnibus qui circum i| 
erant consilii ejus incertis, nisi quod crcditur voluisse loi 
ire ad Nazaras portum, qui Ligerim mari immittit, inde Ängl 
qui ferme unus illi receptus restabat, consumpta apud Hisp 
fide, petiturus. lUico missi confessionarius et majorum ipsi 
canorum conscius minor Butillerius, qui quovis modo con 
tam male cocta impedirent. Et jam mutato animo retro ve 
ad Turonas, ut fama est, pervenit. Vallis Telinae habitatores 
olim multa questi de duris Rbaetorum imperiis et Monsoni 
pactis beneficio Gallias libertatem nacti Bhsetis vix imagine 
perii relicta, dederunt se in fidem tutelamque Gallise et B( 
nium sibi prsefectum poscunt. Ita Galli, illo Italise Germaniae 
transitu insesso, occupandi et transitus alterius, quem Moni 
Godardi vocant, .Helvetiorum in finibus creduntur agitare coi 



Digitized by 



Google 



r 



33 



lia, muB coDsulentes rebus, sociis an cadem eint placitura, non 
aimi0 solliciti. Prseses MaliasuB, qui Galliae Icgationem obi turas 
erat illb in regioDibus, ad quas Sublimitaa Tua proficiacitur, su- 
bita caecitatc pcrcussus, alterius subrogandi laborem aulae reliquit. 
Äd srarii curatorem Bulionium misi rursum: domi esse uegaba- 
tur. Forte Don sit abs re, quando tarn longe abest filius Butil- 
Icrius, si Sublimitas Tua ad patrcm, qui auiam scquitur, sciibat, 
et a filio regis uomiDe promissa ut prsestentur, fiagitet. Bro&rso- 
ous hac nocte quievit melius, mcdicisque spes crcscit. Deus ipsi 
fit propititis, idemque, ExccUcntissimc Domine, Tuam Subl. sospi- 
tet Lutetiaj, anno 1635 Maji deeimo ex cal. novo. 

Sublimitatis tu« cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Jam cum has vollem claudere, aeeipio e Batavis lite ras. Prin- 
ceps Ärausionensis gravi tentatus podagra commodum ea levatur, 
prsmisso jam Noviomagum exercitu, ituro quantum ex pecu- 
niarum rerumque aliarum paratu colligi potest longius ab finibus. 
Ipsi rex etiam in suum excrcitum concedit imperium, nisi aut 
rex ipse, aut fräter ejus aut dux cardinalis adsint. Angli, hsec 
omnia suspcctantcs, illam viginti sex navium classcm paratam ha- 
bent velis faciendis: quos in usus, incertum. JSrarii Anglicani 
prsfectura multis destinatur, sed proximus ei spei habetur Cot- 
dngtonus. Exercitus Hispanicus ad Diestam urbem Netamquc 
amnem coit, et putatur ibi in vicina illis partibus descensurus 
cum Piccolominio Mansreldius. 

Ex originall. 



19. Itut. Paris. 11 Maji Cal. nov. 1685. 

Excellentissime Domine. 

Alter nunc septimus est dies, quod nobilissimus D. Broer- 
«onus in morbo cubat: hoc ipso tempore, quod criticum vocant 
medici, sudor sponte ei exortus laborantis pro se naturse indicium 
dedit. De augendis navibus longis quod edictum a rege exiit, 
mitto. Conjectura non absurda est, qua novae e Gallia copise sub 
imperium principis Ärausionensis iturae dicuntur, nomen praela- 
tune non regis ipsius, sed eorum priucipum ac comitum, qui ex 

Grotti bref. 8 



Digitized by 



Google 



34 

Brabantia exsulant, ut adfauc sub aliena persona lateat be 
versa quo übet iuterpretatione, pax aliis manere, aliis r\ 
catur, ut ille apud Martialem, 

Subsellio qui semifultus extremo. 
Et vix receptus altcro genu jactat 
Equiti sedere Lectioque se stare. 

Rex Feram venit, inde Laodunum, ac porro Castclh 
deiici petiturus, ubi mihi erit aditu multo propior: abest < 
locus ab urbe non toto bidui itinere. Fräter regius jam 
rediit, ad prsescriptum sibi seccssum. Mazarinus noa deain 
agere. Comes Salazaius e praecipua Hispanica nobilitate in 
diam heri heic datus est. Exercitus Galliens a Meziera m 
propius Hispanicas partes dicitur. Dcus haec omnia ad b 
commune christiani orbis regat, idemque, Excell. Dominc 
sublimatis i ter ac consilia fortunet. Lutetiae, 11 Maji novi Cal. 

Sublimitatis Tuae devotissimus c 

Hugo Grotius. 
Ex origiDEli. 



30. Lut. Paris. 18 Maji Cal. nov. 1 

Excellentissime Domine. 

A Meziera accepimus die septimo mensis hujus ex n 
Cal., primum agmen regii exercitus ponte ejus oppidi traosi 
Mosam: id autem constare xii cohortibus, quae regimenta voc 
et sexaginta duabus tuimis, quae cornettae appellautur. Die oct 
sequi debuisse tormenta bellica tum majora tum minora num 
sexaginta, belli instrumenta, sarcinas et quae victui necessaria 
dies quinquaginta, cum ipso medio agmine. Die nono agn 
postremum par primo ac medio: quibus omnibus imperatum c< 
jüngere se cum copiis principis Arausionensis. Nobilissimi 
Broersoni morbus quidem minus videtur vchemens, sed tam d: 
turna vi mali attritae vires certamen dubium relinquunt. Humai 
opis nihil ei deerit. Dens rogandus est, opcm suam addat, cuj 
patcrnae, Excellentissime Domine, Subl. Tuam, quotquot heic 8 
mu9, commendamus. 13 Maji, novi Cal. 1635. 

Sublim. Tuae cultor devotissimi 
Hugo Grotiu«. 



Digitized by 



Google 



35 

D. Thaanue Sublim. Tuse omnia officia offert, rogaique librum 
de hello Suedico eibi retineat, ipse aliunde parem receptaruB. 

Chart«, quse bis accedunt literis, nihil eximii continent pre* 
ter famem durantem ad Augustam Vindelicorum et postulatum regis 
Gallis super restituendo in libertatem electore Trevirensi, reepon- 
eumque Cardinalifi Infantis, quod quidam pro belli indictiono 
habent. 

Ex originali. 



U. Lut. Paris. 16 et 17 Maji Cal. nov. 1086. 

Excellentissime Domino. 

Quo major spee affulserat, eo tristius mihi, uxori, familiseque 
mec evenit, quod hujue diei mane D. Broersonum amieimus, aut, 
nt cfaristianius loquar, ad Deum praemisimus. Facta sunt qu» fieri 
oportuit: nihil omissum humanae opis, quod aut corpori levando 
esse videretur aut animo in spem meliorem erigendo, fideli in 
illud medicorum, in hoc D. Hambraei opera. Nefas sit aut summae 
Providentias constitutioni obstrepere, aut ipsi beatius aevum, quo 
per tot labores et aerumnas tenditur, invidere. — Decimo hujus 
mensis die pars ultima regii exercitus Mosam transiit; equitatus 
insignis, peditatus et numero et corporibus armisque impar famae. 
Xon recta in Hispano parentes terras itum, sed in solum paca- 
tum Leodiense. Ad decimum quintum sperabant se cum Bata- 
vico exercitu, cujus peditatus praepollet, equite impari, conjungi 
posse, sed quae heri advenerunt a Mareschallo Castilionaeo literas 
difficile id judicant ob interjectas Hispani copias tales, quas sper- 
nere baud tutum sit. Quadraginta bellica tormenta secum habere 
dicuntur regii. Interim et in Germania fervent arma: pontemque 
Brisaceusem caesariani transiere, octo ut scribitur equitum milli- 
buB, peditum duobus, secuturo aliis cum copiis Hungariae rege. 
Arx Wilsteina capta ab ipsis multa oppida insultibus opportuna 
facit. Clausique iterum aditus Montispellicardi etLurae; sed qui- 
bns spes est auxilii a Laforcio. Ringa viam rursus a Mansfcldia- 
nifi teneri, ex ipsius Hogendorpii, puto, literis Sublimitas tua cog- 
Doverit. Gallasius ex adverso Spirae ripam ulteriorem premit. 
Quod de Salazaro Hispano in urbe hac capto scripseram, id in 
nltionem factum est capti in Hispania Aligrii, cujus pater, ademta 



Digitized by 



Google 



S6 

fuDCtione, cancellaril Francise nomcn retinet. Hispani id 
6uum defcndunt exemplo Gallorum, qui Perpiniani praefe 
Gallicifl finibus deprehensum ceperant; sed is incogrnitc 
regni alieoi munimenta speculatum venerat. Ita undique 
dentur rerum majorum semina. Presbyter, Tonnelerius i 
eorum unus, qui regis fratrem secuti sunt, in Bastiliam dat 
silia in vi tam cardinalis inita detexit, spe veniae. Princij 
daeo potestatem in Lotharingiam a rege concessam, charta, c 
litteras comitatur, explicat. Accepi ab archicpiscopo Cantu 
literas valde benignas in me. Pro Suedorum rebus, quas ipi 
mendaveram, ait se omnia, quae ipsum decent, dicturum fac 
que, ubi plcnius intellexerit, quid maxime conducerc poss 
regnoque Angliae. Ita generali postulationi rcsponsum seq 
definitum reddidit. De Gallorum consiliis sermones utn 
in partem varii; alii jamjam futurum putant, ut indicatu 
lum, alii ostentari arma, quo honestius pax resarciatur. R< 
Bhemis. Audio Namurci oppidum teneri sex millibus mi 
hoc ipso tempore immissis. Magnum tamen terrorem esi 
circaque habitantium, et, quse moveri possunt, tramitti ad int< 
Belgarum loca: nec minus trepidare Italiam, quanquam 
adhuc expertem, ad iualpinos Crequiaci paratus. Gras Bulio 
conveniam. Inde commendandis regni Suedici amicorum i 
tiis aulam, ubi ubi erit, petitunis Tuaeque Sublim, quic 
ibi compcrero, quantocius potero, significaturus : ipsam int< 
Excell Domine, summo omnium Domino unice commenc 
Lutetiae, 16 Maji, novi Gal. an ni 1635. 

Sublimitatis Tuae cultor derotissi 
H. Grotius. 

His signatis vidi Bulionium; promisit mihi, praesente Heuf 
se de ducentis millibus ipsi eis paucos dies satisfacturum. Di 
tabat tamen Heufdius, tractus jam diu. De cetera pccunia se 
millionis dicebat exspcctare se Bulionius regis imperium. K 
Butillerium minorem non viderat; iturum se inträ dies quiD( 
aut sex ad regem, quem futurum putabat eo tempore ad caatell 
Tidcrici. Regis exercitum jam in solo Hispanorum esse en 
volebat, et parari edictum a rege de belli causis, praesertim i 
de elcctore Trevirensi. 17 Maji manc. 
Ex original 1. 



Digitized by 



Google 



37 



SS. Lut. Paris, le Maji Cal. nov. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Literas Sublimitatis tuae Diepa die y Maji datas per Meten- 
sem bominem heri rectc accepi: pro ipsis proque illa singulari 
in me nihil tale mcrentem, nihil tale mereri idoneum, benevo- 
lentia gratias habeo immortales: etiam pro illo ad Heufdium pit- 
ucio, quo decrevi non uti, nisi res urgeat: confido enim D. Spi- 
ringium, ut est amicis amicus, popularis sui non immemorem 
fore. Quae de libris ad rem aerarii spectantibus deque imaginibus 
imperat Suhl. Tua, diligenter curabuntur. Liters quoque novae 
ad cardinalem et Butillerios curae mihi erunt. Aula adhuc vaga- 
tur, eed intra paucos figet se aut ad castellum Tiderici aut etiam 
propius: quo tempore ituri eo sunt et custos sigillorum, vir Suhl. 
Tuae optima fide studiosus, et Bulionius. Id tempus et ego ad 
meam profectioncm exspecto. De hello regi Hispaniae indicendo 
nimores sunt calidi, eoque magis quod vocaverit ad se rex fe- 
cialem suum, credo, ut, quod privatim factum est per residentem, 
' id nunc publico ritu fiat, postuleturque libertas electori Trevi- 
rensi. Pacis Pirnensis ajunt, qui heic sunt, duas esse moras, quod 
pr«ter imperatorem et Saxonem velit et Bavarus retinere exer- 
citum ad viginti millia, quod imperator edici cupiat, quis judex 
nt futurus earum controversiarum, quae per hanc pactionem non 
tolluntur, sed dilatae manent. Ad praecidendos eos nodos laborare 
Darmstadiensem. Quod Rohanius regis nomine in Valle Telina 
publice propoeuit, mitto, nondum id ad pacem frangendam per- 
tinens, sed arma sub alieno velans nomine, intraque certos fines 
cohibens. Nobilissimo D. Broersono supremum officium persol- 
vimus, Don quidem ea magnificentia, quam nobilitas ipsius egre- 
giaeque virtutes merebantur, sed eo more modoque, quo a roma- 
nis sacrifi alienos terrae reddi jura permittunt. Deum precamur 
omnes, ut Suhl. Tuae maritimum hoc iter tutum praestet. Si fieri 
posset, ut principem Arausionensem videret Suhl. Tua, quin id 
e re futurumi sit communi, non dubito. Vitam, valetudinem et 
res omnes Subl. Tuae, Excellentissime Domine, Deo iterum iterum- 
qae commendamus. 19 Maji Cal. novi 1635. Lutetiae. 

Sublimitatis Tuae cultor devotissimus 

H. Grotius. 
Ex original!. 



Digitized by 



Google 



38 

28. Iiut. Paris. 23 Maji Cal. no 

Excellentissime Domine. 

Sollicitum me habuerunt venti perpetuo ferme sdi 
vehementes satis, ex quo Subl. Tua Diepa solvisse nunti 
scd Deus, quos magnarum rerum ministros delegit, eos si 
praesidio tutatur; cujus ope sospitem Subl. Tuam in Holl] 
jam pervenisse speramus. Salutis suie ut diligen tioren] 
antehac curam habeat Subl. Tua, videntur tempora exigere. 
Hispani, videntes tan tarn in se molem belli Bürgere, cui vii 
sint, solent ad indigna regnantibus consilia se vertere, fan 
blicique odii securi. Et in Cardinalem quidem insidias co 
earum presbyter Tonnelerius luit capite. Femina illustrif 
vella, ab eo ut particeps nominata, bis atrociter torta, admi 
patientise silentio vitam redemit, habenda tarnen in custodia, 
magis monendam de sui tutela Subl. Tuam judicem, facii 
D. Grubii literae, qu» mihi in D. Mareschallum Bannerium 
ratas molitiones nuntiant. Omnia heic ita aguntur, quasi 
dubie bellum nuUa cum dissimulatione futurum sit. Rex ei 
pias, quas cum Batavicis jungi voluit, non auxiliares, sed ut 
vocat. Mandatum militi, ut fecialis habitu (nam rex armorun 
dicitur, quasi pater patratus, excusavit, dicens, se non nisi a 
ges mitti) significaret cardinali Hispano, se, quando libcrtati 
ditus non sit elector Trevirensis, ereptus tutelae Gallies, ca{ 
que hello, cum hostis nemini esset, id factum ut juri gentiun 
versum armis vindicaturum. An id jam denuntiatum sit, n 
mus, nondum restituto literarum inter has gentes comme: 
Sed et merces resque omnes Hispani subditorum decreto pi 
menti, subsccuto regis id imperantes literas, custodibus pub 
permissse ante belli indictioncm, cum antehac, etiam indicto b( 
tcmpus sua educendi soleret mercatoribus extra bellorum cai 
positis dari. Ne nunc quidem, tot editis infcsti animi inter rc 
signis, desunt, qui minas paratusque istos non minus ad extorqi 
dam pacem, regi honestam, quam ad bellum, si opus sit, infei 
dum spectare existiment, argumentumque suse opinionis adferi 
quod hoc ipso tempore, rege conscio, Bnixellas ivcrit nuni 
Pontiiicis Mazarinus, qusesiturus, ut credibile est, rationes aliq 
cxpediendi illius de Trevirensi electore negotii, quod, ut s; 
ciosissimum, a Gallis unicum ad belli causam profertur. Et q 



Digitized by 



Google 



r 



39 

miDiu Galli pacem externam spernere debeant, adferuntur metus 
ab internis motibua. Jam enim Burdegalls gravis exorta seditio 
ob duorum scutatorum vectigal annuum, tabcrnis iDJunctum vi- 
ntrüs, ad accenri publici aliorumque civium sanguinem proiupit, 
portasque et basilicam oppidi etiamnuDC tenct. Id excmplo quo- 
qae pernicioaiim querelaa undique de oneribus impositis suscitat: 
intra decezn hos annoa cxpresaos plebi ducentos et aliquot 
inpra octuaginta milliones, quantum vix omnea ab initio regni 
Francici reges in summam congesti abBtuleiint. Crequiacua Al- 
pes nonduin tranaiit. Cum Mantuano ac Parmenai ajuut Galli 
ctiim Sabaudum in auia fore partibus. Apud Beigas MacfalinieDsi 
jttdicio damnatur abaeos prineeps Eapinojus, alii, qui capti babc- 
bantur, non dissimulata causa, junctorum cum Gallis consiliorum 
td defectionem populorum concitandam Namurcumque capiendum. 
Bes omnea in eo sunt tumöre, ut prorumperc brevi debeant. £x- 
ipectatur heie minor Butillerius: id solum in mora est, quomi- 
DOS me ad aulam, quse ad castellum Tidcrici est, contulcrim, quo 
proficiacuntur hodie custos sigillorum et Bulionius verba adhuc 
dans Heufdio. Deus, Excellentissime Domine, vitam resque Subl. 
Tue protegat. Lutotise, 23 Maji novi Cal. 1635. 

Sublimitatis Tusb cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Scripsit loachimius, Ordinum Foederatorum in Anglia legatua, 
Seniterrum, Gallise legatum, minime, sicut promiserat, secum so- 
ciare consilia: quin Anglis eum dixisse, omnes regis sui paratus 
aentiquam ad bellum tendere, sed ad Batavos ab induciarum con- 
flilüs abeiinendoa. Gonfluentes Lotharingiae tencnt, ut huc acri- 
bitur, Csesariani, Viroduno imminent. Sed ex Belgicis partibus 
fiina nos adflat melior, capto oppido Marchae in Famina non sine 
multo sanguine aperte in causam descendisse Gallos. Libros ad 
um serarii apectantes colligere cospi. Qualia sint nunc pleraque 
ad reperiendas pecuniaa commenta, ex hoc specimine, quod mitto, 
poterit intelligi. 

Ex orlginall. 



Digitized by 



Google 



40 



34. Lut. Paris. 6 Juni Oal« n 

ExcellcDtissimc Domine. 

Luctatam cum ventis diu tandem in Hollandiam sal 
veniase ibique pro meritifl ezceptam Subl. Tuam laeti ac 
Ego imminente pentecostes die novi calendarii in aulam 
ob nofltra, tum ob amicorum negotia. Cardinalis fluxa va 
tribus leucifl ab aula ad caatellum Tiderici agentc secesse 
illo inchoare res mihi mandataa cum vellem, excusavit se 
poris aegritudinem, cui levand» ipso pentecostcs die pedii 
aecari sibi leccrat, quod levamenti nonnihil attulit. Quar 
ipse voluerat, Butillerium adii patrem, agente adhuc Blcf 
Quae commendavi ipsi, hsc erant: de pecunia nobis del 
Ringraviis, de Colmaria, de Magdenburgo. Nam de cetez 
itidem a Subl. Tua mandatis nihil speciale ab ipsis, quor 
erat, acceperam, quare in aliud tempus distuli ea, de quil 
tifi certa edoctus non eram, nisi quod obiter intellexi, c 
fore Argen toratense negotium ea de causa, quod Cochelbei 
ager juris esset episcopi, qui nunc partes Gallicas sectareti 
objectioni quanquam scirem quid regeri possit, tamen, neq 
norantia laberer, exspectare malui, donec rem omnem p 
cognoscerem. De Kingraviis rem facilem fore ostendebat; 
ros se etiam, quid statuendum esset de pactis cum Colmar 
jus civitatis procurator in aulam sub idem venerat tempus 
nus questuum, quod iiducia pactionum initarum cum Lafor 
Insulano acceptum esset praesidium, pactionibus vero nondum 
batis incerta maneret status sui civitas. Pro Magdenburgo 
prfecidebat, multum cxaggerntis horum temporum necessital 
Cardinalis, cum ad ipsum minus recte se habentem misissen 
rum, regem a me adiri voluit; quod feci statimquc admissus 
tionem exorsus sum a gratulatione ob victoriam, a Castilic 
Brezaeoque mareschallis partam de principe Thoma et Hispani 
Arduenna silva, qua de re dixi aliquammulta, ipsi non ing 
Postea rem nummariam ipsi commendavi, benigneque aud: 
responsum abstuli, ut omnium postulatorum indiculum Butill 
patri darem. Cum digrediens dixissem, me, siqua in re boi 
ipsi publicoque navarc possem operam, id hubiturum me fei 
tatis loco, dixit non dubitare se, quin possem in iis maxime 
bus, quse ad partes Belgicas pertinent. Simul narravit mihi 



Digitized by 



Google 



41 

terom felix pTcslium Laforüi cum Crabatis, de quo recentes tuuc 
mmtii advenerant. Antequam ad Butillerium iterum me con- 
ferrem, a cardinali significatum mihi, gratum aibi fore ad ven tum 
colloqniumque meum; ubi cum mihi mandata repetiescm de pe- 
cunia, qus ante regis Gustavi magni mortem deberi coeperat per- 
qne butillerium minorem Tuse Sublimitati promissa fuerat nuper, 
negmbat satis sibi rem cognitam, majoribus curis et advcrsa vale- 
tadine distracto, sicut et pater Butillerius dicebat, neque sibi ne- 
qne Bulionio cognitam ea super re regis voluntatem, quare ex- 
fpeetandum ipsum, cujus verbis niteremur, minorem Butillerium, 
quem in aulam venturum post aliquot dies. De Golmaria pro- 
misit cardinalis futurum, ut pacta recognosccrentur, et certi con- 
stitueretur aliquid. De ceteris nihil definite respondit. Sed res 
ButiUerio curs fore: cui cum indiculum, ita ut rex voluerat, ob- 
taliseem, addidissemque et Marini dotale negotium, recepit sc 
facturum, ut literas haberem regis ad eos, qui exercitibus circa 
Rhenum Mosellamque prssunt, ut ab insessione militum libera 
ipsis, qusß donata erant bona, relinquerentur Bingraviis tribus: 
item pro Marino ad legatum et Rohanium. De pecunia, idem 
quod cardinalis. De Golmaria acturos se cum eo, qui negotin ci- 
viutis ageret. Uis intellcctis nihil causse esse intellexi, cur ibi 
in magna turba onerato oppido cum in com modo sumptuque hae- 
rerem diutius. Itaque Lutetiam redii, relicto e meis, qui et lite- 
ras illas flagitaret et pecunise negotium commendarct ButiUerio 
Bulionioque et, si forte in aulam vcniret minor Butillerius, ejus 
me certum faceret. Is quid effeccrit, nondum didici, sed literas 
exspecto. Atque haec quidem isto sunt in loco. Gardinalis de 
Belgicia rebus ultro mecum loqni cospit, de constiuenda ibi re- 
ligione romana ac libertate: ad quse ea dixi, quae mihi ex historia 
piiorum temporum a nostris tcmporibus non alicna videbantur. 
Res belli hunc ad modum sc habent, ut ea quae ad Philippinam in- 
Eulam contra Hispanum defensam facta sunt et illatos ab Hispauo in 
Geldram comroeatus prseteream, ut illis in locis, in quse jaro pervenit 
Sablimitas Tua, melius nota praetereoque id, quod de Marcha in 
Famina scripsi antehac. Decimo Maji novi calendarii edictum 
prodiit a principe Gondaeo, quo Lotharingos omnes profugos 
tut latitantes ad fidem operamque rcgi praestandam revocat. Mi- 
les, qui fecialis oroatu Bruxellas missus fuerat, die 19 Maji eo 
adveait, cumque admitti ad cardinalem Hispanum totum per diem 
aperasaet, trahique sc videret, id, quod dicere jussus erat cardinali, 
dixit ei, qui ad ipsum missus erat, vigilum praefecto, feinde et 



Digitized by 



Google 



42 

pcrscriptum projecit ia viam publicam, quod a fecialil 
gicis, qui juxta aderant, populus vetitiis est coDtingere. 
tiaebat regis voluntatexn de exsequenda arniis injuria fac 
tori Trevirensi et regi, in cujus ib tutela erat, et per cx< 
princibus aliifi. Similem chartam, tuba prsecanente, in ulti 
Belgarum apud Galliani, loco, cui Avennas nomen est, < 
palo affixit, aignificavitque adatanttbua. Hsee taota cum 
facta denuntiatio sitne peremptoria, an adstricta conditio! 
dcdatuT clector, sunt, qui dubitant, eo quöque moti, quc 
Marcham in Famina irrupto Orchimontio oppido a Gallis i 
gis sui nomen, sed principis Arausioncnsia, sub ductu ci 
Castilionseus et Bulionius dux militiam habent, inclamatv 
Ceterum vigesimo Maji pugnatum est illud proelium, de qi 
gratulatum me dixi. Intra Arduennam non longe a Kupi 
et Huberti vicia princcps Thomas cum novem cohortibus, 
tum millibus quatuor, Gallorum itineri se objecerat, vallo • 
sus. Cum Brezseus vi aperta oppugnandos censeret, pne 
est Ca3tilionsi consilium, cui successus adfuit. Simulato a 
valli, quasi dejecti recipiebant se rcgii miiites, cum Hispai 
lut in fugientes proruptionc facta duabus ex paitibus, in qi 
Galli diviserant, invad untur, facileque fuso equite magna pe< 
stragcs facta est. Galli ajunt caesa hostium sex roillia, su 
vix amissis quinquaginta. Qui propius ista rimati sunt, aju 
lorura quatuor millia periisse, Gallos ferme quingentos. Mac 
captse sedecim, signa sexaginta, multuroque famae partum, 
multum quidem in bello semper, plurimum vero circa initii 
let. Rex in literis, quas de hac victoria ad praefcctos misit, 
denuntiatum abs se regi Hispani« bellum: eodemque tem 
edictum misit aliud, quo omnes, qui feuda possident vasalli 
vasallique, ad arma cvocantur. Id bannum et retrobannum Fr 
antiquitus vocant. Infelicis proelii reliquias ad Namurcum 
coUigit cardinalis Hispanus, additque novum ex Atrebatibus 
lectum. 23 Maji die dux Bulionius cum Batavorum equitatu & 
accessit: postridie ad Trajectum ad Mosam venit princeps A; 
sionensis, qui nunc quoque Gallis conjunctus creditur. Sed i 
illis in locis, per quos transiit Subl. Tua, non minus certo d 
potuere. Interea et in Lotharingia fervent arma. Vidimus Di 
mos argentcos, ex altera parte fulmen habentes cum dicto, Fkm 
metuenda tyrannis, ex altera gladium e caelo, quo lilia senan 
cum dicto, Tcdem dabü ultio meééem^ additumque, Deo d 
et autpice Carlo, misera eversae fortuna^ solatia. Comcs Si 



Digitized by 



Google 



r 



43 

MoDtem Péllicardi non sine periculo ingressus est. Lafortius 
Tftlde premebatur a Lotharingicia copüs, et Deinsreldii ala, ipai 
fubsidio venicns, adversam erat experta fortunam: neque Feu- 
qaerium ei, ut dcstinaverat, venire auxilio permiserat imminens 
Rfaeno Gallasius, ipsis Feuquerii copiis mininie ei qui dicitur Dumero 
respondentibuB, ut et Solmensis ad me scripsit. Interim frequen- 
tes Lafortio pugn» ex occasionibus, et eventu, ut in beliis 
fieri amat, vario. In bis, quae vigesimo secundo et vigesimo tertio 
Maji pugnate sunt Gallis satis felices, scxcentos aut septingentos 
hostium Crabatos absumserunt, laudata muUum Hebronis opera. 
Norimbergam dolens intelligo famo pressam propriam cum Ca;- 
nre pacem agitare, et metui, ne ad Ulmam manet exemplum. 
Scribitur Huogaricus equitatus metu a Turca retentari, Dubo- 
tellus a locia ad Heilbronam roulta equorum prseda Manheiraum 
rediise. Ducis Bernhardi cohortes sedere contra Rynhusium par- 
tim in ripa citeriore, partim in Rheni illic insula, eques ejus ad 
Handsruckum agere impediendis Hispanorum e Trevirensi agro 
excursibus. Comes Hebersteinius, a Landgravio missus ad Hirs- 
feldo Ticina, prsede non multum, receptum sine damno reperit, 
Carpo quamvia insequente. Hcufdium ego non tarn ex instrumento, 
quod mihi Sublimitas Tua Diepa miserat, quam ex Spiringii 
literis, qui ipsum mihi delcgaverat, conveni, neque ut solveret id, 
quod vixdum deberi coeperat, sed ut susciperet solutionem. Ve- 
rum cum ille de ducentis millibus, majoris ut ait pecuniss cre- 
ditor, nihil adhuc perscripti a Bulionio expresserit, de trecentis 
millibus reliquis ne verba quidem, fidem suam obligare abnuit: 
itaque ad Spiringium scripsi, quem popularis sui habiturum ra- 
tionem non dubito: scioque et Sublimitati Tuae cordi id fore, ut 
digoitatem sustentem. Mitto acta qusedam polonica ad jesuitas 
pertinentia. Alia eis biduum, (nam duae sunt curandi literas vise) 
missurus. Deus, Excellentissiroe Domine, Sublimitatem Tuam sospi- 
tet. Lutetiae 6 Junii novi Cal. anni 1635. 

Sublimitatis Tuae cultor devotissimus 

H. Grotius. 
Ex originali. 



Digitized by 



Google 



44 



26« Lut. Paris. 8 Juni Cal. n 

Exccllentissimc Domine. 

Biduum jam est, quod KothomagenBi via acripsi: qi 
terarum teoorem, qaando eaa rectc perveoisso arbitror, 
pcto. Interim ad urbem venit Butillerius, ad quem ] 
cursantem mittere ssepius non cessavi: sed cum horam j 
diernam octavam matutinam condixissct, co ubi veni, j 
eum sub vesperam cum Combaletta abiiese, cogoovi, non i 
tamcn, ad locum, qui Buscum Vicecomitis dicitur, quo se 
Ht cardinalis, rege et ipso urbem propius accedeute, qi 
diei vespere Monticellis (Monceaux plebs vocat) futurus 
Hoc iter subitane ex causa Butillorio supervenerit, an, q 
cardinalis sermonibus conjectabnm, diem de die trahunt, 
negent aut profiteantur promissum, opperientes eos res, < 
Saxonia gestura est Sublimitas Tua, donec propius aliquid 
in medio relinquam. Si cognovero, certo aliquo in loco 
cum comitatu regem, non omittam eo me conferre. Pos 
in Arduenna proslium alio in loco clades aliquantula acce] 
Hispanis omni modo restituere sc in famam molientibus. 
rei ubi historiam pernovero, perscribam. Interim cum quot 
ibi fiant armorum ccrtamina, mirantur multi plerisque Hispai 
institoribus et Hispaniensiura Belgarum reddi merces, com 
literas aliaque prsster fruges; CastcUeti, quod Picardiae op] 
est, milites pecora, quse e Belgico fine abduxerant, redder 
sos: Caleti ilandricas näves, quae a Gallis captae erant, noi 
captas judicari: quae oronia id multis persuadent, commioati 
illam potius fuisse, quae facta est Bruxellia, quam justam plena 
belli indictioncm, eoque magis, quod ingens conspiciatur stu 
Pontificis nuntiorum, et Roma scribatur, decretum PontiGci, 
propinquos suos ad Csesorem altcrum, ad Gallise rcgcm alt« 
mittere. Video a multis laudari principis Arausionensis in 
duccndo exercitu cunctationem, per quam factum putant, ut < 
et progressi sint longius et in res protrusi apcrtiores, quam 
qui ipsis fuerat destinatum. Ex Batavia scribitur mihi, Gi 
neque adhuc se hostes Hispano profiten, neque tamen velie c 
mauere cum Hispano pacem, quia, si ea mancat, pecuniam i 
magna m praestare Batavis ex foedere teneantiir. iDterim et 
Italia bellum inträ minas stat, diciturque Crequiacus habere qi 



Digitized by 



Google 



45 

d«cim pcditum, quatuor equitum millia; Hispanus magonm ex 
galena et galionibus claseem ad oram Ligusticam, qunriim pars 
circa Stcecbadas (leres hac aetas vocat) conspecto, incertum ve- 
nlttct CO consilio an vi tcmpcstatum, Gallis metum pro iis insu- 
lis et muuiendi curam injecit. Lotharingos retro per pontem 
BrissaceDsem se referentes insecutus Lafortius. Belfortum premit. 
Is, qui res Colmariae agit, ab aula refert spem bonam, sed verbis 
generalibus, tarnen, ni fällor, interest Galli» ad suam tutelam 
Beigas Tocantis illos humane habere, qui se jam ante ipsorum 
fidei crcdiderunt. Sprecherus nostcr per literas ad me et com- 
mauern patri« suae causam et se regno rebusque Suedicis addictissi- 
mum Sublimitati Tuae commendari Toluit. Defert etiam officia sua 
pater infelicis Deshaies, qui paulatim in sui infortunii oblivionem 
<ft in Tcterem regis gratiam venit. Libros ad rem Gallise num- 
mariam spectantes mittendi quaero occasionem. Deus, Excellen- 
tissime Domine, florentem Sublimitatem Tuam diu servet. Lu- 
tetiae, 8 Jun. nov. Cal. 1635. 

Sublimitatis TuaB dcvotissimus cultor 
H. Grotius. 

Burdcgallse seditio ita resedit, ut tarnen ad poenas sumcndas pro- 
cedere nondum ausi tpublica auctoritas. Jam nunc intelligo, classem 
Xeapolitanam fuisse XXXV galerarum, XII galionum; earum navium 
partcm plane interiisse impactam Corsicis rupibus; alias ita ex- 
annataa, ut intra menscm usui esse nequeant. Vallis Telinse sta- 
tum, ni mature succurratur, esse in periculo; sex millia ab Hel- 
▼etns PoDtißcis in agrum Mediolanenscm pervenisse; in Carin thia 
▼icinisque partibus maximos dilectus agi, intraquc duos menses 
Hispanicum ibi excrcitum ad XX millia fore. Crequiacum ipsum 
e^e Pignerolae, ejus copias nondum Alpes transiise, ideo quod ex- 
lianstae easent missis Lafortio periciitanti et in Picardicum finem 
ftuxiliia, cni damno supplementa quasri, sed tempore opus. Ab 
imperatore postulatum transitum suo militi per agrum Venetum. 

Kx origlnali. 



Digitized by 



Google 



46 



26. laut. Paris. 15 Jus 

Vcnit huc ante dies aliquot minor Butillerius, ad qu« 
tidie misi, nee semel sed saepius. Saepe domo exierat: 8i 
gotiis distinebatur. Etiam condictam ad horam cum vc 
dicebatur ad regem profectuB, qui Monticellas jam ven er 
versus huc cum itcrum tempus condixisset, excusavit, res 
enatas. Tandem cum Ruellas venisset cardinalis nun opt: 
Icns, et eo ipse etiam se contulisset, secutus cum sum^ tu 
mc urgente, cum tricari nequiret amplius, admisit me. C 
dum cum Bulionio eum repcri, locutus sum utrique de o: 
negotiis, quae regi patrique Butillerio commendaveram et ca: 
de quingentis millibus maxime. Literas ab Sublimitate Tui 
recte datas sibi, fatebatur, promissum disertum non agnoi 
tantum dixisso se regis nomine, facturum regem, quicquid r« 
ferrent, ut Sublimitas Tua causas querendi non haberet. Bul: 
ut pecuniae parcus est, adferre magna regni onera, tarnen se 
dio de ducentis millibus satisfactuium, delegatis ipsi no^ 
edictorum redemtoribus. Butillerius saepe perseverans in 
tione iidci suae obligatae, Feuquerium ajebat sibi testatum, ^ 
esse, cum Heilbronense foedus pangeretur, ipsum de hac pc 
Feuquerium regis suamque fidem interposuissc. Itaque r( 
justam commendabat Bulionio: cgo quoque causas adfere bau 
leves, cur sine longiorc mora dcsideriis Sublimitatis Tuae sat: 
ex usu esset rcgis ipsius. Responsum aliud a Bulionio non e 
quam visurum, quid ferrent regni res. Prailegi deinde illis, 
ad cardinalem ob dolores aditus non erat, Kiogravii OttOD 
teras, quibus signiGcabat, auxiliarcs copias ex partibus ad Å 
frustra ad Mcenum exspcctari, rctentatas inccrto Saxonicas i 
Addidi ex Batavis literas de induciis Lunemburgici. Roga 
ut petierat Ringravius, Fcuquerio, qui, retro nunc a Lafortic 
gressus, Rheno propiora rediit, mitterentur quamprimum mi 
ad supplcndum eum, qui promissus esset, numerum xii mill: 
quorum nunc pars altera, neque ea intcgra, sub ejus duetu 
periretur. Dicebaut constitutum regi mittere eo, supra quam 
licitus esset, ad xvii milia. Rogavi, ut facta verbis responder 
et celeritas auxilii rebus urgentibus, quando rcx Hungariae < 
magna vi copiarum, ni in tempore trans Rhenum ipsi iretur 
viam, quod nisi aucto nostrorum exercitu fieri nequiret, paratu 
esset tranferre bellum in ripam Cisrhcnanam magno et amicor 



Digitized by 



Google 



r 



47 



fommttDium et Galli« ipsiiis periculo: qua de re monucrat me 
etum Solmeneis: cujus itidem ut ratio haberetur in priestanda 
iibcnlitate regis aiinua, ita ut ipse a mc postulaverat, rogavi. 
Dixerant inter ea, quae rex erogaii Ycllet, etiam ipsius honorarium 
etse perscriptum. Postea ex batavicis literis satis rcccntibus 
eos edocui, post coujunetos exercitus batavicum gallicumque« 
ctrdiDalem Hispanum munimentis se continere inter Gelam De- 
mersmque amnes cum peditum duodecim, equitum sex millibus. 
Eam numerum augeri undique ex oppidis cducto militc Tetere^ 
io cjusque locum ad custodiam oppidorum submissis aliis ex 
novo delectu. £a fore impedimento, quominus recto itinere in 
Bmbantiam nostri pervadercnt: quod si supra Gelam iter caperc- 
tnr tridui, in eo dispendium fore, et eundum per loca stcrilitate 
Tstta. Animos crescere hostibus, quod ex Picardia, qua parte 
nudi satis Bclgarum fincs, bellum non ingrueret. Coqui in Ba* 
tiTifl panem ad usque centies quinquagies mille pondo pro Ba- 
tsrico exercitUy pro Gallico ad bis centies quinquagies mille, pe- 
netrendi louge hostilis soli meditamenta. Do novo prcelio feliciter 
pugnato nimorem heic sparserant Espinoji liter«: sed eum lan- 
gnescere video, nee a regiis ministris offirmabatur. Inter hos armo- 
nim paratus non desinitur et de pacc agi. Ccrto comperi, jam a 
rege Hispano ad conventum super ea re hnbendum loco, quem 
Pontifex indixcrit, nominatos comitem de Ognate eumque qui, 
confessionarius regins Hungaris fuit, et alium quendam. Regem 
Gsllia»» cui id a Pontificis nuntiis indicatum, non recusarc quominus 
convematur, non tarn, ut Yenetus aliique judicant, cupiditate pacis, 
tdeo blandientibus per Belgicam successibus, quam ne apud exteros 
nibdhosquc invidia Inboret pacis disprets. Palam dicit rex, nullas se 
admissurum pacis conditiones, quibus non sociis omnibus abunde ca- 
Teatur. Dum hec sciibo, prodit regis edictum de causis belli in 
HiBpaoum, quod mitto. Mitto et de victoria apud Arduennam literas, 
qutles rex ad duces suos in Germaniam misit. Addidi et eas, quas rex 
ftd duces itidem suos pro Ringravio scripsit, quae ipsum frui possessis 
Tolunt, ipsiuB quidem in Galliam commemorata fide, at donatio- 
nam Suedicarum dissimulata mentione. Non indignse item, qua& 
legintur, imperatoris ad principes Italos literae, graviter sugillan- 
te8 regis Galliae fidem in negotio Vallis Telinse. Galli facile se 
ab hac culpa purgarc arbitrantur, laesis ab Hispano jam pridem 
illis pactionibus, cum ne rogatis quidem aut Rhaetis, quorum ibi 
jus summum est, aut ipsis Vallis Telinas habitatoribus, quod pacta 
^olebant, traduxit illac exercitum: neque minus incusandis parum 



Digitized by 



Google 



48 

curat« (idei Vallis Telinatibus, non soluta pccunia am 
libertatern jussi crant rcdimere. Tarn ex edicto regia tyi 
quam ex illa de victoria apud Arduenam epistola apparc 
ratori bellum minime indicium, n^quc cum pro hoete et: 
haben. Dicitur rex Hispaniae factum suorum in capien 
nendoque Trevirensi improbarc. Sed ut maxime ea eai 
ducatur, resta nt aliae eatis multae, quae edicto contioentur, 
cumdandam juris speciem, armis per Brabantiam feliciter 
moventibus. Jam nunc nuntiatur minora oppida, D testa 
montium, aliaque teneri a nostris, e Bruxella Machliniaq 
iieri fugaro, timeri Antverpiae. Imminutam tcmpestatum 
Hispani italicam classem, satis constat; amissarum na vi 
merus varie rcfertur. Et sunt, qui non longe a Toulono 
Provincis, post acceptum id damnum spectatam classeix] 
non sine orse ejus metu. Nihil tarnen etiamnune hostile b\ 
illic aut terra actum, Pigneroli adhuc hserente Crcquiaco. 
Colraariensi negotio dixit cardinalis, Insulano potestatem 
cendi datam non fuisse: regem tarnen facturum, nc Colmai 
imploratae tutelte suse poeniterct. Arualdus, Philipsburgi 
custos, elnpsus hostium manus, huc vcnit, ultroque in Bai 
sc conjecit, paratus causam dicerc: jamque scriptum sparsi 
manos, qui ibi fuere, proditionis faciens reos. Fiduciamne t 
ex innocentia, an ex auctoritate faventis sibi patris Joseph 
ceperit, dies nos docebit. Felicem Sublimitatis Tue in ist] 
adventum quamprimum intelligere desideramus, Deumqu< 
camur, Excellentissime Domine, ut Sublim itati Tuse favelis 
Lutetiae 15 Junii 1635. 

£x variis narrationibus de proelio in Arducnna unam i 
quae a viro istarum rerum perito profecta mihi videtur ei 
digna. Residentem Caesareum abire parantcm manere hie, i 
cardinalis. 

Sublimitatis Tuae devotiaö 

H. Grotius. 



Digitized by 



Google 



r 



49 



ti. Lut. Paris. 22 Junii Cal. noy. 1086. 

Excellentissime Domine. 

ScripturuB Btato tempore Sublimitati Tusr, literas ejus Haga ad 
me mmaa accipio veterea, ut nunc eurandi eas ratio tarda et incerta 
est; sunt enim Script« xix Maji. Meas quoque multaa, scripsi 
emm crebro nee una via, video nondum perlatas. In iis inter 
alia significaTerani, perfunctum me jam apud regem gratulatione 
de Victoria nobili in silva Ardiienna. eique simul commendata a 
me negotia, quorum mihi cura erat credita. Post uberes hac de 
re literaa, postrems meae, quas scripsi ante dies hos septem, fuere 
de significato a me periculo transeundi ab hoste Rheni, et iis, 
qoK de pecunise negotio minor Butillerius Bulioniusque perplexa 
Atqiie indefinita responderant. Post id interpellatus ab Heufdio 
Balionius de ducentis millibus, tarn diu totiesque promissis, ne 
chartam quidem delegatoriam, tit faeturum se dixerat, dedit, sed 
daturum se dixit, neque ex iis, qu» nunc parata sunt, edictis num- 
mariis, sed ex aliis postea secuturis. Cum ea res tam liquido 
debita confessaque trahatur per tot tricas, quid de cetero nobis 
sperandum sit, non video; neque tamen urgere unquam desinam. 
Instabo et in hoc, ut quamprimum legatus a rege in Saxoniam 
eat. Ex Belgicis partibus raros habemus nuntios, mari ferme, 
nee admodum recentes. Nam terra inde huc nondum tenentur 
a nostris itinera. Militis unrus, qui forte ad oppidum Capellam 
ex iis locis, ubi res gcruntur, pervenit, relatu creditur hie cardi- 
naiis Hispanus clade accepta, dum pons Wingse dcfenditur, Lo- 
vanium cum multo milite se contulisse, secutisque cum regis et 
Batavorum exercitibus, post eruptionem improsperam tencri undi- 
qne inclusus. Publicam ob haec Isetitiam imminuit Gallasius eo 
quo Bingravius prsemonuerat loco, id est, ad Philipsburgum trans- 
gressus Bhenum scaphis, quem ponte facto secutse majores copifle 
.Spira castellisque captis terrorem late sparserunt. Fama heic 
est esse cum eo xxx admodum millia, gravia futura Cisrhenanis 
partibus, nisi a Condaeo ac Lafortios ubveniant justse copiae, quod 
futurum heic ajunt. Ne ipsi quidem Gallasio destinatum creditur 
sliquid, quod morari eum possit, aggredi, sed quam poterit ce- 
lerrime a^gris Brabantias rebus succurrere. Post edictum illud, 
quod misi nuper de causis belli, alterum a parlamento probatum 
prodiit, in quo rex loquitur ipse et Beigas aperte ad libertatem 

Grotii brt/, 4 



Digitized by 



Google 



50 

Yocat, sed adscriptis legibus quibusdam, quae suspicionem f 
injicere poMUDt Belgarum animis. HactenuB nulla ciii 
Hispano sponte defecit. Abjecta a Saxone pacis coneilia 
gu8 jacitur: clam inusaitaDtur contraria, et eo magis accedui 
e Germania huc scribuntur. In Lotharingio Gne captum 
lerio regio duce castellum Spisembergum: edictoque regis 
tur nobile» Lotharingi relictis patriae eedibus ire in Galli 
interiora, qu» singulis pnescribentur, renovato post naulta 
yeteri deportatorum populorum exemplo, ut ad cavendas 
nes utili, ita duram egestatem multis impoaituro, quibua ex 
magis fructibus et domestica parsimonia, quam ex pecuni 
suppetebat. Interim ad sua quoque coUatione res regni jui 
coUecti huc triginta ferme episcopi, arreptaque occasio conai 
eos regis nomine, designato magis quam expresso regii 
negotio, an valeant legitimaque sint conjugia, inita a prii 
sanguinis, jus sibi ad successionem in regnum viadicantibus, ] 
mis maxime, speratisque hseredibus, non sine consensu 
regnum tenentis, sed et contra ejus voluntatem et interdi 
Hoc ipsum, quod ea res in consultationem mittitur, et dilecl 
ad praeparandam disquisitionem ii, quibus maxima cum can 
amicitia est, dubitare neminem sinunt, futurum responsum ] 
praesentibus congruens. Et hiec quidem in hac urbe, unde 
longo aula utraque, regis ad Fontem Bellaqueum sed ventu: 
aedem Germani, ut creditur cardinalis ad Ruellam. Cetera 
illis Gallias locis, ubi populus milite validier, insurgunt qu< 
de oneribus supra oncra crescentibus, rcnasccnte Burdegal« 
dttione, aliisque orientibus novis Narbone, Condomi, Mausaci. 
plebis insaniam accessit Tolosae, quae plena hominum urbs 
parlament! quoque auctoritaa, nova tributa vetantis exigi, quae, 
nitiosi quanquam exempli, facile tolerantur a multis, aut pei 
vidiam in regentes, aut per miserationem plebis, oppreaaae 
tam iis, quae regni necessitas exigit, quam publicanorum et i 
rum id genus hirudinum vexationibus. Ad haec mala et al 
malum, non repente quidem sed sensim noxium, superatitio f 
cit, eo progressa, ut libri duo editi sint, alter preces omnes, eti 
illam christianis omnibus solennem, in Mariam vertena, alter < 
nem damnationis divinae metum illis adimens, qui Caimelitar 
eponide, quod scapulare vocant, induti ab hac vita exibunt. J 
libros cum Sorbona carbone nigro notare vellet, missus t coosi 
regis npparitor intercessit. Amicitiae cum Bavaro miacr kic, i 
norque spes, quod novo affinitatis vinculo innecti Csesari credat 



Digitized by 



Google 



r 



51 



Ex Guinea in BatsYiam marcae anri bis mille et centum adferun- 
tor. E Brasilia sacchari plurimum et nuntius ad Promontorium 
Augusti caatella Luaitanoruro duo Rede et Nazaretas arcta Bata- 
fonim obaidione premi. Edicti posterioris regii, ad Belgae maxime 
pciteoeDtifi, mitto latinam interpretatiouem, si forte per Germaniam 
a«ai eate posait. Mirautur Batavorum Donnulli, quod non ex Pi- 
etrdia in Atrebates, Hannonioe, Cameracenses bellum inferatur. 
Dens omnia haec ad publicum bonum dirigat, idemque, Excellen* 
dfnme Domine, Sublimitatem Tuam soapitet. Lutetiae, 22 Junii 
ooTi Cal. 1635. 

Sublimitatis Tuas dcvotissimus cultor 

H. Grotiue. 

Ex origiDBll. Prses. Kalbe 28 Jalii 1636. 



». Lut. Paris. }) Junii 1686. 

Excel! entissiroe Donine. 

AdTenisse pridem in Saxonicaa partes Sublimitatem Tuam, sicut 
coBJeeturis credimus, ita certi esse percupiraus. Literas, quamdiu de 
m per Germaniam incertus sum, via per Bataviam pergo adhuc mit- 
tere. Epistclam Sublimitatis Tuae ad regem misi ad minorem Bu- 
tillerium, qui Buellsß erat, qui se curaturum recepit; simul ei meis 
literia commendayi negotium promoTendae in Saxoniam legationis. 
Id ipsum cum ei in urbem reyerso coram commendare cuperem, 
tot effiigiis tractus sum etiam condictis temporibus frustra habi- 
toa, non sine despectu mandale mihi dignitatis, ut coactus sim, 
me ad sigillorum custodem transferre, a quo et honeste et amicc 
ezeeptus sum, benigne etiam percunctante de rebus Sublimitatis 
Tos. Cum is mihi diceret, destinatum huic legationi senatorem dic- 
tua de la Cour, latine eruditum, sed quominus mitteretur obstitisse 
ptcis Saxonicse nuntium, ostendi eo magis celeriusque mittendum 
Sablimitati Tuae adjutorem ad sanandum id malum, si sanari possit, 
li non possit, ad inhibendum ne contage serpat: responsumque ac- 
cepi, rem ipsi cordi fore. Alterum coUoquendi cum ipso argu- 
mentum mihi praebebant Gemmingii literae, quarum admonitu ora- 
btm, primum ut xn millia Germanis promissa implerentur, red- 
deretur duci Bemhardo equitatus Suedicus ad Borentrudae obsi- 



Digitized by 



Google 



52 

dium retentus, postremo, ut mareschalli Lafortii cxercitui 
promissum fuerat, ad ripam citeriorem Rheni accederet, d 
Bernhardo in ripa ulteriore res gerendi, et, ei fieri posse 
Bannerio se conjungendi occasionem daret. De priorib 
facta, ultimum sie excusabat, quomodo et Lafortium exe 
Gemmingius scripaerat, refovendaa otio mensis aut majori 
porie copias, acri laboriosaque militia attritas. Non destiti 
dere, quantum in illo temporis damno esset damni. Apu 
gas magnis initiis cetera minus rcspondent: Tilemontio vi 
tam immanis Gallorum militum libido fuit, ut ad vetus c 
quo Galli apud Beigas laborant, multum accesserit, neque 
sperandum sit, ut illse civitates ultro se Gallis adjungant. 
* Venetus, nobilitatem Belgicae Hispaniensis* non facile ab *His 
discessurum, quod metuat, ne *Gallia* mox sine ipsis *be 
aggrediatur. Lovanium captum jam, credo, erit. Sed enim m 
exiguum ibi amnem, et subitaria munimenta cnrdinalis Hii 
qui ex oppido evasit, tantorum exercituum cursum morai 
tuisse. Interim Caesarianus exercitus, quem triginta esse rai 
fama fert, prudentiores viginti esse millium existimant, 
dit utraque Rheni ripa, pars transgressa jam Rhenum, pai 
Antonnacum, ut creditur, transitura, incertum ipsone cum 6al 
quem Italicae liters per Tirolanam regionem venisse regt 
apud Mediolanum armis scribunt, nisi forte alius est ejusden 
minis. Hae copiae, si salvae, quo volunt, pcrvenerint, dubiura 
est, quin vehementer perturbare possint principis Arausion< 
conatus. Alii contra eundem proelio censent, alii agrorum vai 
famem ei faciendam ; quod et in Atrebates Hannoniosque e Picfi 
rooliri regem dicitur, mirantibus multis ex illa parte, qua maa 
patet Belgica, tamdiu cessare arma. Ad externas curas accedun 
ternae. Cardinalis resurgentibus «ulceribus assiduus dolor, s 
et morbus: seditio ob tributa multis in locis a milite vacanti 
Burdegalae tanta obstinatione, ut conjurati omnes se confession 
communione ad certam mortem, ni sperata proveniant, pan 
rint, lapidato etiam sacerdote, qui regi parendum circa talia 
cuerat. At Tolosae non plebs sed ipse parlamentarius sena 
vetuit, tributa ab anno xxiv hujus sseculi indicta exigi, praet 
dens ita a se occursum imminenti seditioni, sed remedio i 
minus apud aulam cxoso. Jam de Italicis rebus quid dicam, n 
cio. Video, Mantuanum Parmensemque jam spe involaaae 
agrum Mediolanensem, quem inter ipsos et Sabaudum partiri 
rex velle dicit, laudabili exemplo, de hello nihil aliud aibi sump 



Digitized by 



Google 



r 



53 



rus qiuim gloriam. Sed dum Uli his deleniuntur, Sabaudus, ut 
plane credat, induci nondum potest; erecti, quid futurum sit, ex- 
spectant Veneti, nc ipsi quidem occnsionibus defuturi. Vallie 
Teiiaa modicis sane copiis defenaa non levi in periculo est; et 
ad alia mala accedit, ut Venetiis scribitur, ipsorum Rhaetorum 
com Gallia nee suapicionum nee offensarum vacua societas. Sunt 
ia agro Mediolanensi jam olim xii millia peditum, duo equitum, 
•cceMeruDt Neapolitanorum bis mille sexcenti, ab Helvetiis Pon- 
nficns quatuor millia: eoruro, qui ex Germania per Tirolanum 
•gram ducuntur, ab ipao, ut ibi fama est, Gallnsio, varie numerus 
tTtditur. D. Marinus scribit dici decem esse millia; Italicae li- 
ters, quas ad me misit Venets Beipublicse legatus, quinque peditum, 
dao equitum millia. Crequiacus adhuc in aula est Taurinensi, et 
qnominus in Hispanicum solum arma inferantur, ajunt Galli ob- 
Stare eibi Sabaudi cunctationem, non facile, ut videtur, in bellum 
descensuri, nisi et magnam et certam videat praedam. Classis 
Xeipolitana non tarn male a ventis habita, quam ferebatur, appa- 
rere scribitur ad Monaei portum. Signa ad ccntum in Belgico 
fine de hoste rapta, perquc Batavos huc mari missa, in aede S. 
Virginis suspenso hie sunt. Rex adhuc ad fontem est Bellaqueum, 
quo, amana solitudinis, sequi sc legatorum quenquam noluit. In 
itinere viao, qui Ruellis est, cardinali, ejus sermonibus ad bellum 
redaccenaufl dicitur, cum cum non parum in eo proposito rcfri- 
genssent aacerdotes quidam, quod Sanctisimonius, flagrantissimae 
apud regem gratise, comperturo sibi renuntiarat cardinali. Chartse 
mmigerulae res minime credendas ferunt, de Poloniae rege mu- 
tata religione ducturo nostram reginam. Davausius, a quo ista 
proficisci intelligOt quid talibus commentis venetur, non satis vi* 
deo. Ab Angiis nihildum hostilc, sed suppara ad suum con- 
spcctum diaiitti postulantium arrogantiam nee Batavi toleraturi 
▼identur, veteres maris possessores, nee Galli, in partem venire 
cupientis ejus possessionis, non publicis tantum, quas lente satis 
•nnani, navibus, sed et privatis, potestate facta ruendi in prsedam 
e Flandria. Sunt, qui ausurrant, oppida ejus orse, si a Gallis Ba- 
tavisque oppugnentur, Anglos sibi tutanda sumsisse, nee abhör- 
tet conjeetura ab ingenio Anglorum utrique illarum gentium 
smulo. De justis divortii causis aut colore probabili disceptant 
adhuc epiacopi, postulatis etiam sentcntiis non quidem Sorbonse, 
led e Sorbona aliquorum. Sunt, quibus arridet edictum Henrici 
m in conventu ordinum Blesensi irrita matrimonia pronuntians, 
qu« sine trina publica denuntiatione iiant, vetita observationis 



Digitized by 



Google 



54 

ejus gratia, niai petentibus sanguine proximis eorum, qui co 
expetunt. Aliia magis placet Garoii Calvi poteataa, ut a 
luDt regia, ut alii, paterna, ratum vetantis esse filise euae 
monium eum raptore, sed quo tempore lex talie adverau 
tores exstabat, quam post secnti pontifices valere non pas« 
Haec pontificum mentio in mentem reyocat soapulare nu| 
literis meis positum, de quo librum mitto, argumentum i 
superstitionis eo provectse, ut frontem perdiderit, eimul cud 
toritate consilii regii, qua Sorbonas censurae securim jam di 
geuti intercessum est. Et hi sunt, qui in edictis suis conti 
reticos tarn belle declaroant. Laudatur multum principis ^ 
sionensis et prudentia et animi magnitudo, qui principem obt 
in republica non impotenti locum, tres menses totos cum ( 
pactionem novam distulit, donec ipsi in ipsos Francise mares 
los datum esset imperium. Ita mos est gentis bujus urgere 
qui cedunt, cedere urgentibus. Ipsi illi inter se mareschalli 
obscuros aemulatus agunt, eo usque ut Brezseus Gailioas c< 
cum Batavicis confundere agita verit, quod CastiliooKus, c 
major est apud eum militem auctoritas, improbavit. Jam i 
intelligo, et fratrem regium et Condaeum principem in aula 
spectari, ut, ubi prolocuti fuerint episcopi, quod ab ipsis exs 
tatur, eorum accedat approbatio, qui partes facere possent. J 
fiat, sperari video a Pontifice obtineri posse, ut aliquos huc i 
tat, qui cum episcopis Gallise, non fortuito ut nunc, sed sj 
dice coactis rem ex regis voluntate definiant: de quo tarnen 
bitant multi, gnari aulam per se invalidam, stantem existimatii 
hominum, quam prineipes maxime sustinent, qua est prüden 
non facile incursuram in eorum imperiorum alterum, quae sai 
trahunt cetera. Pecuniae penuria maxime iaborarc Hispani di 
bantur in Italia res, sed ei malo, si non plenum remedium, ce 
levamcnti aliquid attulere Genuae mercatores. Et Spinola noi 
ea in regione pro Hispants dilectus agit. Equorum, heiciarioru 
carrorura, machinarum ingens quantum intelligo ex ea parte ] 
ratus ostendit spes nonduro prostratae partis. Cremonam in tan 
motibus sapientes, ut solent, muniunt Veneti. In aulam yei 
ex Lotharingia Valetta cardinalis, Espernonii Languedociam i 
gentis filius, in spem, futurum, ut alicui praesit exercitui, quid 
exemplo ejus, qui dubium plusne ipsi, cum status ejus nutan 
an ipse ei debeat, qui Rupellam cepit galeatus, loricatua exigi 
vitta superpendente, ecclesiastici honoris memor. Eo devenit il 
quondam Bomanae urbis presbyterorum, et diaconorum illa inn« 



Digitized by 



Google 



r 



55 



cena cognominatio« miniine suapicanlibus regibua, qui eam dig- 
aitalem foverunt, Yenturum eam ad rcgibuB proximum et regi- 
bua ipaia miiiax faatigium. Legatus ab Anglia brevi hcic aderit, 
qui per affinem auum benevoltim affectum auum mihi jussit nun- 
tiarL Deua, lUuBtriaaime et Excellentiasime Domine, Sublimitatem 
Tuam «alvam diu pnblico nobiaque praeatet, ^ Junii 1685. 

Sublimiiatia Tuae devotisairaus cultor 
H. Grotius. 

Secretarius legati Hispaniae cum ultra praeiinitum in urbe 
manaiaaet, custoditus et nunc dimissus est. Ego pecuniam mihi 
qaondam dcbitam oblatamque iterum, iterum comiter recuaayi. 
Tentatua, an, si a Suctia deserer, operam meam vellem regi ad 
rea Belgicaa Gerroaniasque addicere, dixi non impedire legatio- 
nem mihi creditam, quo minus utilitates communes persequerer, 
ceteruro fidem me Sublimitatis Tuae habiturum servaturumque. 

Rx originali. Pnes. Kalbe 28 Julll 1636. 



M. Lnt. Faria. 5 JuUi Oal. nov. 1985. 

Excellentissime Domine. 

Non omiaLscribere atatis diehus, saepe et extra ordinem, quo- 
tiea occasio se dedit, nee una via. Faciunt tarnen infesta per 
omnea partea qua terra qua roari itinera, ut dubitem, pervenerintne 
ant omnea, aut plerseque. Neque vero tam eius certus esse cu- 
pio, quam prosperi adventus Sublimitatis Tuae in illas partes, quae ip- 
lina praeaentiae cummaxime indigent. Vellem habere multa, quae 
nnntiare possero, unde animus adderetur labaacentibus. Et ad 
alioB qoidem non nisi prospera seribo, aut spes prosperorum. 
Getemm id quod res est neque aliorum diligentia latcre Sublimitati 
Tuae palietur, neque a me apud eam taceri, fides patitur. Prae- 
tereo Belgica, ubi quae post secundam proelii fortunam accidere, 
flriairae reapondent exapeetationi. NuUa defectio populorum aut 
Bobilium, nuUa expugnatio urbium, quae id nomen mereantur: 
eoDtra mira et nobiUtatia et plebis fides in Hispanum, nee minus 



Digitized by 



Google 



56 

in Gallos odium accenBum novis quotidie plus quAm militari 
tis exemplis. Quid futurum sit, ubi ingens ille, qui t 
Rheni ripa incodit, exercitus hostilis ad Antonnacum altci 
trsnsitu vires suas junxerit, erectis animis opperimur. 
haud dubie onere levabit Gerroaniam tantarum copiarum 
gicum solum abitus, non ita tarnen, ut non satis et ibi eis R 
roaxime belli restet. Pars ea, quaB ad superiora ejus ripas 
captis Beinemio, Seltzio locisque aliis, junxit se LothariDg< 
qui ad Brisgraviam duo peditum quatuor equitum millia n 
gerat. Dux ipse xyiii Junii ad Marckelsheimum erat, Colir 
et Slestadum prope, Joannes Waertus Argentorato non 
cui magnus bonos obtigit, quod duas cohortes, quas regii 
vocant, Gallicas Lafortiani agroinis, quarum altera erat regif 
toria, concidit. Pars vero altera, quse Spiram et vicina cepit, i 
genter custodita a Bipontinis, tantum intulit metum duci 
bardo, metucnti, ne multis ex partibus velut indagine claude 
ut Sarraepontem priroura, inde propius Mosellam ad S. Avo! 
contulerit, Feuquerium inibi exspectans, et multum querens, 
non in tempore redditus sibi sit equitatus auxiliaris Sueci 
non impleta promissa Lutetianis pactis duodecim millia, non 
pius ad Rhenum admotae Lafortii copiae. De ceteris quereli 
hil nunc dicam. Lafortii miles rerum omnium penuria lab 
tantumque licentiae usurpat, ut, magisne ipsius an Gsesaris n 
agrestium plebi metuendus sit, jure dubitetur. Haec ipsa, q 
dixi, pars Csesarianorum, antequam in Treviros Belgasque 
missis equitum duobus millibus populata est agrum Bipontin 
et nimia hujus festinatio ad pericula Belgica servare ad tem 
videtur Wormatiam et Maguntiacum. Transrhenana autem ] 
Gallasiani exercitus, ad quinque millia, draconani plerique, . 
tonnacum petit citis itineribus; eorundem portio alia est, < 
Manheimum et Heidelbergae arcem aut oppugnet, aut jam ce 
Tanta est eorum, qui in illis erant locis, consternatio, quse 
ministratorem Rusdorfium, Colbium, StreifHum, omnes Mei 
-'ompulit, forte nee ibi constituros, nam multi inde ad haoc 
le urbem retrocedunt. Administrator Sedanum iturus credit 
cum ferens infortunati Friderici regis Bobemise corpus, ne ( 
rebensum alicubi hostibus ludibrium prsebeat. Mansfeldium 
rgentorato literae scriptae xtiii Junii in Ringravia dicebant, ceo 
;to exercitus, reperisse duodecim peditum, decem equitum mill 
im vero et rex Hungariae dicitur novum et magnum exercitu 
ahere, nuUo ultra a Turca metu, versis ejus in Persam armi 



Digitized by 



Google 



r 



57 



De Xürimberga audimuB, orare eam pacem a Cesare, paratam re- 
cipere qualer mille militea in sui custodia m, mulctam pendere 
300,000 florenoruniy et quse ecclesie ecclesiasticorumque fuere 
eb reddere. Vereor, ne longius eat exemplum. Nam par et 
mågnitudine et fide in partes Argentoratensium civitaa oon eadem 
quidem aed eodem euntia mala sentire incipit, imminutis com- 
mereiis rerum ad vitam necessariarum prctio in triplum incenso. 
Adversua bsc tarn longe lateque patentia Gennanie incommoda 
IC pericula tarde heic consulitur. Principe Cond«o huc vocato, 
primun ut divortio fratris regii suam auctoritatem illiget, deinde, 
credo, ut seditiones tum alibi tum in Aquitania maxime gliscen- 
tet aut comprimat, aut sopiat: successor ei cum imperio in om- 
ne« eis Bhenum extra regni limitem regis copias mittitur cardi- 
ntlis Valetta. Sub eo erunt Halerii, Lafortii, Feuquerii copie 
iiictc, addito e proximis prsesidiis milite, ita ut omnes futuias pu- 
tentur ad millia viginti. Seditio tum alibi magna est tum Burde- 
gallae, quanquam in urbe ea agente Espernonio cum armata no- 
bilitate; ipsa quiete recolligit vires, palam clamante plcbe: »vivat 
rex, sed sine tiibutis,» nee quoquam audente aut poennm aut nova 
tributs exposcere. Ad Italiam venio. Ibi crescentibus iudies 
Hispani viribus tanta fuit Gallorum contra ingenium cunctstio, 
ut evenerit quod eventurum prudens nemo dubitabat; Bormio- 
qnc et aiiis Vallis Telinae castellis expulsus impar tanto certa- 
mini Bohanius vix Clavenam Ripamquc retineat, si tamen nunc 
retinet. Causam tants patientiae aut negligentiae potius maxime 
credibilem Uli adferunt, qui Ponti6cem omni modo per nuntios 
id egisse ajunt, ne extra Telinam Vallem in Italiam promoveren- 
tnr arma, spe facta inani, quieturum, si nihil ultra moveretur, 
Hiipanum. Accedit aliud ad hec non minus malum, quod certo 
discimus, Americanam classem nullo damno HiHpaniae portus at- 
tigisie, resurgentis belli alimentum. Puylaurentii mors dat fabu- 
1» locum, post multas in Bastiliano Vincennique carcere clause- 
mm antehac subitas mortes. Ego minime suspicax, satis ad mor- 
tem causae io ipso carceris taedio esse arbitror hominibus prseser- 
tim, fortunas nihil nisi blanditias expertis, nuUoque literarum 
picsidio munitis contra rerum humanarum vices. Qui res Col- 
mtrie heic agit, multum queritur tutelfe regiae conditiones longe 
alits addi, quam Lafortius Insulanusque pepigerant: maxime eum 
offeadit adscriptum, ut oppidani ad suse salutis custodiam ea con- 
ferant, quse necessitas exigat, quanquam addito ultro, ut id fnciant 
QOQ coacti. At meliorem suorum municipum sub Suedorum tu- 



Digitized by 



Google 



58 

tela, sub Cesaris quoque imperio 8tatum fuiesc: omnem 
butorum mentionem io foedere initium esse ad Servituten 
mnltum hsee querendo apud Butilleriurn patrem Serviai 
parum proficeret, postremo Ruellas ivit, si forte conveni 
dinalem posset. Post rerum quse geruntur yindemiam, i 
tionem addo, conjecturus in eam que minus explorata 
Tres Suedomm turmas ad Landstulinm disjectas: ducie Bei 
copias exhaustas dici relictis prsesidiis, Maguntiaci maxime. 
diici, fii Gallis se totum addicat, Alaatiam pro dono oat 
Contra Amaldum magna a Germanis parari doeumenta reje< 
infamisß. Missos a Cameracensi agro vicinisque loci«, qui 
dia et vastationes, ut apud Batavos fieri solet, a rege pe 
redimant; legatum Galliae Davausium potentissimum eese ii 
Suedica, honoribusque non antehac auditis exceptum. Nih 
beo preterea, nisi ut Deum precer, Excellentissime Domine, 1 
mitati Tuse ut pnesens adsit. Lutetiae, 5 Julii, novi Cal. 

Sublimitatis tu» devotissimus c 
H. Grotius. 



80. Lut. Pwis. 9 JuUi 1 

Cum videam lento itinerc progressurum D. MuUerum 
quidem, quse nuntianda existimavi, scribam, mittamque per ta 
larios. Ceterum arripiam hanc datam mihi ab ipso occasioi 
mittendi edicta nummaria annorum aliquammultorum longo 
bore coUecta. Cuduntur et nova, quae mittam postea. Amb 
subditorum magnum regi vectigal est. Alia sie adroini^trao 
ut ditescant- ad invidiam pauci, pars ingens inops sit ad mxs 
cordiam. Satis potens regnum, si eorum, quae populua tele 
vel quinta pars ad veros usus perveniret. Deus, Excelleatiasi 
Domine, Sublimitatem Tuam comrouni bono servet ac soapil 
Lutetiae, 9 Julii 1635. 

Tuse Sublimitatis devotiaaimua culi 

H. Grotius. 



Digitized by 



Google 



r' 



59 



SL Lut. Paris. 10 JuUi Gal. nov. 1685. 

Excellentissime Domine. 

IMstnrbatif literaruin per Brabantiam commerciia, nequedum 
dispositia qui mari ea curent, evenit, ut quae scripaeram nuper 
ad mercatorem^ cujus utor opera, delitescenteB buc usque occa- 
fionen mild dederint et has addendi iisque complectendi, qu« 
ex eo didici. Venit medio tempore ad me Mullenis ab epitto- 
lifl Sublimitati Tu», qui, quando per Hollandiam tranrit, forte serius 
aUqoanto istuc eet perventurua quam hae literse, si nihil mali in- 
tenrenerit. Quare ea etiam addam, quK ab ipao plenina diacere po- 
tent Sublimitaa Tua, ut luorer tempona interuaurium. Ait ducem 
Bemhardum concitatum adveraua Sublimitatem Tuam Feuquerii 
maxime relatu, aaaeverantia nuUam in iia, que cum rege aota eunt, 
ipaiua Germanin ve habitam rationem. Vidi, quam utile eaaet, me eo- 
mm, quae acta sunt, non eaae ignarum, teatari enim potui, teata- 
tnaque sum, adfuiaae me, cum foadcratorum rea regi magna Subli- 
mitatia Taae cura commendarentur. Addidi et hoc placuiaae, ne pnx 
induoiaaTe fierent, niai communiter cum fooderatia. Et quia non 
omnia per ae peragere poterat Sublimitaa Tua, mandatum mihi, ut 
aociomm negotiia adeaaem, idqne me tum aponte mea, quantum 
mihi not» erant eorum rea, tum etiam incitatu Ringrayii apud 
omnea, qui poaaunt aliquid, feciaae; inatitiaae, ut impleretur pro- 
miaaua Germaniae numerua, redderetur equitatua Suedicue, addu- 
cerentur propiua Lafortii copiae. Addidi quid auper aingulia ac- 
eepiaaem reaponai, de quo nihil repetam, quando aatia id continent 
fcript« antehac litene. MuUerua Argentoratenaium landat fidem 
et retento penea Suediam Benfeldio multum acceaaiaae ad affec- 
tnm, quo rea noatraa proaequuntur, affirmat. Ducem Wirtember- 
genaera fidum partibua, aed ab exanlante indigena nobilitate la- 
befactari ejua animum. Marchionem Durlachium anxium eaae, 
ne, ceteria pacem cum im peratore facientibua, deaeratur ab aliia, 
ab aliia opprimatur. Idem Palatini Pirckeveldii narrat conailia 
tdTeraua Sublimitatem Tuam adeo ab omni aliena ratione, ut ea mi- 
rum ait venire potuiaae in Germani et proteatantia principia ani- 
mum, niai nihil tam eat portentoaum, quod non hia temporibua 
parere possit Germania. Hiapanica claaaia ad Ilvam apparere 
dicitur. De Liovanio capto nihil habemua praeter rumorea, cre- 
dibilea tamen, quando infirma urba eat contra vim tantam, cujua 



Digitized by 



Google 



60 

magnitudo 8ua ipsius raole maxime laborat, segre suppet 
alimeDtie, quae, cum corrupti transitu et cursibus sint ag 
ab HoUandia usque debent, ipsa sibi alendse impari, pend« 
a man Balthico. Aula haec, qus partim est apud Fönte 
laqucum cum rege, partim hinc non longe Ruellis, ubi 
nalis agit, meliore nunc valetudine, regemque intra sex, i 
dies propius se exapectaus, credit pacem Saxonis: sperat 
stras cum Polonia inducias, ex quo missus a Davausio de 
corum ejus unus advenit. Legatum a Pontifice exspect« 
spargunt, ex verone, an ut, metu ne ipsi res suas cum Au 
domo transigant, nos ad lubita sua paratiores habeant, nori 
rim. Seditiones dessßviunt magis quam emoriuntur, et er 
etiam nunc iturus in eas partes princeps, qui obtendens m 
dinis curam ex aula se proripuit ad aquas Pugences in ipi 
ticulo temporis, cum episcopi parati essent suum pro di' 
fratris regii responsum in aulam deferre. Crequiaci tenuei 
intelligo copias, nee quicquam spei, ut brevi magni aliqi; 
Italia captetur. De tardis rerum Belgicarum processibus 
sant heic satis aperte Arausionensem principcm, quasi qui 
sua existimet, bellum trafai sine fine: et dicitur cum Gallia 
cibus convenire ei non optime. At Batavi ne ipsi quidem 
gues non hoc aut abs se speratum aut a rege promissum s 
ut tanta vis militum in regionem unam coacta in famem ; 
quam in hostem incurreret, sed ut, ipsis relicta finitimarun 
rum cura, Galli in Atrebates et Hannonios arma inferrent. 
Chaunius, cui mandata dicebatur ca irruptio, in aula nunc 
que detinetur; scribuntque Ordines tum Foederati tum Hollan 
minime satisfactum suse exspectationi. Mirum quam infes 
mare Dunquercani habeant, atque id ad curandarum litera; 
difficultates accedit. Ex Anglia literas recentes habeo, qui 
edoceor ad odium illud in Batavos, quod Ambonae satum 
accedentibus novis alimentis ex societate Gallica semper Aoj 
suspecta, simul cum classis majore indies paratu colorem no 
conatibus quaeri ex veterc controversia: jusso viro pererud 
Seldeno librum scribere, qui nunc editur, quo maris Britanoi 
Belgicamque interluentis, maxime vero partis ejus, quae ipson 
litora respicit, dominatum sibi Anglia vindicet. Quid partui 
haec rupta obducti diu vulncris cicatrix, avemus omnea coaa 
cere, optantes, ut sine communi malo transeat. Haec acripaera 
cum venit ad me Priandius a patre Josephe, apud quem litei 
viderat nuntium ferentes certum non minus quam triate, in msi 



Digitized by 



Google 



r 



61 



hofrinin eete Worroatiam, Oppenhemum, Maguntiacura, Gustavi 
CafteUum: metuique non Lotharingiae tantum sed et Caropanise Gal- 
liec Hcc opto qnamprimum sciat Subliinitas Tua, ideoque scribo 
dntboB TÜa. Dum rex solitudinem quserit, cardinaliB et Josephus, 
infinsa imo afflicta ambo valetudine, rerum otnnium notitiam et 
letQS penes ae detinent; Butillerius filiii8 abest apud fratrem 
regium, et ubi non abest, cursitat: pater multum putat, si nego- 
tia se prementia semper differat; Bulionius pecuniam regis non 
sine Incro auo comprimit. Talia evenire necesse est magno regni, 
mtgno amicorum malo. Et jam hoc quoque nuntiatur, Burdegallse 
rarsnm insurgere cum multo sanguine seditionem, aliis quoque 
in locis trucidari magistratus. His diebus cum adesset regi prin- 
ceps CondseuB aimulque Bulionius, acriter in hunc princeps in- 
▼ectns est, quod ipsius tenacitate miles defuisset Valli Telinse 
tntand«; addebat non id a se dici ulla Rohanii cura, quem abs 
se non amari notum esset omnibus, sed quod labes Francici no- 
minis merito ipsi dolori esset. Regem et cardinalem passis velis 
ad pacem ferri ajebat amicus ille, multum eo adremigantibus 
nnntiis PontiBcis. Ego his maus causse communis vehementer 
commoreor, duoque Deum precor, meliora ut largiatur, meque 
reddat Suetise Tuaeque Sublimitati non inutilem. Ejus bonitas, 
Ezeellentissinie Domine, Sublimitati Tuae faveat. Lutetiae, 10 Julii, 
DOTi Cal. 1635. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimua. 

H. Grotius. 

Ex original!. Pres. Kalbe 28 Jalii 1636. 



88. I.ut. Paria. ^ JuUi 1686. 

De Maguntiaco ii ipsi, qui tristem sparserant nuntium, nunc 
enm dnbium videri volunt, an quod parum certa fuerit auctori- 
taa, an quod ita conducere rebus existiment, non dixerim. Sed 
si verum est, Wonnatiam rersus ivisse magnam partem Caesariani 
exercitus, eat plus quod metuam quam quod sperem. Cum pa- 
ter Butillerius, cui, filio apud fratrem morante regium, res ex- 
tcmae curae sunt, apud regem negotia fugientem ad Fontem age- 
ret Bellaqueum, Serrianum secrctarium status unum e quatuor. 



Digitized by 



Google 



cui bellicanim rerum tractatio mandata est, conveni« a < 
gulari quadam humaniiale et amiciti« testatione excepii 
Gommendavi ei tria, Colmarienae negolium, ut ea aequitat 
igeretur, unde et huic civitati amor in res Gallicaa cresc« 
aliifi exeDiplum daretur tutel« regia expetende; legatu« ui 
priroum mitterelur, cujus opera adjuta Sublimitaa Tua faciliu 
totem protestantium inter se deTinctom contineret; poat 
ut pecunia per Feuquerium saepiua, nuper et per Butiller 
lium promiata Sublimitoti Tu», non ultra siueretur in manib 
peDsautium haerere, magnos in hia rerum momentia uaui 
tura: quod ut credibiliua facerem, explicavi quae de Arn 
ot fluctuantibua nonnuUia exercitua Saxonici ducibua int€ 
ram. Promiait large operam auam, optorc, ut D. de la 
conailiariua parlamenti hujua et primi quondam praeaidia I 
magenaia filiua, non leviter literia tinctua, in veatraa partei 
teretur, addena optori idem a aigillorum custode. Cum di 
alioa Davauaio deatinare eam legationem, dixi arbitrari me 
eaae, ut Davauaiua permaneret in tractandia rebua ad ind 
cum Polono pcrtincntibua, neque vero veatri tractua rem 
moram pati, ut poat exitum demum colloquii cum Polonia a 
legatua iatuc adventaret. Literae a Vienna narrant fuiaae i 
aula Polonum aecretariuro, cui ab Ognatenai pecunia ait m 
rata Coaaaccorum tribua millibua conducendia, quae in Gal 
Hiapani vellent iromitterc. Sane ita judicare prudentiorea vi 
Poloniae regem proteatantibua blandiri quidem aed per ni 
fida cum Ceaare connecti, praeaertim quamdiu cum Suetia I 
paciaque incertua manet. Septimua jam diea eat, cum venit i 
a Duce Bernhardo Ponica, rebua feaaia aubaidium rogaos. M 
mecum locutus purgavit famam ducia, quod in magno metu, 
inde a Gallaaio, altera parte a Manafeldio includeretur, pec 
inopa, quem in oppidorum praeaidia diatribuiaaet, tarn longe ces 
iiaaet. Amicitiam Sublimitatia Tuae in ipao abitu cum duce foe 
ratam praedicabat, addebatque plurima in laudem Sublimitatia Ti 
aaepiua repetena melius ipaam Germania conaultum voluiase qu 
ipaoa aibi Germanos. Nee tocebat, magnam ipaiua ducia ci 
Feuquerio conjunctionem. Putovi officii eaae mei ex genei 
mandato aocioa juvandi» ipaiua poatulata commendare Serviai 
qui id non ingratum habuit. Locutua eat et ipai Ponica, et I 
tri Joaepho, dein cardinali heri et regi, qui ad Germani nu; 
fanum venit, Catalaunum ut dicitur iturua. Promittitur ei 
raagnua exercitua aub cardinali Valetta, et pecuniae aliquid p; 



Digitized by 



Google 



(faicifl Bembardi niilue, ne yastatis jftm ceterifl, quod facere ccb* 
peimi» Gådlift aoluin populetur. Sued» nostris parta gloria est 
defena« contra magnam hostium vim Caesaris Lautcra. In Vallc 
TeliDa rea non quidcm resiitut« sunt, eed Bpem oatentant me- 
Ihiaciilain, nam Rohanius, qui se nimium festioo, ut multi exi- 
stimant» cautione Clayennam Ripamque receperat, Tiranum ca- 
atellam, ad multaa rea utili poaitu, recuperavit, auclusquc tribua 
HeWeüorum millibua diu deaideratia, hoatium aex millia ad pon- 
tarn AdduSy qui Tiraaum inter et Bormium eat, partim intar- 
fecii, partim compulit in montea inque Bormium fugere, undc 
majora audendi pulchra ae Uli praebet occaaio. Sabaudua dicitur 
jam foedua feciaae cum rege, quod quäle ait, oatendet diea. Gerte 
lioc tempore non ee aunt in illia partibua regia virea, ut magni 
quic<}uam poaaint aggredi: imo ad tutandam Lotharingiam et quie 
Lotkaringifle adhaerent, milea inde abducitur ut et ex Picardia 
ia, qui in Atrebatea et Hannonioa, multum id exapectantibua Ba- 
tavia, incubiturua dicebatur. Sed sequum eat ad ea reverti, qu« 
tti^est magia. Ringravium Francofurti ad Moenum eaae audio, 
eaque fiducia animum addere aociia et civitatia fidem retinere» 
quod utinara ait diutumum. Nam antequam eo adveniret, intel- 
ligo controveraiam ei motnm de directione vicaria ab ipaa civi- 
tate. De Belgicia rebua aera huc omnia adferuntur et incerta. 
Piccoloinini exercitua, quem non admodum esae apecioaum Sc- 
dano acribitur, Mosam Namurci tranaiit, interiora Belgarum pe- 
titurua. De regio Batavicoque exercitu plerique conjecturam fa- 
ciuDt, iter illia in Wasiara quseri, initium ad claudendam Ant- 
▼erpiam. Ajunt ibi grave odium exortum inter duos cardinalis 
propinquoa Brezsum et Mileraeum. Ex Hispania aecretariua le- 
gatJ, qui ibi fuit, GalHci honorifice et sine auo impendio ad finea 
dcductua eat. Ea comparatio efficit, ut quie hie in aecretarium 
Hiapanicum duriua acta aunt ob tractam longius prefinito mo- 
ram, cuatodito ipao, neque chartia intactia, eorum nunc defngia- 
tur auetoritaa. Ex Italia qui acribunt, memorant magna ibi Hi- 
apanorum diligentia reparari claaaem. Ab «iisdem Parmenai 
principi ingenteé intentari metua« At ex Vienna präster ea, quse 
dieere occupari, regem Hungarise Budacium iviaae, eo venturoa 
eoa, qui exercitu aub ipao aunt prsefuturi: miaaoa in Hiapaniam 
cttraorea ad aocianda conailia super pace generali a Pontifice 
commendata, aed quam Auatriaci, nonnullia aucceaaibua inflati, 
eariaa quam antehac indicare dicuntur, ne hoc quidem disaimu- 
lantea, oon multum ex legatorura opera aperandum, quarodiu 



Digitized by 



Google 



64 

non prius exploratus esset ipsius regis Gallise in pacem i 
In eo instrumento, quo dux Neoburgicus medius in ter par 
permittitur, adsoriptum, ne Gallis aut aliis domns Austriaci 
bus iter per sua concederet. A Rohanio missas Viennam 
quo signifieet, quod factum in Valle Telioa a Gallis, n^ 
spectare, quam ad tutandam catholicam romaneneiunn relig 
et jus Rhsetorum. Sponsalia Bararica quinto Augusti 
Pacis Saxonicse occultari pleraque. Venisse in aulam Vi< 
sem a rege Danise virum nobilem commendaturum Csesai 
sessionem Bremensis episcopatus. Et hasc quidem inde: 
vero episcopi sententiam suam adversus conjugium fratric 
perscriptara dedere, quam nancisci nondum potui, missuruf 
qui. Ducissa de Croy se Sublimitati Tuas commendat, facil 
D. Diodati. Mitto edictum regis, quo districtius quam anteba 
dorum possessores ad arma evocat, et responsum theologon 
fratris regii matrimonio, cui congruenter et episcopi regi re 
derunt; praeterea recentes Meti literas, quibus Csesaris La 
tandem vi hostium pressa intelligitur malaque orania, quibus 
medeatur. Rusdorfius hie est, sed eum videre necdum con 
Omnia optima publice, Excellentissime Domine, et Sublin 
Tua; precor ^ Julii, 1635. 

•Ponicae* magnus bonos habetur, nempe ut •equitatus c 
Vinariensis* totus *GalliaB regis* fiat; sunt qui mussitant obse« 
Oolmariam. 

Tuae Sublimitatis devotissimus ci 

H. Grotius. 



38. Lut. Paris. ^ Julü 16 

Interclusam literis viam per terras Belgicas apenirere nui 
Pontificii, qui et ante Augusti exitum pacem spondere audiuDt 
Id fecit, ut omitteretur illud consilium disponendi homines, < 
per Caletum literas curarent et ut meae ad Sublimitatem Tuam j 
triduum heic retentarentur. Medio tempore pervenerunt ad i 
liter«, quas Sublimitas Tua Stada 9 Junii vet. cal. ad me destinav 
ex quibus disco interceptas, nescio ubi, eas quas octavo ante d 
ex illis partibus ad me scripserat. Quse literae ille Stadens 
mihi injungunt, ea jam ante urgere non dcsieram, legationis 
pecuniae negotium et cardinalem Ruellas ob eam causain co; 



Digitized by 



Google 



r 



65 



fenire TolueniTn heri ftut hodie, sed iropediit id fratris regii re- 
cena supenrentuSy ita ut cras quidem aperem futurum, ut eum 
ridetm, sed serius quam curari hae literae poaaint. At hodie apud 
ne .fuit Servianua, aecretariua atatua rea belli curana, qui dixit 
Davaaaio legationem in illaa partea impoaitam, et, quamdiu ille 
tliis rebua detiuetur, acturum ibi rea, qui bactenua rea gallicaa in 
aola aaxonica cgit. Malueram aliquem ibi eaae et nunc quidem, 
qai cum legati nomine atque auctoritate auatentare posact con* 
•ilit et actus Sublimitatia Tuae. Videbimua, ai ferat rea mutationem. 
Pecuniam a rege miaaam in veatraa partea ad Sublimitatem Tuam 
Lnnemburgium et Haaaum non quidem ex regia miniatria, aed ex 
imicia intelligo, aliia credere debeam necne incertua, nam Bulioniua 
nihil ejua dicit. Aule conailia in partem ex quo acripaeram 
Tftriaat. Rex non abit in Campaniam, aed manet apud regni ae- 
dem, tum quod cardinali valetudo vix permittat abitum, tum 
qood metua est, nc crebri ex Aquitania aeditionum nuntii (ubi in 
Liburni oppido magnae factae aunt caedea) plebem hujua urbia ea- 
tii mobilem in conaenaum trahant mali. In Aquitaniam mittitur 
dox Valetta, yeniae dandae jure nee dato illi, nee prohibito, ut 
quam ipai liberum erit dare, tam regi, ai ita uaua ferat, libeium 
sit ditam rescindere. In loca Rhenum veraua apectantia pro uno 
dno mittuntur exercitua, ducibua itidem duobua, in Lotharingia 
imperaturo Valetta cardinali, propiua Rhenum duce Incoliamenai, 
▼eint Lafortio per aenectutem impare. Ita mos eat cardinali Ri- 
celiaco partiri imperia, quod quam ait in hello periculoaum, ai 
Tetera exempla admodum illuatria non haberemua, iata nuper 
Brezci, aulae gratia praeferocia, cum Gaatilionaeo certamina aatia 
DOS docerent. Contra epiacoporum reaponaum de fratrie regii 
niatrimonio video multoa, qui conaulti non sunt, dicere ex historia 
actiaqoe publicia, nullum afferri poaae exemplum niai patriae in 
fiberoa potestatis; ut yero antiquitus creditum fuerit, idem regi 
in propinquos jus esse, non videri probabile, cum ipsi Galliae or- 
dinea aub Henrico Tertio ad Germani aedem coacti et a rege 
conaulti, an feloniam committeret regii sanguinis princeps extcrno 
M matrimonio regis impermisau obatringena, aibi id non parere 
dixeriat. Exempla autem epiacopalia reaponai ideo auppresaa 
arbitror, quod noluerit cardinalis ea vulgo nosci, priusquam Pon- 
tificia auper eo tentatua easet animua: cujua etiam nomen regio 
BomiDi praepoaitum nuper est in elogio, quo sacerdos quidam, 
apad reginam matrem vivens, ob libellos contra et regis et Pon- 
tificia aeatimationem factos absens ideoque, ut mos hie est, per 

GroHt hr^f. 6 



Digitized by 



Google 



66 

imaginem rota frangendus jodicaretur; nequc tamen illa i 
Pontificem revercntia inhibuit ipsum, quominus jesiiitis al 
Be postulantibus diceret iratus ipsorum sectam suis rebus 
snri, rejecto eo, quod jesuite oppooebant, locorum, in qaibu 
rent, discrimine. Colmaria obsessa creditur, graviterque pec 
quod Bon ante capta sit a regiis locorum illonim missis. 
matise qui in presidio erant plcrique in imperatoris m: 
traDsieruDt. Est nunc hie doctor ab Insula, qui Argentori 
curare regias solebat, eo rediturus necne nescio: habet fai 
habet adversarios. Graves de ipso ut ubique invadente i 
possessa questus perscripsit ad me Ringravius, de quibu 
agere cum ministris regiis coepi, et porro agara. Ad Sabai 
postquam foedus cum Gallia signavit, missi sunt codicilli, q 
imperium ipsi in Grequiacum gallicumque trana Alpes it 
militem datur, dubio adhuc an sit acccpturus. Veneti certi pe 
speculari fortunas partium. Mitto epistolas Rohanii ad r 
de victoria, quam aliorum literae non aeque grandem fa( 
Mitto et vetus nunc vero renovatum edictum de evocatione ec 
qui feuda possident, quod Normannica nobilitas ita interpret 
ne extra Normannise fines trahi possint. Magnas pecunias 
lisse dicitur in Hispaniam Americana classis, quarum pars 
dem plurima ad privatos pertinet, sed illa quoque regias mt 
ubi necessitas urgeret, non solita effugere. Prsefectum Pica 
Chaunium in Atrebates populabundum ivisse rumor est, sed 
tus; contra inde in Lotharingiam ducitur miles. Haec sunt, 
addenda prioribus literis putavi, Deum iterum rogans, Excel 
tissime Domine, Tuam ut Sublimitatem tutetur atque adju 
Lutetiae, ^ Julii 1635. 

Sublimitatis Tuae devotissimus cu 

H. Grotius. 



84. Lut. Paris. }g JuUi 16 

Tertiae hae sunt literae, quas intra quintum diem scribo, ita 
cxigente, ne qua in melius pejusve mutatio Sublimitatem Tuam 
teat. Hodie Ruellae egi cum cardinali, satis diu locutus est meci 
liberaliter non de germanicis tantum, sed et de italicis belgic 
que rebus. E belgicis partibus victoriam novam perscribi die 



Digitized by 



Google 



r 



67 



bat, nondum tarnen certa auctoritate: in Italia parari ingentia. 
Cnm po8t gratulation em de rebus in Valle Telina proeperis, ac- 
tasque gratiaa pro perpetuis ejus in bonum commune vigiliis, vc- 
airem ad ea, quae mihi injuneta sunt de legatione et pecunia; Ic- 
gationem ad Saxonem et vicinos principes ajebat jam impositam 
Davauaio. Si tarnen illura alia attinerent, et res moram ferre non 
posset, de alio legato mittendo negotium non fore difficile. De 
pecunia non negabat quidcm, sed exaggerabat magna impendin, 
quae pro re foederatorum fierent, sed de utroque volcbat, cum 
patre Josepho, qui in eadem domo, sed alio in conclavi erat, 
agerem. Cum eo coUocutus, vidi plane eum id agere, ut quam- 
dia abeat Davausius, is, qui hactenus apud Saxonem moratus est, 
kec quoque negotia peragat, et, si opus sit, legati dignitate or- 
netur. Landabat eum roultis nomiuibus et quod Germanice cal- 
leret. Rem jam eo perductam dicebat, ut facile mutari non 
posaet. De pecunia cum exposuissem, quam justis de causis, et 
qnamdiu deberetur, adderem interpositam Feuquerii fidem, dicta 
Batillerii: Bulionium autem sola ducenta millia polHceri pridem 
erogata ab Heufdio et ipsi debita, ita nihil rcstare, quo nunc 
tarn neceasario tempore uti Sublimitas Tua posset: hac illius tennci- 
tate elabi occasiones pulchras, inter alias abducendi a Saxone 
müitis; dixit sibi semper improbatas illas moras, velle se operam 
dare, ut promissa impleantur, et retineatur amicitia utilis utrisque; 
et si Ruellae fuisset Bulionius, secum eo acturum fuisse. Adde- 
bat jam in itinere esse copias ad augendas eas, quee sub Feu- 
querio sunt, atque ita sperare se senrari posse Maguntiacum, quod 
tarnen jam amissum, ut ille antehac dixit, ita multi credunt, uti- 
nam falso. In sermone cardinalis et hoc observaveram, praeferre 
eum metum, ne sociorum aliqui seorsim sibi consulant; ego illum 
de Suetia, ille me vicissim de Gallia securum esse jussit. De 
pecunia non quiescam, et puto successum adfore. Dens, ExccI- 
lentissime Domine, Sublimitatis Tute curam pergat gerere. Lutetiae, 
it Julii, 1635. 

Sublimitatis Tuae devotissiraus cultor 
H. Grotius. 
Ex original!. 



Digitized by 



Google 



68 

86. Lut. Paris. i% Jiilii 

Excellentissime Domine. 

Edicta ad rem pecuniariam pertinentia ab annis aliquatnm 
et aliud de maritimis vectigalibus, quae nuper speraveram in 
D. MuUeruro posse mittere, cum is justis de cauBis se excu 
aliam nactus occasionem mitto. Quicquid est rerum no va 
(et utinam sint, quam sunt, meliores), differo nuntiare in 
diem, quo proficiscuntur tabularii, ut si non certa, vix enim < 
percipimus insessis itineribus, tarnen non nimis vetera perscrii 
Nihil addaro igitur, nisi ad Dcum preces, Excellentissime Don 
pro Sublimitatis Tuse valetudine rebusque prosperis. Lut< 
it Julii 1635. 

Sublimitatis Tuas devotissimus cu 
U. Grotius. 
Ex original!. 



86. Lut. Paris, i^ JuUi U 

Literas, quas Tua Sublimitas Stada ad me dedit 4 Junii, 1: 
demum accepi, ex iisque didici eas intercidisse, quae Amstc 
damo datae fuerant: nec multum miror, tam incertis itineribus, i 
hostium tantum timendis insidiis, sed et curiosorum, magis j 
per communcm hane licentiam latentibus. Ego inträ pneterit 
proxime dierum hebdomadam ter scripsi, nec una via. Si ese re< 
pervenerunt literse, jam norit Sublimitas Tua, legatiooem in il 
partes mandatam Davausio; siquid eum detinet, interim res ( 
raturum eum, qui hactenus apud Saxonem res gallicas egit. 1 
pccunia et olim debita et promissa nuper spcm verbis indefinii 
ostentari satis ambiguam: cui hoc recens cdoctus addam, Buli 
nium, a quo maxime res pendet, a me quaesitum, morbum aut al 
causari, ne vel promisso obstringatur, vel detrectationis sit mat 
festus. Non desinam modo ipse, modo per meos urgere, neqi 
inutile putero, si Sublimitatis Tuae literse ipsi regi aurem vellan 
De Maguntiaco nihildum certi habemus. Mali rum öres, quo8nup< 
affirmaverat pater Josephus, sicut certo auctore non nitebantu 



Digitized by 



Google 



r 



69 



iu nee de nihilo nati crant; post captam Wormatiam clausis ab 
hoste ad illud oppidum aditibus. Sed quee hactenus üs in par- 
dbns acta sunt, optime Sublimhatem Tuam docebit Sadlerus missis 
ad ipsam litcris, et Geroniingii diligentia, ad me ea scribeotis, quo- 
rnm cxemplum transmitto. Ex eo iterum cum Ponica locutus sum, 
large pnedicante sui ducis cum Sublimitate Tua fidam amicitiam. 
Trecenta millia florenorum jam eo missa credit, minusque nunc 
quam nuper dissimulat, eo Gallos omnia dirigere, ut ille quoque 
uiilea ipsoTum sit. Peditum deccm millia daturum regem duci 
Bernhardo, aed ita ut majus imperium sit futurum in eos cardi- 
Dali Valettas^ cui nunc propiora Rheno mandant, Lotharingise 
cura in ducero Incolismensem translata. Daturum se operam 
dicit Ponica, ut dux Bernhardus inania contemnat, quaeque ad 
pompam pertinent cnrdinali Valetta largiendo ipsum sibi devin- 
ciat. Ponicae privatim rex comrooda ostentavit, quae non spretu- 
rom arbitror. Colmaria ipsumque Argentoratum non tam per 
Tim periclitantur hostium quam famem metuunt, praerepta ab 
hostibus messe, diuque frustra rogatis Gallis, ut ipsi in eo bestem 
aateverterent. Sed si unquam, nunc certe, cardinali Riceliaco 
cnncta ad se vocante neque per valetudinem pari tot negotiis, 
plurima neglectu pcccnntur, immenso majoribus impendiis sananda 
postea, quam praecaveri potu'crant: quod et in Valle Telina acci- 
disse et in Germania nccidere quotidie, verissime nuper apud me 
ronquerebatur Vcnctus. Sabaudi foedus cum Gallia quid in sc 
complectatur, adhuc incertum est. Nibildum ibi Galli movent, 
Hispanus et classem diligenter reparat, et, per famam Americanae 
advectionis fide refecta, pecunias Genuas alibique invenit, ad 
trecenta Septem et viginti millia scutatorum, unde et equitatum 
saget et novos pedites e Tirolensi agro locisque nliis colligit. 
Angli adhuc se medios gerunt, sed ita tarnen, ut gallicam navem 
a Dunqucrcanis captam libertati reddiderint, idem pro Hispanis 
facturi, ut sie arbitrium maris ad se trahant. Galli, eam posses- 
ßionem interpellare volentes, ostcndunt Anglis aequum se arbi- 
trär!, ut quae naves suas aut Anglicae ad alterius regni accedent 
oras aut regiae classi occurrent, suppara demittant, ipsae inter se 
classea amicitiae tantum signa demonstrent; eam conditionem 
Ängli accepturi vix videntur. Legate gallico cdictum regis 
ani ejusque yoluntatem liberandi Beigas nuUo sui imperii in- 
cremento significanti, responsum datum ab Anglis est bcnig- 
num magis quam apertum, pariterque ei, qui ab Hispano car- 
dinali missus eo advenerat. Sed haec alii plenius nuntiabunt: ego 



Digitized by 



Google 



70 

interim, quae entis fidis auctoribus didiceiam, reticerc nolu 
Vienna habcmus, Coloredum juvenem in Belgiens partes 
ducturum sexdecim millia peditum. His addunt qui ex Bi 
scribunt equitum inillia sex. Videtur princeps Arausionens 
Diestam aut alia ad Demeram loca miiniturue. Interim c 
Wilhelmus alibi magni tentaturus aliquid. Lovanii non 
culpam Galli in principem Araueionensem conjiciunt, ipe 
Foederatos Ordines scripsit, ae a mareschallis Francias admoni 
ob famem militum ab obsidio abiisse. Addunt Batavi in 
bserere famis causam ob saevitiam licentiaroque in agros et agre 
unde alimcnta habere debuerant. Meti scribitur, cardinalem 
lettam id moliri, ut Suedi equites in verba Galliae jurent, ne 
licet ulla ad Rhcnum usque nisi Gallorum arma sint. Feu* 
rium dixit mibi Ponica secum vix mille hactenus habere mili 
reliquoB, ne ipsos quidem multos per prsesidia, Manheimi, Fr, 
kcndalii et alibi distributos; ego, ut dixi, de pecunia assiduus 
interpellator; tanto autem plus auctoritatis mea habebunt ve 
quanto majora mihi credi hi homines vidcrint. Quarc gra 
habeo Sublimitnti Tuae, quod me de rebus, quae isthic gerun 
cupiat edoceri. Deumque precor, Excellentissime Domine, 
borcs Sublimitatis Tuae ut prosperet. Lutetiae, J| Julii, 1635. 

Tuae Sublimitatis devotissimus cul 
H. Grotius. 

Mitto reeponsum episcopale, de quo scripseram nuper. 
Ex originali. Prsesent. Stasfurt die 17 Augusti 1635. 



87. Lut. Paris. 2 Aug. 168 

Omnes experior scribendi vias, nec ullam satis tutam roperi 
Nunc subita quaedam occasio efficit, ut extra statum tempus, quo 
et antehac feci eaepe, literae dcproperem. Et res quidem Belgicai 
non modo quia alii propius eas inspiciunt, omitto, sed et qui 
quas c Batnvis exspcctabamus literas, forte et eae, quas Sublimita 
Tua ad me miserat, (nam post illas Hamburgo datas nullas ac 
ccpi) in Brabantia retinentur. Diix Chaunius exigua cum mani 
in Cameracensem agrum ingressus nullo operse pretio facto re 



Digitized by 



Google 



r 



71 



diit. Ajunt Batavi conveDisse, ut et illaixi in partem rex arma 
Hispanienaibuf) inferret. Negant Galli. Quidam didicisse se 
cxistimant, perscriptunv aliquid fuisse ea de re, acd Don signatuin. 
Mercatorum heic consilia audiuntur de ratione restituendi com- 
inercia, majore, ut apparet, Gallorum quam Hiapanicusium malo 
ioterrupta. Sabaudum serio in arma venturum, prudentea rcrum 
Italicarum sibi non persuadent. Solere eum sie agerc, ut semper 
posticum aliquod excipiat, quo elabatur. Et regis minus firma 
valetudo, et cardinalis Riceliaci aliquanto pejor, et nuntiorum 
Pontificiorum labor, et voces quaedam ab aulicis exceptae faciunt, 
ut non pauci credant, aulam hanc non surdam forc ad pacis con- 
diiiones. Quas si futura est, utinam talis sit, qu» protestantes 
relinquat in statu tolcrabili. Rohanii literae 4 Junii datse vet. 
cal. nuntiant alteram ipsius ad Mazzum victoriam, praelio com- 
misso innue pridie, captis mille, caesis multis, fugatis aliis ita, ut 
de sex mille vix sexcenti restarent, Bormium refugi. Addunt 
recentiores literae, etiam hunc locum desertum ab hostibus, qui 
se in Monasterii vallem reeeperint, sed novum ab iis coUigi 
exercitum ad Lindavium octo ad millia militis veteris, in spem 
recupcrandae Vallis Telinae: Helvetios ob negatum Hohenemsio 
iier trcpidos et ipsos exercitum couscribere ad Torgaviam. Ko- 
banii exercitus cum tribus Helvctiorum millibus, quos nuper 
accepit, ad decem pervenire millia putatur. Gspsaris Lautera, 
quod ex metu festin o farna vulgaverat, tandem implevit, capta 
impetu, multo cum sanguine etiam innocentis aetatis et sexus. 
Scribit ad me Gemminglus )| Julii Meti frustra se institisse ad 
cardinalem Valettam, ut in tempore ei oppido succurrcretur. Ejus 
cardinalis copias omnes ad id tempus fuisse non majores decem 
aut duodecim peditum millibus, equitibus mille octingcntis; pro- 
mitti quidem magnas accessiones, sed ita ut non desint dubitandi 
caasae. Eo ipso quo scribebat die, ducis Bernhardi copiae se cum 
Valettanis erant juncturae, Bipontino oppido jam obsesso ab hosti- 
bus. Comes Leiningius et Hohenloiorum pauperiores paccm 
Saxonicam recepere. Aliunde additur Ulmam et Memmingam, 
pacis cupidas, legatos misisse Heilbronam ad Hungariae regem, 
roultumque metui, ne Norimbergae exemplum alias quoque civi- 
tates ad privata, ac ob id publico noxia pacta deducat. Begiae 
GaUorum Anglorumque naves nuper inter se obviae, amica salu- 
tatione et compotatione facta discesscrunt. Legatum huc ven- 
turum nescio quid retinet. Fratcr regius nuper jocans cum rege 
dicebat, ae magnam illi pecaniara conficere posse nulla cum po- 



Digitized by 



Google 



72 

pull iDgratia. Id erat, ut pergereot episcopi cos, qui gravare 
conjugiis liberare: se aliquos noese, qui prompte animo duoc 
daturi eint scutatorum tnillia. Vidimus reapoDSum in Brab 
factum contra indictionem belli a Gallia, in quo non tacetur 
tum esse de capto Trevirensi obtentum, cum multis ante d 
de bello Belgis infercndo foedus cum Batavorum legatis sign 
esset. Conferuntur itidem status Belgarum sub Hispano, et 
lorum sub rege, in tributis, jure dicundo rebusque aliis. Ad« 
dixisse mareschallum Brezaeum captivo Belgae, suscitatos a G 
Suecos, ut metu injecto Trevirensi cum cogerent oonfuger 
gallicam tutelam. A Colmaria abiere jam bestes, et qui eju 
in hac aula agit, sperat conditiones meliores quam antehac 
tinere sc posse. Audio quotidie Gallorum questus de prin 
Arausionensi, quod pugnam^ detrcctaverit, de alimentis non 
viderit in tempore. Sed cardinalis Riceliacus ejus famam tue 
factorum omnium interpretationem in melius trahcns. Mi: 
est, quantum supra vetcra odia Galli Beigas in se irritave 
ssevitia ac libidine Tilcmontii exercita. Ad Arnbemium pecv 
hinc mitti dicitur, ut Saxoni railitem subducat. Rex Chantil 
est, cardinalis Kuellae, dictitans interdum Vallem Telinam et '. 
tharingiam tanti esse domui Austriacae, ut nunquam Galliseps 
faciendse ratio sit defutura. Duo, qui in Belgicis partibus su 
exercitus minus quam quinque millionibus in mensem sustent 
nequeunt. Pecunia a Batavis aegre reperitur, idque in m< 
fuisse dicitur, quominus comes Wilhelmus magni aliquid in Fh 
dria coeptaret. Tot« autem Gallise res cum partim in eccles 
sticorum, partim in eorum, qui pecunias tractant, sint manu, ha 
adeo mirum est, si segnius saepe expediantur negotia, interdv 
et raulta admisceantur consilia. Gallorum forte rebus, at socioru 
haud seque congruentia. Butillerius (ilius dux et par fiitur 
brevi creditur. Mitto narrationem de rebus in Belgicis regiot 
bus mensis Julii parte priore gestis, ita ut eas Gaili credi v 
lunt, multum dissidentibus aliis, praesertim ubi de Tilemont 
male tractato culpam in Anglos rejiciunt. Addo exeniplum I 
terarum sed veterum, quas Memphide accepi, in quibus aliqi 
sunt ad Asiae Africaeque res pertinentia. Habemus heic quei 
dam, qui se imperatoris Abyssinorum filium dicit, regnique sp 
a patruo depulsum. Principes ad cum itant, regem nondum v 
dit. Alii fabulam putant, alii hunc inter eos esse, qui ejeeti Bun: 
quod romana pro aetbiopicis sacra vi voluissent inducere. Sperc 
me brevi intellecturum et valerc Sublimitatem Tuam et rea agere 8< 



Digitized by 



Google 



r 



73 



dignas. Deus, Excellentissime Doroicc, in utrumque Sublimltati 
Tu» adsit. Lutetiae, 2 Aug. novi cal. 1635. 

Tuae Sublimitatis dcvotissimus cultor 
H. Grotius. 

Jam nunc roibi dicitur, Gftllos, ut illud dignitatis in raari 
certamen cum Anglis evitent, seposito regia nomine, vellc pro 
aoxiliis cenacri Batavorum, qui Anglis cedere turpe non existi- 
mant. Ituros autem cum Batavis in Hispaniam aut Americam 
bellum portaturos. Multa sunt indicia, unde quis coUigat id agere 
Gallos, ut suum nomen paullatim hello subducant. Argeotora- 
tenses nutantes admoduro rex magna spe sufTulcit. 

Ex orginali. Prsesent. Stasfart die 17 Aagusti 1635. 



38. Lut. Paris. ^J Aug. 1635. 

Excellentissime Domine. 

Qui his meis coniunctas literas Sublimitati Tuae scribit, est 
domo nobilis et in honorata militin, adiutor sive locumtenens, 
ut loqauntur, cohortis praetorise regia?. Multos in aula hac amicos 
habet, qui omnes me rogarunt, ut ipsius negotium summae aequi- 
tati Sublimitatis Tuae commendarem. Accepit in dotem nomen 
aliquod militäre ex hello, ni fällor, Livonico, de quo rex immor- 
talis memoriae Gustavus suum ipsius auctori chirographum dedit. 
Ego, qui ignorarem, quid in Suetiae regno de id genus nominibus 
esset constitutum, nihil dcfinitc dicerc ei potui, neque tamen pu- 
tavi negandas ei meas ad Sublimitatem Tuam literas, rogante 
praesertim id comite Brulono, qui suas et ipse preces scriptos 
adjungit: quibus Sublimitas tua tantu^m, quautum aequitas f'eret, 
tribuet ponderis. Deus te, Excellentissime Domine, diu servct 
incolumem. Lutetiae ^f Augusti 1635. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 

H. Grotius. 
Ex or i ginall. 



Digitized by 



Google 



74 

80. Lut. Paris. lO Au^. 

Excellentissime Domine. 

Spcro quas antchac statis diebus, ioterdum et pro occa 
crebriorcs scripsi literas, quanquam longo nec ab hostibus 1 
itinere, recte ad Sublim ita tern Tuam pervenisse, quibus qusecu 
hcic aut cotnperta aut rumoribus vulgata accepcram, eignil 
quam potui diligenter. Multum metuo, ne quod heic ante 
pue creditum de Maguntiaco fuerat, verum fiat. Naroquc h< 
cardinali Valetta et duce Bernhardo urgentibus, derelicto Bi 
tini oppidi obsidio, deeerta et Caesaris Lautera, quam tan to no 
rum ac euorum ceperat sanguine, vim omnem Wormatiam ti 
tulit, quo venturus et rex H unga ris scribitur. Addunt Ii 
a Meti et Argentorato, nära a locis longius absitie habemus 
Ins, jam Maguntiacum obsideri aut potius castellum, quod in c 
propinquo est, quo omnem militem retractum ajunt. Au 
cum primum convenerunt Valetta et dux Bernhardus, Valet 
ita prse ee tulisse raajus fastigium, ut ea res non exiguam o£ 
sam in animo ducis reliquerit, qui nunc juncti exercitus prim 
agmen ductare dicitur. Lafortius apud Spinalium parvas ha 
copias, exhaustas, dum inde suppletur V'^alettse exercitus. Inco 
mensis, observatör Lafortii futurus, nondum advenit. Ducis ] 
tharingi copias postremi nuntii dicebant non longe abcpse a ] 
miremontio. Argentorntenses, missis ad se Galassii literis ipi 
ad paccm cum Saxoue factam invitantibus, cum circum se uu 
nisi hostilia conspicerent arma, literas ad regem scripserant 
libertate, quam exprimerc res extrems solcnt, si maDcreut 
pericula, sperarc se cum bona regis gratia posse se ad pace 
consilia sua flectere. Ea scriptio ita aulam commovit, ut illi< 
mitterentur, et co, et Colmariam, qui eas civitates magnis poli 
citationibus in foedere retinerent: eodemque tempore syndico Cc 
mariensi, tam diu hic inciviliter tracto, concessae sunt conditioQ< 
non iniquae socictatis, quarum mitto exemplum. Magnia laudibi 
celebratur Rohanius iterum caeso hoste ejectoque ex omni Vall 
Telina ac Monasterii et Bormii comitatu: et nunc in Tirolenj 
ngro persecutus hostem ibi se recolligentem dicitur: quarum re 
rum narrationem adderero fusiorem, nisi id faoeret suie, quas mitte 
literis Sprecherus, vir ob summam reverentiam ac fidem in re 
Suedicas virtutesque magnas, amari a Subliraitate Tuaoptimoearun 



Digitized by 



Google 



75 

judice, sane digDissimus. Quanto autero majore faiiia attollitur 
Rohanius, eo acerbiora ubique verba in principem Arausionensein 
ftudiuntur; Don quidem cardinalis aut eorum qui ipeius lateri 
sunt proximi, qui obstinate silentio premunt animorum motus, 
sed eomro, qui ab exercitu raisei huc veniunt. Longa apud Tra- 
jectum Mosae mora periisse vera agendi tempora: de victu non 
provisum: non oppugnatum Lovanium, aliaque id genus. Nee 
omittit prineeps Arausionensis rejectare in Gallos culpam, quo- 
rum copis serius constituto adfuissent; agrum et fruges, alimenta 
exercitaum, licentia et raptu ipsorum corrupta, MareBchallis ipsorum 
urgentibus, quod impatientes inedise essent Galli, discessum a 
LoTanio. Brezaeo ferocius agenti ajunt dixisse principem, se qui- 
dem et Ga5tilionseum pridem imperiis parere didicisse, ipsum au- 
tem nihil nisi imperare. Multum metuo, ne veteres simultates, 
nequid dicam gravius, ob prope interversam principatus Arau- 
sioDensis posseseionem, et fidero auxiliorum, cum in Flandriam 
quondam pellectus esset prineeps, nou prsestitam, rupta cicatrice 
recmdescant. Ad hsec mala cum accedant tot infortunia, quaß 
nemo animo anteceperat, amissa omnia tam sumptuosee expedi- 
tioois prsemia; tum vero quod castellorum Batavicorum opero 
firmisaimum, situ eximiuro erat ad ipsum Rheni divortium, Gra- 
Tewarta aut Schenckianum nomine, amissum, et post irrita haec 
tentamenta desperatio belli per victoriam finiendi, sequetur haud 
dabie in rectorum populorumque animis ingens induciarum cu- 
piditas. Repositam Gallis a cardinali Infante belli indictionem, 
factam demum post Lovanium obsidioni exemtum, verbis magni- 
ficam eatia, miserit dominus Gamerarius. Ego alterum scriptum, 
priori regis scripto oppositum, mitto, in quo multa in Hispanos 
jacta remittuntur in Gallos, allaborante et Gnllorum, qui cum 
regina matre vivunt, ingenio, dum aliud non reperiunt, quo se 
hospitibus suis approbent. Eos inter cminet vir non ineruditus 
Sanctigermanius nomine, supplicio iiuper hie imaginario, ut in 
abaentes mos est, afiectus, virulentorum librorum in cardinalem 
scriptor, eoque merito apud Brabantos abbatiam consecutus epi- 
scopatum sperans. His aliisque indiciis satis conspiciens cardi- 
nalis, quam infensus, praeter odia inter gentes, sibi privatim sit 
Hispanus, per residentem Caesaris, quicum multum locutus est 
Ms diebua, persuadere conatur Caesari, et belli causas et pacis 
nioras penee Hispanum esse, aegre, ni fällor, distracturus familias 
tot non tautum cognationibus, verum et communibus utilitatibus 
colligatas. In pecuniario nostro negotio moveo quotidie ipse et 



Digitized by 



Google 



76 

per meoB, promoveo nihil et prope est, ut cum Heufdio d 
ludibrio nos haben. Nee de legatione aliud, quam quod 
seram, futurum puto. Si ad hsc accedet, ut sua quidem se 
Galli, Maguntiacensem autem regionem ad Cassarem et i 
episcopum redire patiantur, imperare mihi non potero, quin s 
cer non optima fide nobiscum agi. A Vienna scribitur, mu 
ibi ad constituendas cum Gallo conditiones laborare Pont 
nuntium. Masarinus Éuellae aegrotat, magna pro ejus valetu 
regis cura. At Kiceliaci fräter, Lugdunensis cardinalis, tanti 
Roms manere, ut jussis episcopis cardinalibus ad suas ire a 
archiepiscopatu se potius abdicaverit, quam Romam et ne^ 
ibi tum de dissuendo raatrimonio fratris regii, tum alia pul 
privataque desereret. In Belgarum ea, quae Picardiae adjac 
levi manu ingressus Chaunius, rediit nuUa re facta memora 
magno cum Batavorum dolore, qui inde hostium damna sp 
baut magna et facilia. Lustrantur non louge hinc feudorum j 
sessores c Norman nia atque aliunde ad arma, quod nisi in m 
nis periculis fieri non suevit, exciti. Sed multis paupertal 
suam aliaque fortuita excusantibus numerus omnis ultra dec 
millia futurus non putatur. Seditiones tributariae tantum ab 
ut desierint, nuper ex novis magistratibus, quos electos soli 
vocare, quidam e fuga Burdegalam reversus a plebe trucida 
est. Fuit apud me vir huc missus a marchionc Badensi D 
lachano, qui rebus adco ambiguis certus esse voluerat de re| 
in publicum ac se voluntate. Retulit qui missus erat (nam r 
nccessit, voluitque suum principem Sublimitati Tuae commendarei 
scriptum regis, pacem nullam facturum se promittentis, nisi i 
sius, quantum aequitas et res ferrent, habita rationc. Idem Cc 
mariensibus promissum est. Cardinali Valettas prseccptum, i 
praelii fortunam subeat, ex iis qui nobis favent intelligo. £ 
duce Luuemburgico varü heic sermones. Existimant non in 
periti rerum Valli Telinse novum imminere periculum, et mults 
eos in locos copias ab hoste mitti, Vienna et aliunde nuntiatu 
De Sabaudo video ab Italis ita judicari, nihil illum siocere agerc 
nihil cujus non conscios faciat Hispanos, ut solet duabuB selli 
sedere. At in Neapolitano regno, ex quo bcllari in Belgicis re 
gionibus coeptum est, edictum Galli excederent, res eorum custo 
dir! jussse, ut talio servaretur. Francofurtum, Hanonia, Fr&oquen 
dalia ut se habeant, nescimus, nisi quod difficiles esse dicuntui 
aditus, hoste circumfuso. Ajunt heic D. Davaux, regis legaturo 
in conventu, qui res Suedise Poloniaeque tractat, vcrba fecisse de 



Digitized by 



Google 



r 



77 

controversiis rcgnorum compromittendis m arbitrium parlamenti 
PamiensiB. Ego non puto, viruni judicio valentem credere po* 
tuisse, id pereuaderi posse iis, qui in possessione sunt. Rediit ad 
HolUndoB CharDassaeus, et pecuniam adfert non minus ibi quam 
aliia in locia nccessariam. Vestris quse gerantur in locis, Bcirc 
ei expetunt alü et ego imprimis, ut inde mihi sit benigna com- 
pellsndi proceres, et res nostras commendandi occasio, deindc 
qnia ita mos est huroani ingenii, ignorata mala majora sibi fin« 
gere. Ex India orientali, quse Batavis venit, naves sex inillio- 
nnm merces femnt. In Hispania bellum in Brasiliam paratur 
strenue. Legatus Pavius itenim laboravit, ut domum reverti sibi 
liceret, sed frustra hactenus. Deus, Excellentissime Dominc, res 
valeiudinemque Sublimitatis Tuae curet. Lutetiae 10 Augusti 1635. 

Sublimitatis Tuae devotissimus cultor 
H. Grotius. 
Bx originali. Pnes. München Neobnrg d. 26 Ang. 1636. 



40. Lut. Paris. ^ Aug. 1636. 

Excellentissime Domine. 

Vidi orationem, quam legatus regis D. Davaux, in conventu Sue- 
tiae Stockholmiensihabuit, in qua illud miror, conari eum Suedis per- 
susdere, ut damno rerum propiorum et ipsos intime tangentium pa- 
cem Polonicam xedimant ad curandas rectius res longe absitas, 
neque ad ipsos spectantes, nisi per longos consequentiarum gra- 
dua. Gallicas navcs, quse ad Sanctonicum Oceanum vcnerant, re- 
trogresaaa jam intcUigo, in praesidium ejus pecunise, quam Char- 
nassaeuB fert in Batavos, an quod Anglorum vim metuant, quo- 
rum naves bellicse aliquammultae in Hispaniam eunt advehendo, 
ut creditur, inde militi, pecuniaque in Flandriam, secundum 
pacta naper cum Hispanis inita. Id initium videtur futurum ma- 
joris cum Anglis Batavisque discordias. In mari Ligustico re- 
vixit claaais Hispana viginti magnis navibus, minoribus aliis, con- 
apecta non longe ab insulis, quas Stoechadas antique, nostra aetas 
leres vocat, inde conatibus suis, quantum coUigere est, initium 
factura. Alioqui nisi mari exitetur, terra videtur hoc certe anno 
quietarum Italiae bellum, Sabaudo res Gallicas magis in speciem 



Digitized by 



Google 



78 

sequente, quam fido animo, tum ob dolorem erepti Pigt 
tum ob spem bonorum, quos ex Hispania domus illa exapi 
potest. In Valle Telina res manent eo, quo scripseram, 
Duodecim millia Helvetiorum regi permissa conscribere: c 
decem millia e Germania in Tirolanam regionem mittit 
garise rex, propius et ipse ad eum accedens finem, tum ut H 
tiorum studia cum Gallo dividat, tum ut Ulmam labescentei 
imitationem Norimbergs impellat. Francofurtum scribitur t 
praebere conditionibus et aditum ad se Cssarianis, opponent 
Visdemo, quem sibi infensum civitas putans pontem ob id i 
rit. Addunt rumores magis quam certse literse Manheimum 1 
defendi, Heidelbergae arcem de conditionibus agere, Franq 
dalium, et Hanoviam rerum necessariaruroy victus mazime 
borare penuria. Maguntiaci res proprie nostra agitur: comn 
davi ejus curam et bis proceribus et per Ponicam duci B 
hardo. Profectus et ad regem fuissem eo nomine, nisi indies lit< 
exspectassem Sublimitatis Tuae, ne multa interrogatus nihil 
buissem, quod responderem. Dux Bernhardus 28 Julii Grambe 
Isembergam iter fecisse dicitur: cardinalis Valetta non pro 
Csesaris Lautera haerere sive mandata ab aula exspectans, s 
quod Landstulio et Heidelberg« transitu occupatis a Cassarii 
milite, illa prius irapedimenta removendu, quam ulterius eund' 
judicat. Dux Lotharingiae £)oloredi cohortibus alioque e B 
gundia auctus milite et ex Lotharingia sibi faventium concur 
partim ad Remiremontium, partim in Barrensi didone age] 
multum dicitur superare eas, quae sub Lafortio ad Espinale su 
copias, eoque frustra ad proelium lacessito, Damaium et Foni 
naium loca haud valida cepisse impetu, ivisse ad Mirecurtem, 
quarto hujus mensis die subsidia quaedam disjecisse venientia i 
Lafortiuro, qui in hac aula incusatur ut per senectam minus p 
negotiis, eoque creditur Lutetiam revocandus, ut illum exerciti 
solus obtineat Incolismensis, qui jam cum Hibernica cohort 
equitibus praeterea et peditibus non multis, Barram oppidum pe 
venit. Ita protestantibus aut abducuntur exercitus, aut opponui 
tur custodes. Interim Lafortius Villettam oppidulum, Lotharin^ 
partes secutum, cepit. Sed magna dicitur et ipse laborare ali 
mentorum inopia, quarum pars Nancium missa a Lotharingia in 
tercepta est. Confluentes qnoque Mosellae obsideri a Csaarianii 
intelligimus, eodemque duci eos, qui Neuburgo exierant et sul 
marchione Grada novas cohortes ferme quatuordecim. Audio 
Beauregardium quadringenta florenorum millia ferre in Saxoni- 



Digitized by 



Google 



r 



79 



CMS partes. Bulionius, ad quem ssepe misi, nunc ad rus suum 
longe ab urbe abiit, interpcllatorcs fugiens. Feudorum posses- 
sorea cdictis evocati non id virium adferent, quod sperabatiir. 
Mnlti se cxcusant, quod non rite facta sit evocatio, probantibus 
ut mos erat parlamentis, paupertatem alii adferunt. Et eorum, 
qni ad coDdictum adfuere, rejecti multi ob tenuem paraturo. Vo- 
lantarii quidam a duce Longevillano ex Normannia corrogati, 
cum multi spectatum cos ex urbe aliquoties venissent, nam ad 
«dem Dionysii convenerant, pudore paucitatis, vix enim sexcenti 
eiant, non exspectato tempore lustrati in Campaniam abiere. In 
Belgicis partibus quam male res proveniaut, satis aliunde intcl- 
liget Subliraitas Tua. Gerte si hoc anno Gravewarta recipi poterit, 
multam id erit, atque eo versis Batavorum viribus, periculum 
erit amittendi intcrea Limburg! et Trajectus ad Mosam. Nam ad 
Gallomm reprimenda arma, novus sub Beccio e Germania jam 
▼enit exercituB, et hasc quidem rerum ad nos roaxime pertinen- 
tinm summa est. Minora, quas variis ex partibus nuntiantur, hsec 
sunt. Florentini ducis et Aldobrandini cardinalis opera utitur 
Hispanus, ut Parmensem sibi reconciliet. Motus Catalaniae pacati 
sunt et quatuor ibi conscripta militum millia, in Navarrae regno 
alia. Barcinonis fami provisum, misso frumento a nova Cartha- 
gine alioque petito a Sicilia. Novem millioncs postulati a regno 
Castellae, qni tres intra annos regi numerentur. In ea pecunia, 
quae ex America venit, unam millionem sub alienis nominibus 
ad Gallos pertinentem sibi rex HispanisB vindicat. Secretarius 
legati Gallici inde abiens causas quidem belli a rege suo sus- 
cepti exposuit, sed addidit non omissurum regem mittere legatos 
de pace in eum locum, quem Pontifex lecturus esset. Alexan- 
driam in Insubribus munit rex Hispanise, Mutinam et Mirandu- 
lam sui principes. Mediolano tuendo ducenta scutatorum millia 
ex Hispania venerant, a Neapoli quadraginta, pluraque exspec- 
tabantur ex Amcricano proventu, sperabaut brevi ibi fore viginti 
quinque peditum millia, equitum vero decem e Germania adven- 
tare. In Montiferratensi ditione dccies mille ajunt pedites esse 
Gallos, bis mille equites exspectari. Gravcs jam nunc querelas 
esse populoruro, de eorum militum injuriis, nee videri eos, ut 
Dane rea sunt, aliud quid effecturos, quam Italiae vastitatem. 
Neapolitano in regno, jussis egredi Gallis, excepti sunt qui de- 
cem per annos ibi vixerant: iis, qui annos quinque, dilatio data 
est; Lotharingis nee minus quam Sabaudis manere permissum. 
Ad claasem implendam et aliena servitia et piscatores, nautasquc 



Digitized by 



Google 



80 

liberos per vim rapi fama est. A Vicnna etiam nunc sc: 
(iiligenter agcre nuntium PoDtificium de induciis constitu 
Emerius a rege legatus i t in Sabaudiam. Ab Im peratore 
Lindaviam frumcnturn coemitur. I)ux Elbinovanus, Belgic 
gionibus et regiua matrc relicta, Lotharingo 8e applicat. 
Aquitaniam et vicina loca nondum resedit seditio, ejusque 
ncque nova onera audent indicere aulae hujus potentes i 
vctera exigere. Leodiensis terrs habitatores a Croatis hab 
non minus hostiliter quam a Gallis habiti sunt antehac, Bi 
lenses urbi suse muniendae triginta francorum millia contul« 
Brabuntia tuendos ad Atrebates, siquid c Gallia mali immi 
quod quidem nondum conspicitur, missi equites bis roille 
ccnti cum pcditatu aliquo et machinis. Cardinalis Infans m 
sccum carros habebat, velut itineri intentus, dum ad Step 
Wartam cum parte copiarum manet dux Lerma. Naves 
Hispanorum, militem haec, illa merces ferens a Gallis pr: 
sumtu praedam quaercntibus captse sunt, et Diepam abductae. 
nunc intelligo ex ducis Bernhardi veteri militia nonnulloi 
cusasse novum sacramentum, in quo nomen Galliae regis adi 
tum .est, eamque causam sumere transeundi ad Csesarem. I 
dux Berhardus dicitur benc animatus fuisse ad Galassium illi 
locis, ubi nunc est, pellendum proelio, sed Valettam excusare 
gis mandata de vitando periculo. Burdegalae suburbium ab agi 
plebe expilatum est, publicanorum, quorum aliqui ibi esse cr< 
bantur, odio. Vienna scribitur, Sabaudum eo scripsisse de 
quae sibi contra Hispanum a Gallo promitterentur, et sunt 1; 
qui putant, consilia Hispani et Caesaris multis in rebus disi 
pare, quod mihi hoc quidem tempore non fit verisimile. Ne< 
cgo aliud actura puto Crequiaci in Italico fine arma, quam 
ostentata eminus impediant, ne Parmensem et Mutinensem 
primat Hispanus, exercitu satis magno, quem nunc circa Med 
lanum hübet; nee aliud videtur credere Hispanus, qui jaro vigi 
peditum centurius, turmas equitum Septem e Ticincnsi regio 
Comum versus mittit, id est ad repetendos in Vallem Telini 
conatus, vique rapiendum transitum, quem negarunt RhaE'ti, 
tarnen ut simul testarentur, nihil se de veteribus cum Aastria 
domo foederibus immutare. Etiam classem illam Hispanicü 
magis arbitror metu sui Galliam implicaturam sumptibus, (omu 
enim Provinciaß ora milite obsessa est) quam magoi quiequa 
acturaro. lUorum autcm xii millium, quos in Helvetiis rcx co: 
scribi jubet, haud dubie pars magna non in bellum mittetur e: 



Digitized by 



Google 



81 

temuiiiy sed ad comprimendas Aquitaniae seditiones, at ne in has 
paitea serpat contagio, novis tribus millibu8 augentur praetoriae 
regia cohortea. In Bruttio Italiae parte cum ad dilectum e qua- 
qne domo unua vocaretur, repugnatum scribunt et ab Hiapania 
Teniaae ad Parmenaem literaa, quae oronem ei metum demant. 
Etruacum autem, aive bello opua sit, sive pace, in utrumque 
operam auam Hispano liberaliter poUiceri. Siquid exploratus 
diacam, non omittam acribere. Deua, Excellentiaaime Domine, 
conailia aaa ad bonum commune gubernet. Lutetiae, yl^ Aug. 1635. 

Sublimitatia Tuae devotiaaimua cultor 

H. Grotiua. 
Ex original!. 



41. Lut. Paria. AJ Aug. 1686. 

Ut ab eo, quod latissimum est, auspicer, Maguntiacum ab hoste 
derelictum, orones, qui Meti veniunt, nuntii, literaeque consen- 
tiuDk Addunt, ducem Bernhardum cum Feuquerio Bhenum tran- 
siiaae, ut Hanoviae laboranti succurrat, educatque eos, qui Saxen- 
husii auDt et a Francofurtenaibus habentur hoatiliter. Causa 
abitaa Gallasü, qui Worraatiam se recepit, haec redditur, quod 
magna exercitus parte in tam multas obsidiones distracta, im- 
parem ae Gallis et Vinariensi credidit. At Lotharingiae dux co- 
piia et Incolismensem et, qui adhuc cum eo est, Lafortium su- 
perana, hujus equitatu caeso captoque oppido Rambervillerio, 
deinde Spinali, Pontemossono, aliisque minoribus, crescit quotidie 
acceaaionibua tum popularium suorum, tum e Comitatu Burgun 
dis». Landatulium Valettani diripuere, arcem etiam nunc quan- 
tum acitur tenentibus Caesarianis. Bhaetoa intelligimus pati noUe, 
nt Tirolanum agrum hostiliter vexet dux Rohanius, ita tutandis 
rebua auia volentes incumbere, ut tarnen salva sibi velint cum 
Auatriacis vicina loca tenentibus foedera. Scribit Excellentiasimae 
Sublimitati Tuae de rebus illarum regionum Marinus: sed veteres 
ejus sunt literae, et spem belli gallici per Italiam videbit evanidam. 
Bex adverais, quae e Germania Belgicisque partibus nuntiantur, 
cger animo, pacis injecto sermone bis diebus, dixit se eam velle, 
led spem vix videre. Discessit Viennam residens Caesareus, a car- 
dinali Riceliaco dimissus majore cum honore, quam regum legati so- 

Grotii bref. 6 



Digitized by 



Google 



lent. Nee dubitatur, quin mandata habeat proponendi 
pacem pertinent: quse si non sint ingrata, putatur S 
montius, qui Hamburgum et ad Germaniae quosdam 
destinatur, iturus longius et in regii fratris matrimonit 
ru8 Imperatoris 61iam, ut cum Austriacae domua gra 
faciliore PontiBce irritum habeatur conjugium priua, 
liOtharingus amicitiae, quam tantis auis impensis coluil 
amittat. Quadringenta illa florenorum millia per Boau 
missa, audio däri Brandeburgico, ut eo pretio quosci 
test Saxoni auferat. Puto non tam morosum före in i 
pecunia, quam Batavi fuere, qui florenorum quinquagi 
sibi a rege numerari fecerunt pro intertrimento saconr 
vorum res, factis hoc anno supra vires sumptibus, pec 
State maxime laborant, cui malö remedium aliquod de 
offerre dicitur princeps Arausionensis, sed postulato pigi 
Vesalia. Hcic vero res nummaria nihilo melius expedit 
tusque rex est, cum de attingendis privatorum rediti 
civitas hffic debet, ageretur, a magistratu urbano, si pertc 
rem non sine seditione abituram. In Aquitanise vero i 
eis ita insanitur, ut miles ex iisdem locis adversus i 
conscriptus seditioni se adjunxerit. Rex et cardiualis i 
ab hac urbe sunt, ubi Sequana et Matrona ämnes confl 
mittit jam ad me rex admissionalem suum significans, 
paniam se ire. Velie solum se esse, itaque nec regin 
turam, nec legatos: qui si quid agendum habeant, id ci 
nali agant, cui plcnam ipse dederit potestatem. Gausa 
obtenditur, segre laturos nobiles, qui prefectos provinciai 
nis suis sumptibus comitati, eo iere, in supplementum i 
qui sub Incolismensi est, si rex eos, ut nuper illos, qui 
mannia ad asdem Dionysii venerant, visere gravetur. 
ii nobiles numerum facturi iv millium, multis ob paupe 
alia se excusantibus, famuli duplum. Video alios esse, ( 
pretentur cardinalem velie, amoto rege, res agere suo i 
Et constat, regem nuper succensuisse, quod quosdam nu 
cepisset serius. Chaunius nihil plane agit, multum d< 
Batavis, qui acre inde bellum in Belgas exspectabant 
Adresse prsesidio egressi nuper Galli aliquot in proxima ] 
cum damno rediere. Näves regise Gallorum duse Csesai 
ritaniae, quam hodie Algeriam vocant, redeuntes, quo 
gentis suae deduxerant, obviam apud fretum Morinorun 
anglicam, quas a Libumo portu Tusciae veniens gemmis 



Digitized by 



Google 



r 



pretioais mercibus opulenta erat, demersere, ideo quod inquisi- 
tionem, obtentu HispaDiensium meroiuin, a Gallie tentatam pati 
Hellet: non levi etiam bominum damno. Id ad redauspicandatn 
c«iB Gallia aroicitiam legato, qui Bunc in itinere esse dicebatur, 
Anglico non optimum dabit initium. Quin si Angloe recte novi, 
ad talionis exactionem priuB quam ad querelas yeDient. Haec ad 
molta httjuB anni mala non levia accesaio est, quod quos com- 
mune periculum jüngere debebat, varie se injicientibus ex causis 
diasociantur. Sanotichaumontius iste, de quo dixi, (futurum enim 
puto, ut et Sublimitatem Tuam videat) horao est supers titiosissimua 
eaqne sola commendatione ad gradus magnos provectus. Regem 
sunt qui Nanciacum usque iturum existimant, ut rebus ibi pericli- 
tantibus, sua Majetate suocurrat. Deus, Excellentissime Domine, 
det nobis brevi res magnas et prosperas audire vestris ex loois. 
Lutetie, || Augusti 1635. 



tt. Lut. Paris, ^f Aug. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Quanquam scripsi Veneris die, qui nunc status est, per Caletum 
tarnen euntem ad Sublimitatem Tuam Fritsium nolui Ire mearum 
Uteramm inanem. Sanctichaumontius, de quo scripseram, jam ac- 
cinctns est ad iter praeter alia Danise quoque amicitiam ambiturus. 
Quia vident hoc tempore opus habere Sublimitatis Tue auc* 
toritate hi bomines, incipiunt non quidem pecuuias, ne illas qui- 
dem Heufdio promissas, sed verba liberalius dare, me certe non 
credulo, qui illos novi promos vocum, rerum condos. Lotharin- 
giae duci res adhuc sunt prosperae, multis captis oppidis, nee in 
Lotfaaringia tantum, sed et in episcopatu Metensi, quas ad res 
nnllos magis adjutores habet quam Gallos ipsos, qui nobilium 
animoa a se abalienarunt injecto duras transportationis mctu, no- 
vis Yectigalibus in illas partes introductis, rebusque aliis. Itaque 
non miror, si ad eum magnus fit concursus. Rex nunc Monti- 
cellis est, in itinere ad Catalaunum. Nobilitas, quae magno mo- 
limine excitur, sicut ad proelium futura esset utilis, quam aleam 
subiturua dux Lotharingus non creditur, ita sumptibus iropar, ad 
hiemem duratura illis in locis non putatur. Nanciaco difficiles 
commeatus facit ducis consanguineus, Valdimontius comes. Gal- 



Digitized by 



Google 



84 

lasius jam ad Saxenhusium esse dicitur. De Maguntiaco 
lant sermones. Wormatiam pars equitatus Temissa est. ]ü 
ubique vastitas, raptisque undique animannbus nulla ara 
apes reliqiia. Lafqrtiua duabus ab hoste leucia abest ad 
villam; Gallorum quingenti a Croatis cassi in iiadetn par 
Ex viris magnis intelligo, decretum *Riceliaco* ad *paceni* se 
fenre, dum duo obtineat, •Pignerohim* ut servet et ne *▼! 
contractu, *fratri8 regia* cum* duce Lotharingise affinitaa*. Su 
mirum cavet operibus, de *Lotharinga* re plurimum remisi 
est. Fräter regis episcoporum sententiae subscripsit, invitus . 
multum comraoto ejus animo literis, quas ad ipsum dederat 
ceps Margareta, significans, se otnnia sua vota ipsius conan 
submittere. Romae omnium cardinalium hsec sententia est, s 
puniri posse sanguinis regii principes, qui contra regis inte 
tum matriroonium contrahant, ita contractum rite matrimoi 
ne a generali quidem concilio posse dirimi; tantum abesse, 
nationali possit. Aliud forc, si extortum ipsi conjugium pr 
;>' tur, neque enim sine libertate consensum, neque sine consc 

esse matrimonum. Possitne autem ab ipso impctrari hsec < 
^ ; fessio et ad fulciendam confessionem testimonia, multum amb 

^^ De Libero Comitatu sive Hispaniensi Burgundia non idem i 

« tiunt Helvetii. Älii fosdera de ea regione tuenda sine exe 

' i tione interpretantur; alii Gallise causam, ut foedenim temp 

priorem, ita praeferendam sentiunt. Et haec quidem in speci 
pulchra dicuntur utrinque; re ipsa pretio et factionibus agi 
res. De xii millibus, quae rex ibi scribtt, duo audio ire ad t 
vandam Vallem Telinam, in quam magnas vires Austriaci cc 
parant. Reliqnum vercor, ne interna mala ab externarum rer 
cura avertant. Supra primum, de quo scripseram, millionem Am< 
cani proventus, alterum etiam sub fictis nominibus ad Gallos p 
tinentem, a rege Hispaniae confiscatum nuntiant mercatomm 
teras, non levi momento ad fidem reficiendam, qua res hi 
maxime constant. Classis in mari Ligustico hiepanica appai 
quidem, sed nihil dum efficit, re pulsa ab insulis, quaa attigen 
magna interim praefecti Neapolitani regni infamia, quod über 
tot homines ad eam implendam compulerit; incusatus intra pr 
fecturae suas tempus quinquagies mille homines, pecunise x 
milliones extra id regnum alio misisse. Navigia, quas ex illis 1 
eis mille pedites, equites quingentos, in agrum Mediolancnse 
portabant, partim a ventis partim a piratis male sunt habita. Ii 
Provinciae Narbonensis motus ad tempus reecdit. Rhseti impn 



Digitized by 



Google 



85 

dentic ab Italis accusanturf quod capte Vallis Telinae, armorum* 
que Galiiae suis viribus suateDtatonim rei, existiment tibi cum 
Auatriacia epem manere fidae amicitiae. At ipsi morem imitantur 
potentioram, bella certia finibus uominibusque determinantium. 
Sabaudua antequani Gallorum xv et aliquot equitum millia Alpes 
tranBiiaae videat, tutum aibi negat in partea deaceudere. Rex 
Galliae naves lougaa ad uaum interni inaria quindecim armare 
▼eilet quidem, aed hominum numerum ad id non invenit. Haec 
tunt, quse nunc habebam, aimul nunquam obliturus, Excellentia- 
time Domine, Deo valetudinem retque Sublimitati Tuse animo 
addictiasimo commendare. Lutetiae, ^ Auguati 1635. 

Sublimitatia Tuae cultor devotiaaimua 
H. Grotiua. 

Habemua a Thuano literaa acriptaa xiv hujua menaia novi cal. 
Erat cum cardinali Valetta Bingii, ubi laborabatur, ut Rheno 
amni alimenta in Maguntiaci castellum inferrentur. Erat Wor- 
maiiae tunc cum Gallasio rex ipse HuDgarise. Qui huc ab Anglia 
legatua venit jam Caleti est. Video, me erraaae nuper, cum du- 
ciasam de Croy nominavi. Ostenderat illa mihi literas Sublimitatis 
Tuae pro se ad Ringravium, aed aliam esse, cujua negotia mihi 
Sublimitaa Tua commendaverat, nunc ex ipsiua bominibus intelligo, 
quoa Heppii mendacia hactenus a me averterant. EfSciam, ne 
mea opera ulla in parte ipsi desideretur. 

Ex originali. 



4a. Lut. Paria. i{ Aug. 1686. 

Et magna quae inter not aunt intervalla, non patiuntur re* 
centea commeare literaa; et tot periculis infeata sunt itinera, 
mari a ventia et praedonibus, terra per Belgicam Germaniamque 
iocerta inter bellantes possessione, ut rerum prope omnium du* 
bii eoque aoUiciti vivamus. Ego, postquam Hamburgum abiit 
Sublimitaa Tua, neque ab ipsa neque a quoquam e comitatu literas 
habui: acripsi vero non tantum septenis diebus, sed et crebrius, 
ubi ae extra dies solitos aliqua dabat occasio, ut nunc proxime 
per Pritzium, Benfeldi dispensatorem. lUud maxime doleo, quod 



Digitized by 



Google 



86 

adeo rerum ignarus« froDteni vix habeam od eos accedendi, 
bufl commeDdare debeo ea, que mihi injuncta sunt ne|^otia. 
hil enim aliud quam interpellatorem agere, res odiosa est: e 
men non desino obtundere. Sed ßulionius, ad quem rex max 
pertinet, quoties ad eum mitto, in dies aliquot me rejicit, inte 
rus se recipit satis longe ab urbe, quod et nuno fecit. Si i 
sunt, quse Meti nuntiantur, spes erit, ut posthac non certiora t 
tura, sed et Isetiora audiamus. AjUnt enim, Feuquerium Rud 
hemi potitura, una cum duce Bernhardo ire in occursum La 
gravii, qui per Wetteraviam ad Hanoyiam venerit xvi, ut alii 
lunt, XX ducens millia, in quibus sunt et cohortes a Lüneburg 
commodatse, qui cum cetero copiarum Wolfenbutelum prem 
Addunt Saxenhusii duas a duce Bernhardo collocatas cohort 
qu8B regimenta vocant, alam unam: atque inde spem nobia 
ciunt Francofurti civitatem non staturam pactis cum Caesare; nt 
quod de ponte abrupto, factisque hostilibus ipsos inter et Saxe 
husium perscripserant nuper, id nunc, rectiusne edocti an qu< 
ita ex usu temporum arbitrentur, nolunt credi. Cardinalis V 
letta inter Maguntiacum et Oppenhemum habere castra dicitu 
Ut facile emissae semel spes procurrunt longius, jam Gallasii 
Bhenum transire fertur, jam sequi eum dux Lotharingius: ag 
prope omnis potiri uostros, alimentorum ex Wetteravia satis, qu; 
ne supra verum aucta sint metuo. Argentoratenses misisse quidec 
ad regem dicuntur fiungariae, sed conditionibus multum a pac 
saxonica dissenticntibus coque nec sperandis. xii Helvetiorun 
quae rex perscripserat millia jam apud Bresciam convenisse di 
cuntur. Laborari tum ab Helvetiis tum ab aliis in hoc videtur 
ut Liber Burgundi« Comitatus eximatur bello. Quidam, qui apuc 
principem est Arausionensem, ad fratrem, regise huic domui in- 
servientem, literas scripsit de iis, quae in Belgico solo acta sunt, 
quibus rex intellectis, interrogatoque de iis rebus minore Butil- 
lerio, cum is longe respondisset alia, excanduisse fertur, sentiens 
multa se celari. Castilionnus, haud dubie annitcnte Brezeo, re- 
Yocatus est et ne in suam injuriam factum interpretetnr Arau- 
sionensis, major ei quam ante in regis copias ibi agentes po- 
testas data est. Princeps Condseus multa, quse aguntur, apertius 
quam antehac improbat, ex quo fräter regius in matrimoDÜ sai 
diremtionem subscripsit, eamque ob causam Montispellerii epis- 
copus, vir facundus admodum, Romam mittitur adjutor cardinali 
archiepiscopo Lugdunensi. Virulentus non ita dudum io eardi- 
nalem Riceliacum liber, veritatis defensae nomine, in Brabantia 



Digitized by 



Google 



\ 



87 

prodiit« ubi inter «lia dicitur ille Bornas se jactare, quod exiguis 
«uxilm hasreticos in oonfttus viribus majoreB impellit^ deinde pe- 
eosie egenos locis munitiBsiniis exuat. Est et aliua liber Don 
minus legi vetitus a mercatorum hujus urbis sex coUegiis scrip« 
tos, in quo post graves questus orant regem, ut tollat id, quod de 
regio sigillo appenso mercibus exigitur, item solidum in libram 
pretii mercis cujusque et nova vectigalia invectorum in regnum 
et eTectorum minuat. Maximam vcro labern commerciorum prse- 
sagiunt, si maneat novum onus omne genus mercibus, quoties 
intra ipeum regnum huc illuc transportantur, indictum : qua de 
causa jam sexcentas familias ex Normannia in Angliam migrasse 
narrant, magnam ministerii partem ab opificibus dimissam, plane- 
que in eo rem esse, ut in alienas torras migrent commercia; ci- 
▼itatis quoque Parisiensis proprias libertates non tacentur: quae 
omnia spargi in plebem periculosum judicarunt, qui rebus prae- 
sunt. Ex Hispania babemus, sortem scptem millionum in pen- 
siones menstruas centies mille ducatorum distribuendam, a 6e- 
nneosibtts sumtam raercatoribus, quibus solutio facienda] sit par- 
tieulatiin e reditibus regni Neapolitani, Siciliae, Sardiniae. A Castellae 
subditis supra annuos sex milliones poscere regem novem milliones 
in kunc annum, tantundem in proxime sequentem, et in tertium: 
asseniisse legatos non quidem in tantum temporis sed et in prae- 
sentem et, quamdiu ea duraret, necessitatem, hac lege ut, ubi 
ea causa desiisset, redeatur ad veterem mod um, qualia plerumque 
addi, sed vix unquam servari solent. Paratam pecuniam pro vi- 
ginti millibus roilitum, qui sunt apud Barcinonero, praeterea in 
menstruum stipendium Croatorum quingenta millia ducatorum: 
distribnendi curam mandatam Antonio Meloni, qui pro rege 
Hispaoiae ambit Italiae principes. Ex illis, qui apud Barcinonem 
sunt, n millia in Italiam transvehi parte earura navium, quibus 
imperat roarchio de Villa Franca. Olivarium res agenti Anglicas 
multa poUiceri pro Palatina domo, dum res Hispanicas sectentur 
Angli. Legatus ejus gentis jam beic est, sed rege nondum sa* 
Intato latet. Venit oneratus querelis. Regis Hispaniae iter in 
Italiam nunc in ver proximum differtur, differendum ut arbitror 
etiam diutius. Rex Gallise adhuc est apud Monticellas (Monceaux 
vocant), ubi dum currum ipse vespere diei Dominicas proxime 
ebpsae moderatur, fulmine afflatus est, tacto in vultu graviter 
camicario, qui in parte postica sedebat otiosus, munus ipsius 
regis occupante. Hoc quia et ad lasvam et regi innoxium ceci- 
dit, ut mos est, omnia regnantibus in bonum omen vertere, ful 



Digitized by 



Google 



88 

gorem rerum gerendarum portendere creditur, utinam 
et communi fcBderatorum bono. Deum precor, Excellc 
Domine, Tuse ut Sublimatis det successus egregios, ac i 
esee inutili. H Aug. 1635. 

Cum apud Sublimitatem Tuam sit Spiringius noster 
eum mei memorem fore, tum de impendiis itineris qv 
misi, tum ut in posterum constituatur, ubi recipcre del 
mestria, ne ssepe ei molestus sim. 



44. Lut. Paris. 7 Sept. Cal. no 

Excellentissime Domine. 

Ex partibus ad Rhenum multa nuntiari video valde 
pantia. A Monchelio nuUas unquam habui literas: Gern 
ubi nunc sit, nescio. Quod e multis tutissimum mihi 
sequar Thuani nostri, qui apud cardinalem Valettam est 
23 scriptas Aug. novi calendarü Bingio non longo sed 
Maguntiacum, ubi tunc castra erant. Constituerat Vale 
jüngere se cum Landgravio, qui tum Gissae erat, secum 
cobortes, quas regimen ta vocant, quindecim. Sed multun 
perculerat inexspectatus nuntius Saxenhusii a nostris [ 
facta derelicti; simulque amissa spe omni de Francofuri 
mes et in galiico et in Gallasii exercitu fuit satis magna 
vata non nihil fluminis propinquitate. Nam ante qui Gal 
advectabantur commeatus novem dierum itinere, ssepe ab 
praesidio erant Sierekae et Landstulii, intercipiebantur. 
magis equis alimenta deerant, petenda a sex leucis. Gro 
laudantur, frustra a Gnllis impetiti, ultro etiam ditati ca] 
lettae supellectile. Falsus est rumor, qui regem Uungarit 
matiam venisse nuntiaverat. Erat enim etiam eo tcmpor 
bronnae. Valettas cum duce Bernharde non male conve 
apud illum potestas, apud hunc auetoritas erat. Literae ii 
difBculter commeabant, nee nisi ubi commodum se obtulera 
tatus aliquis magno cum praesidio proficiscens* In Loth 
vicinisque partibus roultum auctae ducis Caroli vires, nimi 
lorum neglectu. Oppida, quae tenet, haud nimium sunt i 



Digitized by 



Google 



89 

ted agro ferme omni potitur ac proiode et victu facili: crescit- 

qne indiea ingesti nobilitatis LothariBgse concursu, spretis regis 

edictia confiacationem bonorum minastibus. Nanciaci valde tre- 

pidatuT, planeque res cito roagnoque anxilio eget. Rex adhuo 

Monticellia est, ubi admissus ad eum fuit Britanniae legatus, qui 

beri aolenniter urbem iniit, quo tempore pugua de loco exorta 

inter Yenetos et meos, marschallus, qui aderat, Francise, meam 

carrueam in ipso primo agmine ante regis carrucam collocavit, 

ut certamen dirimeret. Praeter illam liburnicam navem, de qua 

seiipaerain nuper, alias etiam a Gallis male tractatas queruntur 

Angli, etiam celoces, quse literas ex Anglia in Flandriam feruut, 

haberi hostiliter: neque videntur sine talione transmissuri injuriam. 

Jam et haec discimus tristia, arcem Heidelberg» et Manheimum 

periiaae nobis. Adduut rumores in Trevireusi agro oppida non 

magna Tirbachum et Feldenum cessisse Hispanis: eos, qui ad 

Wormatiam sunt, Gaesarianos circa xxv esse millia. Multa alia 

peracribuntur, sed fulta incertis auctoribus, et quae proinde metuo 

^anaacribere, videns in tam difficili literarum commeatu, variisque 

etiam in aula rumoribus, deceptos alios et me quoque: nisi quod 

de rebus italicis compertum est, gestas quidem ibi res non mag- 

na's, sed tarnen commissum esse bellum, capta a Crequiaco trans 

Padnm Villatta, iusessisque vicis nonnullis, unde Valentiam In- 

snbrium iter est. Etiam coDgressis equitibus, tres Hispauorum 

turmae a Crequiaci et, quod additur, Sabaudi milite concisae, fuga* 

tis ceteris ad turmas xx. Rapta vexilla Crequiacus ad Sabaudi 

uxorem misit. Ex Belgicis partibus mors marchionis Aytonas 

affirmatur; solatium Batavis contra Sehen ckiaui castelli grayem et 

▼ix medicabilem jacturam, naveaque piscatorum cxxx a praedoni- 

bua Dunquercanis mersae, quod haud dubie magnos excitabit 

questna et nimium pacis desiderium. Heic cardinalis Riceliacus 

a rege huic urbi Insulaeque Francicae, Campaniae insuper et Fi- 

cardiae praefcctus multum id agit, omnibus ut persuadeat nolle se 

pacem, nisi sociis coromunem. A Roma Viennaque perscribitur 

paratos Gallos duci Carole culpam deprccanti omnem reddere 

Lotharingiam, dempto Vico et Mojenvico. Sanctichaumontms 

tbiens me, quod moris erat, non vidit, neque ego de mandatis 

ejus inquisivi. Apparet, hos homines Tuae Sublimitatis opera 

egere, quando hon tantum id, quod diu debent, sed et addita- 

mentum pollicentur, non mihi, sed Heufdio, et voce, non scrip- 

tura uUa. Heufdio nescio quando, sed, quod non dubito, satis- 

fscient. De cetero manus mihi oculatae sunt: credunt, quod vi- 



Digitized by 



Google 



90 

deot. Puto epeculaturos, quid factura sit Sublimitas T 
rerum modo aliquantum erogaturos. Duci Bohanio tim 
ex XII Helvetiorum millibus tria ad eam mittuntur, te 
lium adversua grandeacestes ibi bostium copias. ÄDgL 
818, quse in portus ae retulerat, parandis rebua necessa 
prodit iterum. Colmaria nonnihil alimenti nacta jam n 
telligitur premi ab hoste, qui et a duabua leucis Arger 
commodat. In raari Ligustico magni sunt Galliae et His 
ratua: verum hactenus agitur nihil. Haec sunt, quae 1 
habebantur. £x vestris partibus laeta ut proveniant, D 
camur et ut, Excellentiaaime Domine, Sublimitatis Tuse 
adsit et rea proaperae. Luteti«, 7 Sept. novi Cal. 1635 
£x duobus Pontificis nuntiis dicitur extraordinariui 
lam ire pacis causa, manente hie ordinario Masarino. 

Tuae Sublimitatis cultor dev 

H. Grotius. 

Nihil magis in hac legatione expctiveram, quam 
meam ac diligentiam regne Suedico tuseque imprimis Si 
approbarem. Neque officio defuisse me puto, neque ( 
sum porro, sed id iraplere non possum, nisi ea norim, 
gatos scirc seqnum est. Ex Suedia nihil unquam ad m 
nit. Quod a Sublimitate Tua postquam Hamburgo a1 
accepi literarum, id gravibus ejus curis imputo. Se 
Schmalchio ab co tempore habui ullas: jam ab aliquo 
nee a D. Camerario, nee a Grubbio. Si inimicorum 
tanta creditur potentia, quantam ego non credo nee alii 
patriae nostrae norunt, ut propterea legatus hie esse deb 
\ mine inani, sine notitia, sine actu, non is ego sum, qui 

me honestarunt, cupiam et oneri esse et simul dedecori. 
iterum obnixe rogo et supplico, ut mihi indemni ad me 
liceat: satis magnam, quoquo venero, allaturus commeodi 
quo Sublimitoti Tuae non displicuerim. 

Prjeter en, quae de Mouterio pictore deque Hottoman 
tis nuper scripseram, si placet Sublimitoti Tuae jubere, u 
miti Brulono et ejus adjutori pro mea admissione hon 
pro more detur (quando suam nuper hie liberalitatem 
imputari noluit), putem id honestum fore neque recte pc 
fern. 

Ex originali. Pries. Wismarie ^\ Octob. 1636. 



Digitized by 



Google 



91 



45. Lut. Paris. ^ Sept. 1636. 

ExcelleDtissime Doinine. 

Ego quidexn non tantum Beptenis diebus Bcripsi, sed et sae- 
pins. LHeiBS outem Snblimitotis Tun aut alicujuB ex ejus coini- 
tatu expectavi impatienter, non aviditate ulla sciendi res novas, 
sed qao melius legationi, ac per id regno sua digoitas eonstaret. 
Magno cum gaudio accepi binas hodie, alteras 23, alteras 31 Julii 
Tet. cal. datas: cum prioribus etiam schedas, quarum meminerant: 
com posterioribuB nuUas, quanquam et illse schedarum faciebant 
mentionem, ad notam E usque. Id errore illic admisao an per 
iler infortunio accederit, baud dixerim. Ceteruni illud rogo, Su- 
blimitas Tua pro certo habeat, quo plura eorum, quae sciri po- 
teront, sciturus sum, eo me plura, quae heic et alibi agentur, res- 
dturam. Dignitatia quanta habenda sit ratio vel Venetus satis 
DOS docet, vel Anglus, qui, ex quo huc venit, res tres magnas 
eonfecit. Regem, pro quo cardinalis se a legatis salutari voluerat, 
ipsam convenit: allocutus est eum anglico sermone adstante in- 
terpreter cardinali Riceliaro excusavit se, quod eum visurus non 
esset, vetitus adire eum, qui domi suas legatis regum prseferri se 
postularet. Ita purgarunt se Angli suspicione, qua heic apud 
protestantes laborabant, quasi ad Pontificem referrent gradum. 
Haec non eo dico, quod omnia eorum facta imitaoda nobis putem, 
sed ne ea admittantur, quae nos in contemptum adducant; quo 
nihil esse puto rebus regum regnorumque nocentius. Scripsi 
nuper, neque monitura me publice de itu ad vos Sancticbaumontii, 
neque eum ad me venisse, quod moris erat, neque me ad ipsum, 
quod quidam a me inique postnlabant. Homo CBt, quantum in- 
lelligo, asper, et protestantibus horum quidem locorum invisus. 
An germanicis futurus gratior, res docebit. A cardinali Rice- 
liaco, quandoquidem rex, qui nunc demum in Campaniam iter 
fecit, ita prncipit, audiri postulavi, simulatque Sublimitatis Tu« 
literas acceperam. Quod mihi tempus condicturus sit, nondum 
scio. Certe antequam be literse abeant, id fieri res non patitur. 
A fidis amicis scriptae circa finem Augusti nov. cal. ad Rhenum 
liter« nuntiant tandem Rhenum transiisse Gallos milites, invitos 
prope omnes, ducibus oogentibus, nisi quod praetoria cohors ce- 
teris melius fait animata: tantus est famis metus. Est tamen 
sd hominum alimenta spes aliqua, partim e Gallia magnis cum 



Digitized by 



Google 



92 

prsesidiis, partim amne Moaella, si Siercka et Trevirorum 
quod Bperatur, recipi possiot: pabula vero equis austen 
ulla. Inter Landgravium et ducem Bernhardum priusq 
se oceurrerent, certamen aliquod de praelatione in hon< 
turum videbatur, cui praeveniendo de suis tribunis un 
gravius Hochemum, ubi castra erant gallica et Beroh 
iniserat. Gallasius, ubi jungeodi duos excercitus nostn 
silium ei innotuit, transiit Khenuin et ipse, cum xviii 
XII equituin millibus, Francofurtum versus iter institi 
rusque, num medium se coituris possit interponere. 6f 
ducis Bernbardi exercitus eo tempore in peditatu vui 
in equitatu habe bat, crcscebatque novis accedentibus 
cum Langravio conjungere se posset, facturus ad xxxv, 
millia. Manheimum, quod nobis falsi nuntii eripuerant 
etiamnunc tenetur, ut et Hanovia. Manheimum tria mi 
diunt, qüorum majus est pretium quam loci ipsius. Rex i 
adhuc ex Heilbronna civitates pactis venabatur. Dux Lot 
sparsis fauc illuc copiis, ad quas et nobilitas et plebs m 
dio accurrit. ipse circa Rambervillerium se tenet, adver 
rex nobilitatem suam mittit; magnaque esset illis quoqu 
belli et gravis et diuturni exspectatio, nisi pulsis agrestil 
futuri anni messis desperaretur. In Italia post captam 
quse a Montiferratensi ditione modico amne diriroebatui 
Padum Crequiacus, sub se Habens, ut fama est, xii pedi 
equitum millia, quibus Parmensis addit septem peditu: 
equites mille, Mantuanus quatuor peditum millia, quingec 
tes: accedet aliquid a Mutinensi. Sabaudus quoque aliq 
tribuit copias, quanquam ductum belli hujus sibi a rege de 
cusavit. Veneti ut plus quam clam coeptis faveant, laborati 
Classis Hispanica, bis rebus intellectis, omissis conatibus 
litis nonnibil in Mediolanensem transposuit agrum, ubi e 
putantur xiv millia peditum, equitum duo. Inter hos I 
rumores non silent de pace fabulse. Cardinales tres, Sp 
chetta, Aldobrandinus, ad tria mittuntur christianse re 
Imperatorem, regem Hispani», regem Gallise, pacis conc 
Bavaro interim breves inducias inter eos, si qua potest, 
Mareschallus Castilionaeus ut huc venit, statim ivit ad car* 
Brezaeus illis in locis manet, speciem amicitiae apud Ära 
sem principem retinens. At marchio Tavanius, qui Arai 
sis permissu a castris abscessit, Arausionensi adito, sine 
permissu, quicum male illi conveniebat, in Bastiliam di 



Digitized by 



Google 



\ 



93 



Fnit apud me bis diebus nobilis florentinus, satis gnarus rerum 
(arilinm et militarinxn, qui mihi dixit, (nam e Brabantia veniebat), 
eerto se ex HispaDis et Belgis intellexisse, si, quo tempore junxe- 
niDt se galliens et batavicus exercitus, Galli in Picardise proxima 
iseubuissent, nihil ipsis obstare potuisse praeter Cameracum: adeo 
BQda erant omnia, distractis huc illuc, incerto quo hostis ineu- 
Intimis esset, viribus animisque periculo consternatis. Nemo bei- 
gicarum reram gnarus illum prospicere potuit, quem videmus, 
exitum. Ita Dens nos pilas habet. Philippus Renardus Solmcnsis 
mortnus est. De bolo, quem ei Gallia objecerat, multum adhuc ei 
debetur, qua de re scripsit ad me mortui uxor. De pace urget, quan- 
tsm audio, et valde urget Imperator pacta Josephi Ratisbonensia. 
Caidinalis, quantum audio, manet in proposito, neqne de Pigncrolo, 
neqne de fratris regii divortio, cujus causa episcopus Montispel- 
leri Romam iturit, quicquam concedere. Nihil nunc quidem ha- 
beo tmplius, Excellentissime Domine, nisi ut Sublimitatis Tue 
res et valetudinem summo Rectori commendem. Lutetiae, ^ Sep- 
tembris, 1635. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 

H. Grotius. 

Hxc postquam scripscram, Bulionium vidi. Post multas ex- 
cusationes et exaggerata regis onera, qui nomine centum et 
quinquaginta, re ipsa non minus quam duccnta millia militum alat, 
de ducentis florenorum millibus Heufdio se satisfacturum dixit. 
Timen pcrscriptum ei ne de hac quidem summa quicquam dedit. 
De reliquis millibus trecentis nihil ajebat in praesens posse fieri. 
Spem tamen faciebat, si Heufdius novum aliquod vectigal repe- 
riret, inde solvi posse. Talia autem hoc tempore, manentibus 
per Aquitaniam seditionibus, rcpertu sunt difficilia. Ut reperta 
aint, antequam regi et consilio probentur, antequam parlamenti 
ftccedat aucto ritas, annus abibit: et res erit incerta. Quare cum 
Heufdius mihi trimestre solvere recuset, rogo, Spiringius et illud, 
et qu£ misi itinerum impendia, ut recipiam, efiiciat, et in poste- 
rnm certi conetituat aliquid, ut par esse possim sustinendis sump- 
tibus, quos dignitas requirit. Ego enim quoscunque de meo po- 
tui Dummos jam commovi. 

Ex originali. 



Digitized by 



Google 



94 

46. Iint. ParU. ^ » 

Excellentissime Domine. 

QuotioB ea recogito, quae literis Sublimitatia Tuse c 
31 Julii Vet. cal. continentur, quibusque ante eeptem 
quantum angustiae temporum patiebantur« respondi, ve 
doleo videns, rem communem (jermaniae a Germania ti 
tamque eminentibus deseri, ad quod roalum accedit 
quod Gallia res sibi proximoB et proprie suas curare 
quae remotiora sunt brevi auditu tranemittit. Cum rex a) 
dinalem summa cum potestatc reliquerit, ad quem deside 
perferremus, die Domioico ad eum solenoiter admissi 
quae mandata mihi erant, de Saxone, de Brandenburgic 
nemburgico, Bernhardi ducis fratre Guilhelmo. Dicebai 
tum sibi Sublimitatem Tuam cum Saxone pactiones moliri. 
foedera fieri, si dod serventur. Se perstiturum in pro 
decipi quam decipere malle. Respondi offerri quidem 
Saxone Sublimitati Tuae etiam privatim ad Suediam sj 
sed Tuam Sublimatem illis sepositis per literas primum p 
simas ac gravissimas, deinde colloquio cum legatis ip 
stremo legatione ad ipsum missa ostendisse, iniuriam Ga 
que sociis den: esse praeterea in pace quaedam toti G 
ipsique Saxoni periculosa; nee quicquam omisisse, qu 
possit Saxo ad remedia illis malis quaerenda. Ccterum 
injunctum mihi, ut diccrem, si desereretur etiam a Gall: 
mitas Tua, nemini rairum vidcri debere, si necessita 
trudatur, qus ab ipsius aliorumque Suediae rectonim aDi 
gissime absunt. Cum diceret cardinalis talia solere die 
quibus constitutum esset privatim suis consulere rebus, d 
adhuc esse actum, rem esse integram: optandum quidem f 
aliquante prius a rege illuc legatio mitteretur; sed nunc 
posse Sanctichaumontio (is nunc etiam Caleti haeret, n 
aliud quid exspectans) ea mandata dari, quae Sublimitatei 
per se ad optima quaeque promptam confirmaret. Negoti 
que pecuniarium tot pollicitationibus tractum, quod dud 
in alia tempora et incertos casus a Bulionio rejiceretur, 
esse absolvi. De Sanctichaumontio dixit, rem bene ae hal 
de pecunia nihil: sed cum addidissem adversus id, quod et 
nihil agere Bannerium, mirum videri non debere, ai q 



Digitized by 



Google 



95 

Saxo abstineret ormis et spes aliqua ex colloquiis daretur, nostri 
odhun non quasrerent publicum ex illata in eum vi priore: ce- 
terum Landgravium Tuse Sublimitatis et hortatu et auxilio res 
egregias moliri; dixit exepectandum, quid acturus esset. Cum in- 
terrogaaset me, crederemne Tuam Sublimitatem teneri desiderio 
in patriam redeundi, dixi ejus animum ad omnia fem honesta 
ac glorioaa: quare non dubitare me, quin id maxime in ejus sit 
Totia, rebus a se susceptis finem se dignum imponere. Gratias 
quoque egi regi ipsique pro cura rerum ad Rhenum, utque earum 
partium salutem cordi sibi esse vellet, rogavi. In sermone et 
illud injecit, audire se grande esse principum illic in Sublimitatem 
Tuam odium; respondi scire ipsum, externis quamvis sapientis- 
simis ac modestissimis non posse id evitari. Indutias duodecen- 
nes affirmabat nostris fore, concessa Polonis Prussia, rege Po- 
loaiae jus, quod in Sueciam obtenderet, non dirnittente. Magna 
agitare regem illum bono publice. Silesiam ab eo in tutolam 
Polonis recipi: nostris omnia paoata ab eo cxspectanda. His 
benigne satis dissertatis repetitisque iterum postulationibus meis 
sicat in cubiculi ipsius limine receptus, ita in eodem limine di- 
missus a cardinali sum excusante, quod non longius me prose- 
queretur, corporis infirmitatem. Obserrarunt nonnuUi eum nescio 
quid sinistri metuentem ab aliquammulto tempore non itasse ad 
regem: regem, antequam hinc abiret, ad ipsum nonnunquam. An 
eonjuzicti jam sunt Landgravii et Valettas exercitus, incerti su- 
mus, nuUas enim literas nisi a Meti habemus, easque nihil magni 
nuntiantee. Tantum intelligimus Gallasium ponti Maguntiacensi 
incendium struxisse infeliciter; Francofurti urbe eum tanquam 
sua uti. Rex adhuc Catalauni est, nee ultra iturus yidetur, po- 
dagra dictus impediri. Sed sine ea satis justse causse sunt, cur 
objiciendus non sit Lotharingise periculis, ducis etiam nunc vali- 
dioribus ibi rebus. Rex praeter Helvetios reccns conscriptos, qui 
nondum advenere, et quorum pars it ad Rohanium, yiginti co- 
hortes, que regimenta Tocant, partim veteres partim novas contra 
Lotharingum mittit: cujus milites ter mille quingenti obsessi a 
Gallia tenentur in Lagrangii Balivatu Sancti Michaelis dicto. 
Creditur Lotharingus eos potius derelicturus quam rem deducturus 
ad proslium, secundis utens popularium studiis, et e Comitatu 
Burgundise faciles habens commeatus. Chaunius in Picardia nihil 
agit: contra Croati impune quotidie ad conspectum Ämbiani alio- 
ramque Galliae oppidorum cursitant, etiam vicorum incendiis, ut 
mos ipais est, non abstinentes. In Italia post Villattam nihil de 



Digitized by 



Google 



96 

Valenüa obaesaa nimusculi tan tum: scribit ad me Mari 
verum puto, Pontificem impedire, ne in Italiam transe 
jamque ab eo inducias cudi. HoUandis nova cum Ang 
est controversia. inde quod Dunquercanam navem vi al 
portu Anglorum. Acceasit me bis diebuB nobilis quida 
quo animo nescio; sed quasi hie Americanam navigati 
lidam meditarentur, rogavit me, an ci usui ex Suecia i 
possent. Dixi, id nescire me, ceterum auditum mihi, 
antehac de eonjungendis cum Suecia Gallise Germaniseq 
ad res in eo orbe gerendas. Si id consilium allubesc 
turum me siquid possem. Inter rumusculos, qui heic sf 
mendacissimos ssepe, est de Ruperti Palatini cum regi 
conjugio et de gallico prsesidio in Maguntiacum induci 
Bernharde remotis Suedis. Sabini, quod volunt, soroniai 
ad me his diebüs Insulanus, de Tlsle gallice, qui res reg 
torati agtt: rogavi eum, ut amicitiae inter Gallise et Sue 
bis si unquam temporibus necessariae curam haberet: i 
quse nostra sunt, sive retenta semper, ex quo hello et 
sive postliminii pactis iirmati jure ad nostros redire de 
vadi pateretur, qua de re graves contra eum querel 
scripserat Ringravius, quem nunc Francofurti in hos 
testate esse dolens intelligo. Promisit Insulanus sibi 
fore, et siquid controversi incideret, non passurum mc 
narum. Recriminabatur quosdam, qui Ringravii credulit 
abuterentur. Hsec, quanquam non maxima, referre o 
esse duxi. Deus, Excellentissime Domine, Sublimitatis 
busque ejus adsit« Lutetiae, ^ Septemb. 1635. 

Tuae Sublimitatis cultor dev* 
H. Grotius. 

Has signaturus video ex Italia literas, quae me do 
lentiae esse md pedites, equites cccc, alimenta et bei 
menta quantum satis. Itaque ejus obsidione desperata 
cum novum castellum struere in confinio Montiferratens 
diolanensis ditionis. Parmensis militem vi aliqua esst 
privatis ipsius cum cardinali Trivultio certa minibus i 
Regis Hispaniae literas 24 et 26 Julii datas spero adhuc i 
ejus in Italiam fucere, jussa ad id mitti classe, Italis tan 
satis credentibus. Poscitur eo obtentu a civitatibus rej 
politani, ut viginti millia peditum, tria millia equitum pe 



Digitized by 



Google 



r 



97 



aliot, io id et GL millia scutatorum menstrua, in prseseDS cccc M. 
lenUtoram ad coDscribendum militem, iii M. pro classe. Civitates 
Km ad conventum generalem rejiciunt, quem vicerex metuit in- 
dicere. Ex Hiapania litene legatoa inde mitti ajunt: Franciacum 
MeloDem ad Imperatorem et Italise principes, in Poloniam co- 
nutem de Sera, qid excuaet negatum fratri regia matrimonium 
Tirgioifl haeredis principatua Stilani, et diaturbandum altenim re- 
gia cum Palatina: in Gerroaniain marcbionem Celadse, ut cum Ba- 
/iro agat de rationibus retinendse Angli amicitise novis pactioni- 
Iku. Idem in Alaatia copiis imperaturua dicitur. Castellae reg- 
Bom Bgre reperit tiibuta, quibua expediat promiasoa regi millio- 
Dei novem. Interim pro Flandria Germaniaque per mercatores 
peeoniai parantur in tres menses aeptingena millia ducatorum; 
idqae ajunt porro continuatum iri usque dum expleti sunt millio- 
oes Septem. A Sicüia sperantur CM. scutatorum menstrua. Fru- 
meotum Barcinonem mittitur magno pretio conquisitum, ob sub- 
litt cum Gallis commercia. 
Ex origlnali. 



47. Lut. Paria. ^ Sept. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Dolet mihi, quod per cum hominem, qui huc cum literis ad 
cardiaalem venit, nihil ex comitatu Subliraitatis Tuse acceperim. 
Xtm bis in locis, qui novi nibil adfert, vix est, ut novi quicquam 
discat Hispanica classis revixit, et galeonibus decem, galeris vi- 
gioti descensum fecit in duas insulas, alteram Margarit«, alteram 
Honorati, sive Lerinam. Ese insule objacent extremo prope lit- 
tori provinciae Narbonensis ad Pedemontanum finem. NuUum 
ibi munimentum praeter turrim unam erat: dicuntur Uispani nunc 
ibi immunire ae. De Valentiae obsidio rumores sunt, sed rerum 
italicarum gnaria non crediti: quanquam Parmensis satis magni- 
fice causas edidit derelictse hispanicae amicitiae. Sabaudus ita 
tdhuc agit, ut credi nolit esse in partibus. Veneti spectant ad- 
buc Kex Barrse nunc agit, Lotharingis, qui ad S. Michaelis se 
inunanierant, imminens; deinde id agens, ut tuta Nanciacum iti- 
lett faciat, quae nunc mire per rusticorum latrocinia infeata sunt. 
I^da ad Bambervillerium castra aggredi Incolismensis intutum 

GrotH ftn/. 7 



Digitized by 



Google 



98 

judicat: famem an ei facere poesit, ne ipse quidem in box 
pkt, incertum. Non procul inde arcem obaidet Lafortius. 
ipse tum veteriB tum novi dilectua apud se habere crediti 
peditum, sex equitum millia. Sed et duci Lotharingo ai 
valida advenere sub Amazone Pfalzburgica, Merodio, Metterw; 
Badensi et aliis. Inter Rhenum et Franeofurtum quid ag 
incerti sumus; nee minus de Landgravio, quem retro iisae 
nuUi ajunt. Sed scribunt Galli ex aula regis multum diffl 
Valettas exercitum, quanquam bis diebus xvin millia Pistorien 
equis eo perlata sunt, sed desunt ad vitam necessaria, mag 
malum, nisi cum hoste commune esset. Castilionaeus parat s 
in Picardiam eat, duodecim peditis, duo equitum millia se 
tracturus, sed effluxit jam anni tempus, quo res ad eum limi 
geri oportuit. Haec nunc habebamus; rogo autem Sublimita 
Tuam, ut eorum, quse scripsi antehac ad legationis dignitateix 
tandse pertinentia, memor sit, vel mei, vel publici causa. D 
Excellentissime Domine, faveat Sublimitati Tuae. Lutetiae 4| i 
Septembris 1635. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissii 
H. Grotius. 

Ex original!. 



48. Lut. Paris. 4 Oot. Cal. nov. 16; 

Excellentissime Domine. 

Kegis copiae cum novis dilectibus, tum evocatu nobilita 
feuda possidentis etiam ex Transligerinis partibus, auctae jam p 
tantur ad xx peditum, vi aut vii equitum millia, quibus nui 
S. Michaelis ccenobium premens, eo in potestatem redacto, duce 
Carolum sperat se Lotharingia posse expellere, sive impetu faci 
in castra Rambervilleriana, quod multi difficillimum judicant, si^ 
praecidendo ipsi commeatus, ipse Picardiam aliaque loca pler 
congestu frugum prope se habens ad exercitus sui alimenta. £ 
res, puto, et quod retro cesserat Landgravius, qui eum traxera 
Gallasio causam dedit ponte ad Wormatiam transito redire a 
ripam Cisrhenanam. Insecutus eum est Valettas exercitus, noi 
dissimulantibus Gallis, cum Germani ipsi Transrhenana deseiant 



Digitized by 



Google 



99 

•e quoque, eomm omissa cura, arma vcrtere ad partes suis rebus 
▼iciniores. Inter Rhenum ac Mosellam ad vicum quem Galli, ses- 
CID ao corrupto, ut solent, vocabulo Hautrementum vocant, carp- 
sere Galli postremum Gallasii agmen. Id quater mille equitibus, 
additifi draconariis quibusdam, constitisse et concisum omne aut 
disjectum vulgant, monumentumque victorias tredecim machioas 
teneri. £a res animos plebis non nihil hie constersatos nuutiatis 
ad Ambianum perque omnem Picardiam vicorum iucendiis, que 
Croati faciunt, nonnihil restituit. Kerum prudentiores, desertis 
non minus a duce Bernhardo quam a Valetta omnibus iis, quae 
Khenus a nobis dividit, metuunt ut, iis, qui Gustaviburgum quique 
Hanoviam custodiunt, satis sit animi ad sustentandum. Ke Fraii- 
quendalia quidem, concussa Manheimii exemplo, duratura putatur 
constantia, ubi iniellexerit sociorum vires ad Treviros aut Lotha- 
riogiam abductas. In illas enim regiones omnia arma et cousilia 
sua conferunt Galli: credo, ut, possessione ibi confirroata, eo ma- 
gis pacem conficiant suo ex usu. Pacem enim ab illis expeti, non 
multorum tantum sermonibus et exspectato Neoburgici huc ad- 
Tentu, nisi forte jam advenit, sed latet, sed et plurimis argumen- 
tis cognoscitur. Primum in Valle Telina constitit bellum, in Ti- 
rolensem agrum sua arma proferre nolentibus Bhsstis, antiquorum 
foederum reverentia. Sabaudus, ne se moveat, ait pro xxx millibus 
militnm, quorum spes erat facta, vix xii exbiberi, ad mutandas 
totiua Italiae res imparem numerum. Nee desinit legatus Csesaris 
obire prineipes, ut eos a gallica societate avertat, pertracto et 
Pontifice, ut Parmensi, vasallo quippe suo, quiescendi auetor esset. 
Ivit quidem in Picardiam Castilionseus dux Chaunio melior, sed 
ne is quidem copias habet, quibus magni aliquid possit aggredi. 
Nova onera imponere plcbi vix audent, qui rebus prsesunt, non- 
dum plene sedatis per Aquitaniam seditionibus, facili inde con- 
tagio. lam vero ex duabus insulis Margarit» et Honorati classis 
hispanica augescens indies, captis quibusdam navibus, Gallos om- 
oes maritimam tenentes oram, dum metuunt labem Italici Turci- 
cique commercii, impellit ad pacis vota: sicut nunc in Batavis 
plebs tanto in praesens piscatus damno ac formidine in posterum 
fit belli impatiens. Hiems haec tota, ni fällor, magis arcanis de 
pace coUoquiis quam hello transigetur, nam neque nobilitas suo 
sumtu evocata diu par erit tantis impendiis: neque Gallorum Cor- 
pora faibemi co&li injurias pati didicerunt: et regis ipsius valetudo, 
non nrbibus tantum sed et regionibus totis, tum suo merito, tum 
quia SU b ipso Galliam regentium eam salvam esse inte rest, ante- 



Digitized by 



Google 



100 

habenda, non erit extra periculum per vitam castrenaem. 
vero, 81 mihi lieeat de re obscura Judicium promere, non ci 
malle Gallos absque sociie seorsim quam cum sociia pacem fac 
sed id timeo, ne illi arcanis coUoquiis Pontifice uei conciliat 
rem ita parent, ut quae ipsi suo ex commodo constituerint^ 
alii etiam suo damuo cogantur sequi, ut tempore MauBonie: 
foederis Mantuanus et Rhseti. Nemausi nuper jesuita eo perv< 
audacise, ut diceret sicut olim Davidem paganorum, ita reg 
nunc hsereticorum foederibus uti, utrumque eodem animo, u 
Vera religione alienos ipsa societate everterent. Veneti adl 
spectatores tan tum agunt: et quem Caesarianorum copise ex Ti 
lensi agro in Mediolanensem sibi transitum ipsorum per fines pos 
laut, quantum audio, nee concessuri sunt, nee prohibituri. Regi 
Hungariae in morbum, quem exierat, recidisse heic qui volu 
facile credunt. Et jam rumores aulici regem Polonise Impe: 
Germanico, sororem ejusdem duci Aurelianensi uxorem destinai 
Qui res pro Gallia Viennse agit, ut quidem inde perscribi vidc 
pacis conditiones has proponit, ut Galli Pignerolum retineai 
Mantuano lieeat externis se prsesidiis munire, sociis ipsorum i 
noceatur. Haec si obtineantur, spem facit Lotharingiae non qt 
dem Carole duci de Gallia pessime merito sed fratri ejus Fra 
cisco reddendae. Indidem scribitur, Bavarum copias suas sub ii 
perium dedisse Hungariae regis. Ab iis, qui regi adsunt, scribitu 
S. Michaelis Monasterium pertinacius, quam loci ratio ferebat, d^ 
fensum: sed jam exterioribus munimentis detractis ad muros pei 
ductam oppugnationem. Itaque nihil aliud quam deditionem i 
diem ni aut iv Octobris novi calendarii sperari. Ex iisdem literi 
discimus non sine Gallorum etiam primorum damno abiisse illu( 
cum Gallasio certamen, et video esse qui dubitent, utra ex part« 
major accepta sit jactura. Li teras Sublimitatis Tuae et Landgravi 
mareschallus Castilionaeus heic demum accepit, itaque mihi hai 
commendavit illis respondentes. Deus, Excellentissime Domine 
res et Sublimitatis Tuae et publicas regni ac sociorum soapitet 
Lutetiae, 4 Octobris novi Cal. 1635. 

Tuae Sublimitatis cultor devotiasimus 
Hugo Grotius. 

Clerus a rege pecuniam postulatus, contra durissima in pro- 
testantes, in ipsum regem regnumque iniquissima et moribua huc 
usque servatis dissentanea postulare non veretur. Inter alia, quod 



Digitized by 



Google 



I 



101 

napcr de conjugio Lotharingae responderat, id valere non vult, 
nifli idem Pootifici videatur: miseret me regum, qui volentes scr- 
viQnt» et tot alieni domiDatua suis magnis impensis satellites alunt. 
Adjuoxi Iiis, quse de Rbseticis non spernenda ad me scripsit 
SpreclieTus. 

Sx originali. 



40. Lut. FariB. ^ Oot. 1685. 

Exccllentissime Domine. 

Literas, quas scribere mihi dignata est Sublimitas Tua die 
23 Auguati veteris cal., ad me perlatas, dies jam sunt quinquc, 
perlegi cum eo sensu malorum, quae continent, qualis esse debet 
in eo, qui res Suecise suas quoque esse judicet. Sed cum ea 
ipaa scitu sint necessaria, gratias habeo quantas possum maximas, 
quod me non eorum passa sit esse ignarum Sublimitas Tua. 
Utinam fainc saltem meliora nuntiare possim. Sed sive hominum 
negligentia sive vi quadam majore etiam bis in partibus res eorum, 
quibus foederati sumus, non ex voto succedunt. Post primam cum 
Gftllmaio pugnam, cujus felicitas mirum in modum hic fuerat 
pra^icata, vi tota in Valettani incumbens Gallasius ita se ultus 
est, ut et ablatas sibi machinas receperit et eas, quas Galli habe- 
baot, abduxerit cum impedimentis ; fuga autem Gallorum talis 
fuerit, ut non ante constitum sit, quam perventum Metim fuerat, 
quo 8C receperunt Valetta animo, dux Bemhardus et Feuquerius 
corpore insuper «gri. Nunc creditur ultra Saram esse Gallasius. 
Rex Sancti Michaelis oppido ac monasterio ita sibi dedito, ut 
quindecim homines pcense permitte rentur, incertum metum passus 
est quadringentis millibus florenorum redimi; ceteri permutabun- 
tur captivis, quos hostis plurimos et insignis not» habet. Nobi- 
litaa, quae apud regem est, sumptibus gravari incipit, et si, quod 
dicitur, fauc venit rex, retineri nequibit, ita ut spes sit exigua 
dncem Carolnm aut castris exuendi ad Rambervillerium bene 
munitia aut intercludendi a commeatibus, quos Uispanica Bur- 
undis ipei submittit. Grabati Csesariani Metim usque procurrunt 
et pgTteiB de reliquiis Valettani exercitus his diebus sedibus suis 
excüißemnt. Valentine obsidium nescio quid adhuc moratur, pon* 
tem tSLinen Padi ^ Gallis ruptum ajunt, per quem ex agro Me- 



Digitized by 



Google 



102 

diolanecsi Valentiae submitti auxilia aolebant. Rohanio ti 
Gallorum venere ad tuendam Vallem Telinam, cui hau 
imminet hostis, pernecessaria. De Argentoratensium in p 
coDStantia dubitari video. Multum hoc tempore pendei 
ex vicinis eveDtibus. Haec cum scripsissem, nactus sum 
quaBsitum per dies quinque ad cardinalem, qui nunc re 
fungitur. Cum exposuissem omnia illa adversa, quibu 
sunt Sublimitatis Tuae ad me literae, jussit acciri et pat; 
sepbum, qui cum ipso Ruellae erat. Ibi narravi tenorem, i 
Luneburgensium. Ostendebat metuere se cardinalis, n 
difficultatum commemoratio via esset ad pacem peculiare 
honesta ac tuta esse nulla posset nisi communis, quam 
optaret. Cum dicerem, ut ad communem pacem perve 
multis rebus actionibusque esse opus, nee tacerem, nemin 
in Suedia, qui res germanicas curaret, quantum Tua Sul 
quse pro animi sui magnitudine nihil mallet quam tot la 
egregium finem imponere, ac illi ex pace polonica dicere 
nas nascituras occasiones rerum agfndarum, ostendi, q 
nobis illa pace, si Prussia concedcretur, abiret, nulla sc 
liberalitate pensandum. Multum productis satis amice sern 
huc res rediit, quod de legatione diu postulaveram im] 
misso amplissimis cum mandatis Sanctichaumontio. De ] 
Bulionium ut convenirem, in ea re moram non fore. ( 
Bulionium, erat enim Ruellae. Postquam illi summam rer 
plicavi, dixit, ut solet, de ducentis millibus, se Heufdio e 
bitorem additurum et trecenta, si Heufdius aut novum i 
reperire, aut cum talium opificibus convenire posset. Di: 
tum in mora verti, non ignarus post omnia commota, und 
mus oriri potest, talia diflicilia esse repertu, tum vero, s 
riantur, in ipsis tentamentis ad rem ea conferendi plu 
esse periculi, seditionum igne adhuc sub cineribus latente, 
prsedicabat Bulionius de ingenti pecuniae vi, que a rege in 1 
I talia, ad Rhenum, in Lotharingia, Picardia, Belgicis regi 
erogaretur, non falsa, nisi quod pecunias pars major inU 
pyiarum paitim inermium, partim armatarum manus perit. 
et cardinalis ac Josephus dixerant de legionibus atque aliis, 
rex (haud dubie inde discessurus) restituturus esset Valetta 
turus autem Incolismensis et Lafortii exercitum: sed memo 
hffic homini minime credulo, ncque ignoranti, quantum e« 
temporibus momentum. Ut fidem, quam debeam, prsestem 
Suediae, ac Tuae, cui omnem dignitatem meam debeo, Subli: 



Digitized by 



Google 



103 

Iiuc res omnis redit, res in hia partibuB valde esse miseras, pe* 
«Ulis incertum, et, ut proveniat, tardmn negotium: pacis prsmia 
penea prsecipientem fore. Vix abieram a cardinali, cum ad eum 
MasarinuB venil, Pontificis nuntius, multum a meis diversa allä- 
tarna. Si Pignerolum retinere liceat; maneat, ut est, incertum 
com Lotharinga matrimonium; de ipsa Lotharingia decedendi co- 
lor aliquis reperiatur, haud plane turpis; nihil cum Imperatorc 
pacem morabitur, aut potius amicitiae restitutionem, quia bellum 
nondum est. lUud tanquam vix relatu dignum psene omiseram, 
indicium tarnen aliquod, unde intelligamus, inter tot adversa paulo 
nos magis quam antebac curari, doductum me a cardinali ali- 
quantum extra cubiculum, et quidem ita, ut me dextrum poneret. 
Et Josepkus et Bulionius memineraut non spernendae pecunise» 
centenum scilicet millium dalerorum, quse rex Hamburgum, puto 
per trajectitias syngraphas, transmisisset ad legendum militem, 
sed cum accurate in id inquirerem, videtur mihi ista pecunia alio 
quam in manus Sublimitatis Tuae destinata. Si tarnen ad eas per- 
▼enerit, erit quod gaudeam. Rogo, mei et eorum, quae mihi ad 
dignitatem sustinendam sunt necessaria, Tua Sublimitas memi- 
nerit, cui bellum felix, Udos socios, pacem communem, ad haec 
omnia, Excellentissime Domine, Deiim fautorem precor. Lutetiae, 
t^ Octobris 1635. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 
Ex originftU. 



60. Lut. Paris. ^ Oct. 1635. 

Excellentissime Domine. 

Vix abierat Caletensi via tabellarius, cum ad me venit Po- 
nica, ducem Bernhardum iterum valere dicens, cladem acceptam 
ita imminuens, ut abductas Gallorum machinas non neget. Gusta- 
viburgum, simul atque galliens exercitus eis Rhenum rediit, hosti 
ait deditum. Dux ipse, quantum ex ipsius sermonibus cognoscere 
est, niai a Gallia montes accipiat aureos, se ad pacem privatam- 
que vitam referet, ut exspectet haereditates amicorum, quorum alii 
orbi sunt, alii non multum absunt ab orbitate. A *Maguntiaco* 



Digitized by 



Google 



104 

abducet *8uum militem*. Succedent *Galli*, ut eo melius 
^belli* 8U0 ex usu coDstituant. Hsec extra ordinem duabus 
significanda duxi. Deus, ExcelleDtissime Domine, Sublimital 
Tuam resque ejus proaperet. ^ Octobiis 1635. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissiii 
Hugo Grotius. 
Ez originali. (Duplicata). 



61. Lut. Paris. ^ Oot. 168 

Excellentissime Domine. 

Quid nunc potissimum aut nuntiem, aut non nuntiem, nc 
cessariis adeo temporibus niirum esse non debet, ai nescian: 
Argentorato nunquam literas accepi uUas, Meti nullas post Gern 
mingii abitum. Jam vero utraque praeterea itincra ita sunt ex 
cursibus infesta, ut, nisi cum magno prsesidio aut furtim, nihi 
huc adferatur. Quse ex Ponica intellexerara, perscripsi intra hoi 
Septem dies viis duabus. Is nunc apud cardinalem est Riceliacum 
diei ferme hinc itinere agentem. Praeter ea, quae significavi de 
Gustaviburgo omisso eo ipso tempore, cum eis Rhenum relat» 
sunt Valettanas et Berhardinae copiae, dequc ducis Berhardi con- 
silio subtrahendi Maguntiaco suum militem, recte suum dico, quia 
foederatorum nee nomen rcstat, illud quoque intellexi, queri du- 
cem Bernhardum, quod Sublimitatis Tuse, postquam ex illis locia 
discesserat, nullas accepit literas. Hanoviam, sed et Franquenda- 
liam periclitari ipse fatebatur. Nassavium Dillerabergensem cum 
üaesare convenisse rumor heic est, an certus equidem ignoro. 
Inter loca Romas destinata ad reconciliandos romano-catholicos 
principes videtur ob propinquitatem heic maxime placera Spira, 
atque eo Roma ejus rei causa mitti Guenettius dicitur. Quiplu- 
rima tenebunt, iis baud dubie magis ex voto pax succedet. Nunc 
rege huc redeunte (Vitriaci est, venturus Versaliam prope hanc 
urbem) Nanciaci interim Consultant gallici ductores, qua maxime 
ratione auferre commeatus Lotharingo possint. Ego, qui id fieri 
possit, non video, cum Caesariani et Lotharingus multo superent 
regis copias, quibus et Bernhardinas accenseo. Unum Gallasium 



Digitized by 



Google 






105 

plus triginta habuiese millia ajebat Ponica, quorum vix tertia 
pars penes Valettam et ducem Bernhardum erat. Adde, jam Lo- 
tharingum populäres omnee ad se trahentem et crescentem ex 
BoTguodie, Belgicaeque auxiliie: adde Waertium. Helvetiorum de 
m miUibus tria praesidiis attinentur, tria in Picardiam iere, ar- 
cendis Croatonim incendiis. Nobilitas etsi autumnalibus morbia 
et hoste non attereretur, sumptus tarnen tolerare ultra, tarn caro 
Tictn, non poterit. Itaque amoto regis conspectu, quo solo re- 
tinetur, diffluet. In Rhsetis res sunt, quo antehae scripsi loco. 
Populi illi amantes libertatis et infida regum foedera experti res 
tantum suas agunt. De Valentiae obsidio nihil, quod dicam, habeo^ 
nisi qui obsidentur non pauciores esse, quam qui obsident: Sa- 
baudum, qui in castris Gallicis exspectabatur, satis longe Trini 
agere: ejus interim legatum in aula esse hispanica. Hase prse- 
cipoa sunt. Venio nunc ad ea, quae ut momenti minus habent» 
iia non seque certa duco. Ex Ponica ista: esse duci Bernhardo 
quinque millia equitum: alii multo minorem indicant numerum: 
Maguntiaci valde esuriri. In castello tamen ad Maguntiacum sol- 
licite quserenti mihi non negabat esse alimenta ad tempus ali- 
quod: Hogendorpium a duce Bernhardo in loci tutela retentum: 
Suedum quendam sub ipso imperantem, quod abire vellet, etiam 
Ttdneribus male faabitum ab eodem duce. Eidem Coburgum ob- 
Yenisse, Altenburgi et Isenaci spem non longe esse. A Caesare 
ei offerri magna, ductum exercitus sub nullius nisi rcgis Hungariae 
imperio, pactiones aequas cum Franconiae episcopo de ejus terri- 
torii reditibus. Magnam duci cum cardinali Valetta et prope 
fraternam esse amicitiam. Pontcm, qui ad Maguntiacum fuerat, 
translatum ad Mosellae et Rheni Gonfluentes. Ex Veneto haec; 
ciyitatem eam iter per terras suas Gaesarianis aut Hispanis non 
conceseuram, neque tamen venturam hoc quidem tempore ad 
hofltilia cum Austriaca domo undique sibi finitima, praesertim 
post infidae societatis tot antehae exempla. Alimenta interim a 
se däri Rohanii copiis, et pecuniam ad terrae suae praesidia Man- 
tuano. Ab Hispano Pontificem, ut Parmensi infestus sit, lactari 
spe principatus ejus ad aliquem Pontifici consanguineum trans- 
ferendi. In Tirolensem agrum super iv, quae fuerant, millia, quin- 
que advenisse alia. Roma scribitur ita ibi sentiri: de loco con- 
ventus ad pacem arbitrium imperatori permittendum : multum 
nocere gallicis rebus, quod valetudinis causa absit cardinalis Ri- 
celiaci fräter. Parmensis excusationes vix ibi audiri, et fuisse 
qui ob turbatam Italiam excommunicandum censerent. Ex Hispania^ 



Digitized by 



Google 




106 

opimas conditiones ibi Sabaudo afferri: inisisse Genuates ex 
satutn, quod transire Gallos per suum agrum ad Parmensem 
vissent. Ad ADglorum querelas de Palatina domo e pace 
clusa judicasse ducem Olivarium, non pati tempora, ut defit 
aliquid respondeatur. In Brasiliam destinata quae fuerat clai 
eam attineri defendendis contra Batavos et Gallos Catalaui 
Galaeciaeque littoribus. Novem milliones a Castellano reg 
promissos regi quseri, magnis in victum vestesque oneribus, 
centum scutatis annuis in carrucas singulas. Venditam proscr 
tis veniam. Ire ad Navarrse fines militem. Pecuniam inde 
res Italiae, Germanise, Belgicae non missam metu ex Africa 
Gallia prsedonum. Mediolano nuntiatur, Parmensis exercitum n 
dari fuga. Legatum Melonem eo jam advenisse adferentem, qi 
sint placandis Sabaudo et Mutinensi. At Neapoli obligatis reg 
reditibus missa cxxx M. scutatorum in Germaniam, XL M. 
Austriam, Lxxx M. Mediolanum, quo et peditum decem, equitu 
duo millia mitti: bona, quae ibi sunt Parmensis, addici fisco: eje 
tos Sicilia hospites Gallos. Florentia vero rapi in militiam e: 
ternos, ut aut oppidis Etrurise sint praesidio, aut Mediolani terrf 
defensum eant. Adeo enim profiteri eum principem hispanics 
partes, ut viso Parmensis scripto illudens dixerit, regem Parraei 
sem duci Hispaniae bellum indicere. Vienna haec habemus, dj 
cere comitem Ognatensem, et germanicas et belgicas res, quo 
modo posset, positurum aut etiam omissurum Hispaniae regen 
potius, quam Italiae ncgotia deserat. Credi inimicitias inter Sa 
baudum et Grequiaeum; adversus Trevirensem velle Imperatoren: 
jure agi, quo testatior fiat ipsius dementia. De pace ibidem hof 
sermones esse, de Pignerolo rem siléntio posse transmitti; Man- 
tuanus si Gallos suis ex oppidis dimittat, etiamsi de eo nulla fiat 
conventio, id satis fore: duci Carole si non possit obtineri Lo- 
tharingia, ferendum, ut duci Francisco detur. Haec omnia ut af- 
firmare non est animus, ita reticenda non duxi. Si longius aequo 
moratus sum Sublimitatis Tuae tempora, observabo posthac quem- 
cunque praestituerit scribendi modum. Atque interim ejus rebus, 
Excellentissime Domine, fausta omnia precabor. Lutetise f^ Oc- 
tobris, 1635. 

Tuae Sublimitatis cultor devotisaimus 
H. Grotius. 

Franquendftliam in hostium esse potestate, jam nobis nuntiatur, 
Ex originall. Praes. Stralsandl die ^% Nov. 1636. 



Digitized by 



Google 



107 



SI. Lut. PariB. ^ Oot. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Res non optimas nuntiare triste quidem, sed non est effugere 
neceantatem, quam tempora injungunt. Rex huc rediit; est ad S. 
Germftni, cardinalis Riceliacus Ruellse. Regis abitu diffluxit no- 
biliias, quae feudi legibus evocata fuerat, gravata sumtus suis 
opibuB majores in tan ta praesertim re rum necessariarum caritate, 
ne fame dicam. Querel» ubique plurimse nobilitatis, plebis; et 
quidam liberius apud ipsum regem locuti in Bastiliam dati sunt, 
quorum est comes Cramalius, militiae et aulse vetus. Etiam Sues- 
iionenaiB comes, regii sanguinis princeps, ab aula nuper discessit 
exulcerato animo, quod in regis conciave, ubi de belle instituta 
erat consultatio, iotromissus non esset: princeps autem Condasus 
contra bellum in Hispanos susceptum multa^'disserit. Rumores, 
qnibua non populus tantum sed et rex pascitur, Valentiam eis 
paucos dies sperare nos jubent. Sed rerum prudentes, quamvis 
mpto Padi ponte novis auxiliis iter ablatum est, existimant tan- 
tnm, ex quo Celada intravit, esse in oppido militis, ut vi agi vix 
qoicquam possit humente praesertim anni tempestate, alimentorum 
vero eam copiam, ut fames sperari non possit. In Rhaetia stat 
bellum. Helvetica pontificios intelligimus transitum Caesarianis 
ex Germania in Italia permisisse pecunia induetos, sed addita 
lege, ne gregatim transeant. Tam in illis locis quam in Germania 
gallicae copiae vix dimidium implent ejus, quod dicuntur. £t Sa- 
baudos neque venit in castra ad Valentiam, neque misit, quantum 
pacta exigebant. Legatus interim ejus in Hispania haec dixit: 
post Melonis legati hispanici abitum multum res mutatas, coac- 
tam se ob necessitates suas suique populi aurem praebere Gal- 
lorum postulatis, ita tamen, ut nihil ob id immutarit animum 
boni publici cupientem, neque depositurus sit unquam reveren- 
tiam devolam, quam debeat regno Hispanico. Princeps Doria 
Parmensis terras incursum it, videnturque ejus ducis res sive 
bello sive pace non optimae före, quod a Gallia longius abest, et 
coDsilia ipsius a Pontifice non probantur. Galli multum traus- 
fngiunt, multos et morbi absumunt. Neapoli non cessatur Om- 
nibus modis pecunia fieri, neque auditus Pontiiicis nuntius, eccle- 
fiasticis levamentum postulans. Venio ad nobis propiora. Gallasius, 
capto Sarraepontis et Bipontino oppidis, junxit se cum duce Ca- 



Digitized by 



Google 



I 1 

IL 



108 

rolo; ea re§, ut puto, necessitatem imponet IncoliBinensi el 
förtio, qui Lunivillam dereliquere, cum reliquiis Valettani < 
citus (peditum ei ferme alteram partem clade nuper acceptfi 
riisse, intelligimus) se conjungendi. Neminem video, qui ex 
locis quicquam boni exspectet. Nec melius mareschallo G 
lionseo res procedit, cui Hispanus non minores copias oppo. 
De pace multi sermones. Plerique existimant expeditas satis G 
rationes cum Gassare, quicum bellum non habent, ex comm 
ecclesisB romanensis resarciendae amicitiae. Cum Hispano plui 
lum erit ditficultatis, sed tamen cum neuter quicquam tenc 
rerum alterius, (cxceptis lUis Maris Mediterranei insulis) non 
difficilis videtur reditus fore ad pactiones Verbinenses. Quod 
gallico exercitu eo, quem Gastilionsus et Brezseus duxerant, a] 
Batavos reliquum est, inde revocatur, magno impendio mari r€ 
turum. Closelium ad se a regina matre roissum ad pervertei 
regis consilia Rohanius vinctum tradidit fidei süss pignus. Missus 
hinc in illus partes, qui de capite internuntii sententiam fei 
Ponica noster heic adhuc hseret, pecuniam quaerens alendo mil 
cujus militis multa improbe facta in regis subditos, etiam in n 
liebrem sexum, narrari audio. Dux Bernhardus, ut ex Poni 
intelligo, queritur, nullas se literas a Subliroitate Tua post abitu 
acccpisse. In castello ad Maguntiacum negat Ponica esse i 
victum nccessaria ultra mensis unius aut alterius necessitatc 
Comes Hanoviae Jacohus multis fortiter factis nomen egregiu 
consecutus huc venit et mc vidit: deseruit urbem peste conta 
tam: nec raultum de ea spcrat post tot urbium majorum cxempl 
nisi Casselensis Landgravius eo supplementum introducat. Du 
Bulionius et praeter eum alius c Nassavia Dillenburgensi domo i 
Pontificis romani sectam transiere, orti majoribus, qui nihil tal 
unquam de postcris suis sperassent. Legatus Magnae Britannii 
vereor ut post amissum Manheimum ac Franquendaliam multuo 
promoveat in Palatinorum negotio apud hanc aulam res pro 
testantium, nisi dum validi sunt, leviter curantem. Ad pacit 
negotium sive Spir» sive Gonstantiae tractandum Davausiua desti 
natur, rebus in Septentrione bene peractis inclitus. Aleti et Nan- 
ciaci multum esuritur. Literas a Publiczio, qui Tiguri exsulat, 
accepi etiam ad Tuam Sublimitatem, quas mitto: accedunt scripta 
duo, latinum altcrum, quod ipsius Gaesaris ad legatum suum KomaB 
agentem esse arbitratur: ego non inelegantis ingenii commentum 
esse censeo: italicum alterum de Limburgensi ducatu Palatiuis 
dando in solatium amissi veteris patrimonii et ad fidem Hispani 



Digitized by 



Google 



r 



109 



spnd Britannum liberandam. Puto et hoc vigilantis esse som- 
Biam, quäle olim fuit de Sardinia Antonio Kavarrse regi ab 
ffispanis ostentata. Simile est, quod alii serunt de Andegavensi 
dneatu cum sunimi imperii jure transcribendo in ducem Carolum 
iB locum Lioifaaringifle. Multi sunt sermones de quadrimestribus 
isduciis pangendis ubique inter bellantes, ut paci paretur via, 
cujus promovende causa legatus pontificii lateris Guenettius jam 
Roma abiit. Cardinalis Riceliacus negat, multum se de pace spe- 
rare, qnamdiu de ea solus verba faciat Imperator, qui cum Gallia 
beUum nuUum habeat, non autem Hispanus. Ab hoc non ad- 
modum amici animi signum habemus, secretariuro legati gallici 
adhuc in aula hispanica retentum, vetitumque ministri publici 
officio fungi. Id jus talionis est pro eo, quod hie secretario hispa- 
Bico et Salazari evenit. Scripserat regina mater nuntio Mazarino 
Uteras belli detestationem et mala omina continentcs, quibus prse- 
lerea ipsa, ei pax placeret, se conciliatricem offerebat. Sed ingra- 
tam per se operam ingratiorem etiam effecit arcanum illud, quod 
a BohaDio patefactum dixi. De Bavaro velut non commodaturo 
rafiagium domui Austriaca ad imperium video susurrantes quos- 
dam: mihi supra vetera vincula nova affinitas contrarium credi- 
biiins facit. Et Bavaro cohseret Coloniensis, nisi gallicis aut ba* 
tsTicis armis terreatur. Maguntiacensis quin plane Hispanicarum 
rit partium, nemo dubitat. Trevirensis in victoris est potestate. 
Saxo quid clam promiserit, non difficilis est conjectura. Duas 
eohoTtes gallicas, quas regimenta vocant, csesas a Gallasio jam 
Buntiatur, ipsum quserendis alimentis cogi ad irruptionem in Gal- 
Uam: coi prohibeudae missum a rege, qui ad duces gallos man- 
data ferat audendi proelium. Deus bene vertat, aut si arma nostra 
«ociommque prosperare ipsi cordi non est, det sine probro ac 
periculo pacem, idemque, Excellentissime Domine, Sublimitatem 
Tnam bono publico sospitet. Jf Octobris, 1635. 

Sublimitatis Tuse devotissimus cultor 
H. Grotius. 
Ex origlnalL Pnes. Stralsnndi die V^g Kot. 1635. 



Digitized by 



Google 



110 



68. Lut. Paris. 81 Oot. : 

ExcellcBtissime Domine. 

Literas a Batavis huc venieutcs interceptas mari ub hosi 
audio, doleoque hoc magis, quod magno tenebar desiderio 
cendi ea, quse geruntur praesertim in Saxonicis partibus, i 
remas Sublimitatis Tuse datas 23 Aug. vet. cal. accepisse d 
Octobris novi cal. jam ante significavi, et quod responsum i 
esset a cardinali et a Bulionio. £x eo promovi nihil. Sed 
mm voluntatem haud dubie propius certiusque ex Sancticl 
montio Sublimitas Tua intellexerit. Rex heic perstat rem v 
ad proelium perducere, idque Milerseus, cardinalis propinquus 
duces Gallos (prope Amantium in Lotharingia ii convenei 
coUectis, hostium exemplo, copiis) pertulit, qui ea de re 23 
tobris novi cal. consilia habebant, in utram partem cecider 
multum ad rera communem pertinentia. Hostis, ut nobis si^ 
ficat Thuanus, qui nunc apud cardinalem Valettam et jurisdicti* 
et pecuniae praeest regise, habere credebatur xvm M. peditum . 
M. equitum, ac se munire Mariaemonti apud Dieusam: credo 
declinandum proelium, victus non egens (quantum ex Jacobe < 
mite Hanoviensi intelligo), qui partim ex Belgicis terris advei 
partim restat ex Transrhenanis locis illis, in quibus messis fa< 
fuit. In hoc rerum salo multum sua referrc rex judicavit, re 
neri in partibus Bemhardum Vinariensem, qua de re agiturhi 
tenus cum Ponica, qui quotidie ad intima regis consilia admit 
tur. Data ei fides de cccc M. florenorum in praesens, c M. men 
Januario sequentis anni, Februario l M. ea lege, ut dux fine h 
jus anni, si potest, augeat copias suas, ut sint vi M. equitui 
peditum xnM.; si quid desit, eo minus etiam pecunie percipia 
In posterum promittuntur duci iv milliones annui, summa ingen 
ideoque ad famam magis, ut puto, quam quod tantum largiri v« 
lint Galli, aut dux tantum speret accipere. Additum, siquid hostili 
terrae capiatur, ejus fruetus pro portione regem sublevent. Magur 
tiaco adsitum castellum diu teneri posse, desperat Ponica. PrG 
misit praeterca rex, siquando pacem faciat, se cauturum speciatii] 
et duci Bernhardo et ejus tribunis centurionibiisque. De Va 
lentia nihil aliud intelligo, quam magno praesidio rebusque neces 
sariis omnibus defendi locum: et nisi jam captus sit, desperanduni 
hoc quidem anno ob exundaturos ämnes. Sabaudus, quanquam 
ad obsidium adduxit copias, satis tamen Hispano praestitit ad hoc 



Digitized by 



Google 



f 



111 

ttsque anai tracta mora. Hispanus quantum c literis italicis da- 
nn cognoacere, MutineBsem ad otium perducet: Mantuano duci 
oapti« ^nipontansB principis yidus, et pupills, quae sub ejue 
mtela est, matrimonium cum archiducum aliquo eminus ostenta* 
tor. Sed perstat nullas velie pactiones, nisi probatas Gallo et 
Venetis, quibus servats hactenus rei sus est debitor. ParmeDsis 
copie valde sunt imminuts, ad quem a Pontifice ivit vicelegatus 
Bononiensisy ut eum gravibus minis a bello absterreat. Quatuor 
M. militum e Germania per Helvetiorum Pontifici adhsrentium 
terrts Italiam petere dicuntur: et mox sub Fernemontio secutura 
toddem. Sex alia millia destinari ad itineris illius in posterum 
cQStodiam. Duci Parmensi qus in regno Neapolitano possessa 
faerant, vendit fiscus. Glassem äuget Hispanus nuUo facto da- 
nm post captas insulas duas. Legatorum nomina, quibus Cssar 
et Hispanus negotium pacis sint commissuri, nondum audimus, 
nisi quod Sarmientus dicitur in illis locum sperare. Ecclesiastics 
opes inter snstentamenta sunt belli utrinque; nam et Gallis an- 
tistites in coUationem aliquam consensere. Et de suis Hispanus 
eumit, quantum lubet, contribuente et Pontifice. Emissus Bastilia 
Änaldus quasi innocens, nullo accusante, dum scissa Germania 
tliud habet, quod agat. Rex e Gallia remotiore quantum potest 
copiamm ad Campaniam vocat, nc desint, qui Galliam ibi tuean- 
tur, siqnid improspere prcelio eveniat. Foederatorum Germanis 
in partibus Galliam tangentibus inane est nomen, tot principum 
totcivitatum defectione, ne Argentorato quidem in rem communem 
qaicqnam conferente. Tamcn facile impetravit Ponica, ut ducis 
Bemhardi copis nominentur foederatorum demulcendos ad Ger- 
mtDos, revera sub regis imperio non minus futurs, quam quas 
Valetta, Incolismensis, Lafortius habent. Ita fcrunt tempore, ne- 
qae res tantum sed et animos immutant. Mitto Sublimitati Tus 
exemplum postremi foederis Gallos inter et Batavos diu tracti, 
multum disputati, exitu hactenus parum prosperi. Multa in co 
observatu digna, qus Sublimitas Tua, tractus illius non ignara, 
facile intelliget, quo pertineant. Spero Sublimitatem Tuam omnium 
eorum, quorum antehac eam commonefeci, ut dignitatem mihi 
commissam tueri possim, mcmorem fore. Deo, Excellentissime 
Domine, res Sublimitatis Tus cordi sint. 31 Octobris novi Ca- 
lendarü 1635. 

Tus Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 
Ez orlginali. 



Digitized by 



Google 



112 



94. Lut. Paris. 1 N 

Postquam heri scripsi occasionem nactus euntis ad t 
amici: accepi quas interisse putabam Sublimitatia Tus 
datas illas 10 Septemb. vet. cal. Et ut me pararem ad i 
regem et cardinalem, Ponicam primum huc, qui diu in a 
tu8 venerat, conveni, qui res dicit eum in modum inte 
ducemque transactas, uti scripseram magis ad famam, i 
me dixi, quam ut aut hic aut ille eventum parem desti 
exspectent. Video ex chartis ad me transmissis nihil illi 
tibus firmi praeter gentem Suedicaro. Neque minus diffi< 
fuit heic conspicere legationem ad Sublimitatem Tuam et 
principes non ob aliud differri, quam ne pars invidiae o 
tam Germanidß pacem in hanc aulam rejiceretur, quae pe: 
Germaniamque credi vult, suas se injurias contra Loth 
exsequi: interim hi se non episcopis tantum et Bavaro 
Imperatori jactant ut desiderantes pacis et romanae ecc 
quisquam, studentes. De pecuniae spe, quam nobis faciu 
commenta esse hominum nostrae patientiae illudentium 
quod de novis tributis aut vectigalibus loquuntur, ten 
non convenit, commota multis locis plebe, neque magis 
res prsesentes nobilitate. Quo magis confido Sublimitatei 
alibi reperturam, unde consulat non tarn meis rebus, qu 
nitati rei Suedicas, quae nisi caro sustineri bis in locis 
Foppium Aysemam rerum germanicarum scientem novi: 
dis nonnuUis haud optime se habitum queri solebat, jure 
juria, non dixerira. Si ad pacem res eunt, petet sibi glo; 
gratiae partem. Nostri Batavi dejecti a spe tanta, qua 
exercitus dederant, maus terra marique rebus, exhausto 
«egre sustentata iide, vereor, ne ad pacem etiam nimium 
pites sint. De Sanctichaumontio quid heic existimetur, pe 
plane; quod ille aliis, de quibus cogitatum fuerat, praelai 
indicium manifestum fuit, aulae magis romanae quam pn 
tium gratiam ab iis, qui rerum potiuntur, spectarL Hse 
quae ad epistolas adeo recentes addenda nunc habebam, 
rus plura, ubi regem ac cardinalem videro. Constantiam 
mitatis Tuae neque admirari, neque, ubi res fert, prsedicare 
Deus eventa fortunet, Tuaeque Sublimitati, ExcellentiasiE 
mine, det magnis laboribus egregium finem imponere. I 
Cal. Novemb. anno 1635. 



Digitized by 



Google 



r 



113 



8 Novemb. Cal. nov. 1686. 



Literas Sublimitatis Tuae 10 Septemb. vet. cal. »ccepisse me 
scripsi tum pridie cal. nov. tum ipsis iisdem cal. eecundum nov. 
calend., ut jussa implerem. Optimum factu judicavi a cardinali 
iocipere, quem Ruellse vidi 3 die Nov. ex eodem novo cal. Dixi 
de acceptis literis et quse iis continebantur, ordine omnia de elec- 
tore Braodeburgico, de civitate Brunsvicensi, de Beauregardio, de 
Äfsema, de statu rerum cum Saxone, de Tuae Sublimitatis ad 
Mecklenburgicum literis. Addebam credere me jam pleraque in- 
tfiUecta per Nortsi literas, eas ajebat nondum venisee. Suartzen- 
burgico juveni diccbut literas advenisse, que Brandeburgicum 
dicerent pacem sub conditionibus fecisse: inter eas esse, ut et 
Gallie et Sueciae satisfieret. Dicebara ex literis ipsius, quarum 
exemplum sicut vellet me traditurum, apparere eum paceni fe- 
dise Dullis conditioDibus. Quae a Tua Sublimita te suggesta 
fuerant pluriroa, ea referebam, non putasse eum morari pacem 
debere. Sed suo tempore posse comraendaii, et de iis agi cum 
Saxone electore. Omnibus intellectis cardio alis multa de reli- 
gione foederum: exempla praecedentium culpam levare, non tol- 
lere; nuUa necessitate cogi quenquam, ut turpia faciat. Quae di- 
cerem co pertinere, ut discedatur ab iis, quae Coropendii coDvene- 
lant Legatiocem mihi injunctam pessime injunctam, unde nihil 
um dedecus sperari posset, purgandi malam fidem primum con- 
tra Parisiensia pacta nunc contra recentiora, haec non uno tractu 
led saltuatim dicenti respondi ad singula. Tolerasse Tuam Su- 
blimitatem communis rei causa plura, quam quisquam esset tolera- 
tums: perstare solum desertum ab omnibus circum sociis, immo to- 
tidem prope hostibus circumdatum. Ne nunc quidem eam defi- 
oüsse, quid faciendum esset in summis difficultatibus. Tam diu 
me promissam pecuniam exigeutem profecisse nihil; potuisse so- 
ciorum nonnullos forte retineri, si ad Sueciae laborem accessisset 
regia auctoritas. Toties postulatam a me legationem regiam in 
eas partes serius venire, quam publica utilitas ferebat. Tamen 
oibil Sublimitatero Tuam aliud quam ostendere, quam in malo statu 
rea esaet, ut de remedio, si quod inveniri posset, cogitaretur. Para- 
to Sublimitatem Tuam ad communicanda consilia sive per Sancti- 
chaumontium, sive quocunque modo rex vellet. Fecisse semper 
Sublimitatem Tuam, quod viri et boni et generosi esset officium, 
^bituram et nunc officiorum accuratam rationem. Ille de reme- 

Grotü bre/. 8 



Digitized by 



Google 



114 

dio nihil: obtendi haec, ut seorsim pax fieret. Fecisse simii 
Landgravium. Ea occasione omnium protestantium nomen 
volvit in inalse fidei crimen: inde satis esse, unde non tantum 
dera ipsorum in posterum cavenntur, sed et cognoscatur religio 
pravitas. Dixi apud aequos hactenus malae fidei notam inua 
f'uisse consilio Constantiensi ejusque approbatoribus. In protest 
tium parte praeter vetera exempla constantiae bonaeque fldei e 
cimina non exiguum Sublimitatem Tuam praebere, tot maus in- 
tum, addidi et ducem Bernhardum, quod cum scirem plur 
fieri. Polonicam pacem pro magno beneficio imputanti at( 
inde imminuenti pacis cum Caesare necessitatem dixi primiim 
certam esse pacem, quamdiu probata non est: deinde ut rata 
magno constituram Suetise, concessa Prussia, quae et regnum 
geret et pccunias rebus in Germania gerendis necessarias subi 
nistrasset hactenus. Ad hoc commotior requirebat prudentia 
id quod pro magno beneficio accipiendum esset, tarn ingrate 
terpretantis. Cum dicerem sequi me mihi mandata, in eos, c 
mandassent, vcrtebat orationem. Viros sapientes fuisse Lagardiu 
mngnum thesaurarium, atque alios, qui pacem istam fccissei 
Id non negavi, neque putnrc me factum quicquam inconsulta T 
Sublimitate. Kimirum viros sapientes cedere saspe amicoii;] 
consensui. Non mirum igitur, si etiam cum Suetiae damno m 
gestus esset Gailiae, Angliae, Batavis. Illo regerente Sublimitate 
Tuam id dolere ob amissa sua comrooda, respondi Prussiam pr 
priam fuisse Sublimitatis Tuae prasfecturam neque mirum, optasi 
quam ipso allaborante Suetia provinciam acquisiisset, eam di 
manere indicium sui pro patria laboris. Talis argumenti serm« 
nibus mutatis aliquamdiu ad postremum velut ex aestu se rec 
piens dicebat, suum nihil esse nisi audire. NoUe pronuntiare 6( 
priusquam apparcret, quid ageretur. Cum repetiissem post tai 
longam patientiam ne nunc quidem omissuram quicquam Subli 
mitatem Tuam, quod virum bonum ac fortem deceret: nihilqu 
malle quam ut urgentibus malis medicina inveni retur, mihi ver< 
dolere, quod non daretur mihi laetiora nuntiarc, discesßi. Exeunt 
obvius ut nuper fuit Masarinus, de pace credo acturus, ad quan 
invitari se dixerat cardinalis. De eo negotio coUoquia Itali ajuni 
Genuam transferri, quo propior Pontifex res suo ex usu dirigat 
Quinto die Nov. novi itidem calendarii apud S. Germani a rege au- 
ditus narravi omnia, quae literis Tuae Sublimitatis 23 et 30 Julii, 23 
Augusti, 10 Septemb. vet. cal. continentur. De Saxoae, de Lu- 
nemburgico, de edicto milites avocante: de meis hie ad obtinen- 



Digitized by 



Google 



115 

dam, quae proroissa fuerat, pecuniam irritis laboribus: de legatione 
toties posiulata: ibi rex interfatus missum dixit Sanctichaumontium; 
Pergeos ostendi sero venturuin, cum jam nemo esset, qui retineri 
poeset in fcedere post Lunemburgicum et Mecklemburgicum, jam 
et electore Brandenburgico Saxonem secuto, ipsaque civitatc 
BruDsvicensi. Cum Prussia auferri omne id, unde militi stipen- 
dium inveniri solebat: itaque dilabi militem. Fecisse Sublimitatem 
Tuam plusquam facturus fuisset in tot adversis quisquam alius: 
neque nunc quicquam constituisse certi: sed voluisse gravissimas 
difficultates ipsi ex vero proponi, si quod forte reperiret reme- 
dium. Ad haec ille nihil aliud quam accusare Germanos, quorum 
fiduti, non suis rebus consulens ipse tantos fecisset sumtus, arma- 
que sumsisset deserti foederis. De remedio nullum verbum. His 
ante meridiem actis, rex brevi prandio refectus cardinalem Euel- 
lifi adiit. Ita enim nunc factitatum ab aliquo tempore, ut non 
cardinalis ad regem, sed rex ad cardinalem veniat. Credo, quod 
id Titae cardinalis tutius judicctur, qui apud se custoditus, alibi 
magis futurus sit obnoxius inimicorum insidiis. Die 14 Novemb. 
tecundum idem nov. cal. vidi britannicum legatum. Is principem 
palatinum dicebat in Angliam ire. De Franquendalia essetne 
salva necne (ipse Ponica, qui mihi amissam aiBrmaverat, negavit 
postea) dubius hserebat. De polono rege credebat quidem cum 
imperatori non amicum, quod is ad fratrem regnum perferri prae- 
optasset, sed auctoritate episcoporum in illo regno potentium im- 
pediri, qnominus sublevet protestantes. In Hollandise partibus 
id indutias spectare partem maximam, et jam coUoquia in id in- 
6titata. Cum opponerem foederis gallicani vinculum, dicebat, 
suspectas illis esse pontificiorum nuntiorum de pace machinatio- 
ses; praesertim quod omnia illa consilia clam se haberentur. In 
Gallia existimabat eam esse nobilitatis et plebis alienation em ani- 
raorum ab hoc hello, ut nova onera imponi a periculo non sit 
abfuturum. Tum ex ipso, tum ex Italis disco de Valentia ca- 
pienda spem labascere, Sabaudo, cujus cunctatio rem corrupisse 
creditur, contra Crequiacum accusante, quod contra quam ipse 
suaserat huic, se obsidio implicasset. Quo in loco res sint eis 
Bfaenuzn, ex binis Thuani, quas mitto, literis intelligi poterit. Illud 
pneterea multis auctorihus disco, Gallasii copiarum partem gras- 
sari apud Långres, oppidum Burgundiae Gallicse. Ponicam intel- 
lexerat anglus praesentia accipere centum millia scutatorum : pro- 
mitti quotannis ejus quadruplum, quse ipse in majus, ut fama 
fraeretur, extulerat. Castilionaei reditus ex Picardia exspectatur. 



Digitized by 



Google 



116 

re acta nuUa ob impares faosti copias. Ransovii copiae mu! 
nudantur fuga militum. Mitto simul quae ex Italia scribuntu 
nimores, quibus hujus civitatis vulgus pascitur, et literae a Tig 
quibuB inclusa sunt qusedam a Gonstantinopoli venientia. < 
autem et quamprimum et quam certisaima via putarem certio 
faciendara Sublimitatem Tuam do his, quae a rege et cardi 
responsa essent, misi cum his literis et earum accessionibus fil 
meum, cujus conspectus, ut spcro, eam memorem faciet re: 
mearum, ne supra quam res mese ferunt erogatioue pre mar. £ 
heic sum et tan ta decori causa impendia facienda habe o, d 
aocepi praeter illud trimestre, quod jam ante adventuin me 
debebatur. Quod ipsum vix precando obtinui. Interim del 
coepere duo trimestria. Magna fuerunt itinerum impendia. 
idem tempus incidit supellectilis pro dignitate comparatio. 
terius erogationem facere non queo: et quam feci hactenus, i 
feci sine magno meo incommodo. Spem, quam dat interdi 
Bulionius, fallere jam toties, et nunc etiam minus est, quod s] 
retur, cum voluerit Sublimitas Tua me ea nuntiare, quae meti 
illis injiciunt, ne seorsim armis se subtrahat Tua Sublimit 
Si quae prseterea in re usus esse aliquis filii mei poterit, erit 
mihi longe gratissimum. Hsec postquam scripseram, die 7 lej 
tum vidi venetum: is mihi confirmavit, quod eodem die p 
unum e suis mihi legatus anglicus significaverat, introductis p 
clam emissum militera in Valentiam cum rebus aliis, tum funib 
ad musquettarum usum nccessariis abiecta ab obseden tibus S] 
capiendi oppidi, discessum inde: et Parmensem in agrum Saba 
dicum abduxisse quod ipsi restabat militis. 2*^isi cum vere noi 
redeat fortuna melior, non erunt extra periculum tam Parmens 
quam Mantuanus. Ex eodem veneto didici, Rohanio per Clo8< 
lium ab Hispano oblatum, regia matre pararia, principatum Valli 
Telinae et Rhaetiae, sibi nihil aliud postulante Hispano, quam ju 
transeundi, et ut religio utraque pari jure uteretur, ipso Rohani 
multum rogato, ut se ad romancnsem transferret: addito perlstai: 
et fratri ejus Subisio pecuniam, ut ex Anglia in Galliam transmit 
teret, et coromotis ibi protestantibus statum Galliae turbaret. R^: 
et cardinalis omnibus praedicant se in armis perstituros, donet 
pax communis pariatur. Utinam qui sub illis res curant, eanden 
magnitudinem animi et qualem res exigunt iidem ostenderent 
Deus prosper adsit et imprimis Tuae, Excellentissime Domine, 
Sublimitati. Sub vesperam 8 Novemb. Nov. Cal. Anni 1635. 



Digitized by 



Google 



r 



117 

M, Lut. Paris. j\ Kot. 1685. 

Excellentissime Domine. 

Postquam cum literis meis postremis filium misi, nihil his 
in locis dignum memoratu evenit, nisi quod abiit Ponica, prae- 
misflis, ut ait, quadringentis florenorum millibus ; promissisque in 
annos (ita enim dicere perstat) quatuor millionibus, dura ezeroi- 
tm ducia Bemhardi anno ineunte habeat equitum sex, peditum 
dttodecim millia; si minus fuerit copiarum, minus et peeuniae 
detur. Promittit dux Bernhardus eos, qui perstituri sunt in fcB- 
dere germanico (id enim nomen usurpari placuit, quanquam re- 
vera omnis hiec militia regis Gallise sit futura) quique se in 
posteram ei foederi sunt adjuncturi, nuUa sine rege inituros pacta. 
Ipsum instrumentum, quod poUicitus fuerat, mihi non ostendit 
Ponica, credo, quod in eo sit conventum, ut Maguntiacum et, ubi 
Tictua defecerit, castellum adsitum in Gallorum perveniant manus. 
Eogatua enim a mc saepe, nullane esset ratio inducendi eo com- 
meatus, negavit. Credo ducem et Ponicam pretium percepturos 
traditse rei alienae. Castilionseus jam in hac aula est, testis quam 
tenues in Picardia fuerint copise. Soluto Valentise obsidio, miles 
gallicus sociorum agros hostiliter vexat. Bhsetica legatio ^ni- 
pontem jam profecta est. Anseimus Felsius, legatus Csesaris in 
Helvetiorum conventu, gratias iis egit, quod Yallis Telinse nego- 
tium ad quietero traducere cuperent: addidit e re fore, ut educ- 
tis Gallis Helvetii romanenses ea loca romanensemque ibi reli- 
ponem servanda suscipiant, donec propius aliquid convenerit. 
H«c eo directa sunt, ut Galli, qui Rhsetis ex promisso reddere 
Vallem Telinam cunctantur, odiis illorum populorum objectentur. 
Turmae equitum aliquot e Bohemia in Tirolim advenere. Et hi, 
et quod ibi hactenus fuit militum ad tutandum agrum Mediola- 
nensem ire creditur. Metuere enim videntur Hispani, ne, ubi 
Vallem Telinam obsepserint alpinse nives, Bohanii copiae et ipsae 
in Italiam transeant. Rhaetica haec a D. Sprechero habeo, qui se 
atudiose, ut solet, Sublimitati Tuae commendat. Burgundiam 
Gållicam aliquante jam interius vastant Gallasii excursores. Prae- 
ter mala alia metus ab indutiis Batavis aulam hanc soUicitam 
kabent, quae •principi Arausionensi* fidit quantum *Sabaudo*. 
Ämaldus Ruellae his diebus visus est, quem vulgus Philipsbur- 
gicum vocat. Mitto quae heic lactandae plebi sparguntur de mille 



Digitized by 



Google 



118 

ducGDtie hostibus a duce Bernhardo cassis, vix cuiquaoa 8an< 
ipso quidem Ponicse, credita. Indutiarum suedopolonicaruni e: 
plum ad me per Polonos pervenit: quo ea res abitura sit, s 
exspectant omnes. Existimavi in oronia ea, quse evenire posi 
non abs re fore edoceri a me legatos anglum et venetum, 
de Tuae Sublimitatis continuis laboribus ad retinendos in 8< 
täte germanos prineipes ac civitates, tum de peeunia ac legati 
quae heic promissa nobis fuerant tractis tarn diu, donec ute 
pecunise tempora maxime necessaria «effluxissent, corpus au 
germanici foederis dissutum esset. Haec postquam scripsei 
intelligo, heri huc venisse cursorem e Rhaetia ad regem, qui 
cat, hostium, qui in Tiroli erant, plus quam duo millia a d 
Rohanio caesa. Ponica digressus hodie obvium sibi quenc 
nactus a duce Bernhardo missum rediit in viam. Non it cum 
Jacobus, Hanoviae comes, qui hoc ipso tempore venit valedicti 
iter suscipiens ad Landgravium, quem nunc ajunt, contra qu 
dictum antehac fuerat, perstare in partibus, adferens ad cum < 
rographa fidem factura pecunise in usum militis. Sperat ab 
aliquid se pro Hanovia obtenturum, eivitate bene merente, i] 
de partibus optime meritus. Deus omnia in bonum commu 
dirigat, Tuamque, Excellentissime Domine, Sublimitatem tueat 
Lutetiae ^ Novembris 1635. 

Tuse Sublimitatis cultor devotissim 
H. Grotius. 

Ponica ut huc redierat nihil moratus statim abiit iterui 
Venit huc Sadlerus: sed eum videre nondum licuit. 

Ex original!. 



67. Lut. Paris. \i Nov. 16di 

Excellentissime Domine. 

Sadlerus hie est, et cum eo Visdemus, is qui Saxenfausi 
fuit. Sadlerus literas a cardinali Valetta ad patrem Josephum e 
Butillerium secum tulit, quas tradit ipse. Vicissim datse sudi 
quas ad Sanctichaumontium ferat, quibus inclusas esse arbitror ad 
Tuam Sublimitatem scriptas. Sadlerus Maguntiaci castello, quod 



Digitized by 



Google 



119 

fuerat alimentonim, jam defecisse judicat, nee aliter ceDsct Vis- 

demu9. Dixerat abiens hinc Ponica Sadlcro omnia, quae in Alsatia 

rex tenct, data fruenda duci Bernbardo, dum bellum manebit: si 

pmx 6at, regem effecturura, ut ratio habeatiir tum auctarum ipr 

61118 reraon, tum et spei de Franconia, semperque etiam pacia 

tempore exercitum decem millium sumptu regis ipsius sub ductu 

fore. De Franquendalia bostium facta jam constat. Scribit Thua- 

ikiia 10 Novembris nov. cal., misisse hostem partem copiarum et 

machinaa octo ad obsidendas Tabernas. Vim exercitus hostilis 

adhuc munimentis teneri apud Mezieram, ita ut pugnae spes nulla 

sit: neque tarnen otio abire tempus: per Yinariensis diligentiam 

ademtos hosti vicos aliquos, quibus se tenebat. A Nanciaci pras- 

tidiariia csbsos bostium eos, qui ad S. Nicolai praedabundi excur- 

rerant: sperari et audendi occasiones in «um militem, quem episco- 

pus Viridunensis ex Coloniensi agro et aliunde adduxit; ferme 

quatuor illi sunt millia Metim intcr et Viridunum. Laudat, quod 

ad tuend um Campanise limitem copias aliquas rex habeat sub 

comite Suessiononsi. Hanoviam aliquid rerum necessariarum 

importatum dicit, unde, non addito. Addit ei, qui Maguntiaci 

est, militi excursus jam esse liberiores. Posterioribus literis ad- 

jangit die 11 noyi cal., equitatum omnem ducentibus ipsis cardi- 

aali et duce Valetta egressum, ut Croatos Vergavillae stativa ha- 

bentee caederent: sed non dato ad eos aditu, partem tantum sar- 

cinanim in sucdi militis venisse potestatem, eam credi valero 

C. M. scutatorum. Hsec habcbant illius liter», quibus nihil est 

exploratius, ne apud aulam quidem. De Landgravii paratibus in 

bellum aut pacem sermones vacillant. Profectus ad eum per 

Batavos eet comes Hanovius. Cum eo HoUandiam petiit Heuf- 

dius noster, Brezseo et Charnassaeo adjutor futurus ad disturbanda 

Omnibus modis induciarum Batavicarum molimina, quarum in hac 

aula non levis est metus: eoque magis, quod dixisse ferotur princeps 

Arausionensis, effecturum se brevi, ut Scenquianum castellum in 

Batavorum potestatem redeat, cujus boni opera, quae illic fiunt, 

peritis spem nullam praebent. Quas cum bis mitto literas puto esse ab 

Haga nostro. Nescio, an illis literis recentius sit quod mihi afürmat 

legatus venetus, Revanum urbem a Turca captam: credique majoris 

mali motu adactum Persam quovis modo se eo hello explicaturum. 

lade in Christianorum partem aliquam incubitura arma sultani, quan- 

tam fama judicat, bellacis et apud militem cari. Id si erit, aut Suediae 

GalUseque patescet aliqua rei gerendae occasio, aut Imperator et 

Hispanus ad aequiora quam nunc pacta descendent. Pacis avidum 



Digitized by 



Google 



120 

imperatorem, Vienna scribitur. Ad dun t liter« de Polono dul 
ibi esse judicia. Scripsisse Saxonem, rationem agendi, quam T 
Sublimitas institit, plenam esse insidiarum: nihil omittere i. 
bauduna, quo ci aulaß se purget, societatemque suam cum Gal 
necessitate sibi extortam persuadeat. Valli Telinae minus ja 
timetur, obsepto per nives Bormii transitu, pestilentia ad haec p 
Tirolim saeviente. Angli non modo in Hispanum nihil aguc 
sed et veteres cum Batavis controversias asperant. Est jam si: 
praelo Londini de mari clause sive de dominio maris Johann 
Seldeni liber. In duabus a se captis insulis Margaritae et Hon^ 
rati tum prsesidium militäre tum opera äuget Hispanus; cred 
turque prsterea sperare, equitem a se in provinciam Narbonei 
sem posse transponi. Cardinalem Lugdunensem taedet morae a 
aulam Romanam, et, quantum intelligo, in negotio dissuendi ms 
trimonii nihil ibi proficitur. Pavius in aulam hanc accitus roga 
tusque, nuroquid haberet de indutiie, quse apud Batavos cuderen 
tur, scire se negavit, nihil, ut arbitror, mcntiens. Eadem hae< 
aula abeuntem Heufdium oneravit promissis de pecunia, sed ita 
ut nihil ipsi scriptum atque signatum daret. Spargit et rumoren] 
de Suedorum magnis per Bohemiam successibus: utendumque 
ipsis dari eum militem, quem de polonicis copiis Davausius con- 
duxerat. Habeantne hsec aliquid in se veri, an temporis causa 
fingantur, unde discemus? Bulionius aegrotat. lUud satis mirari 
non possum, quod ex Ponica se habere dicebat Sadlerus, (mihi 
enim nihil tale dixerat Ponica) sperare se, Benfeldium in ducis 
Bernhardi potestatem venturum, volentibus aut nolentibus Suedis: 
sed hsec latius explicabit Sadlerus ipse, qui eis dies quatuor iter 
ad Tuam Sublimitatem arripit. Deus, Excellentissime Domine, vi- 
tam, valetudinem ac res Sublimitatis Tuae prosperet. Luteti» 
ii Nov. 1635. 

Tuae Sublimitatis cultor devotisaimus 

H. Grotius. 

Ex original!. Prses. Stralsaodi die ü Dec. 1635. 



Digitized by 



Google 



f 



121 

58. Lut. Paris, if Nov. 1685. 

Excellentissime Domine. 

Qumnquam scripei nudiuetertius per tabellarios, tarnen Sad- 
leruni enntem ad Sublimita tem Tuam nolui sine meis literia di- 
mittere. Video reruin prudentes omnes ita judicare, non posee 
diu heic bellum trahi. Causae ita credendi multae sunt. Prin- 
ceps Gondseus palam iroprobat belli indicti consilia. Comes 
SuesrioneDsis, quod a consultationibus potissimis arceatur, fert 
giaviter. Nobilitas queritur, se impensis gratuitse militiae exhauriri, 
idqne contra instituta vetera extra fines. Plebs a monachis in- 
citato partim et incommoda gravissima sentiens, sublato cum Hi« 
spftnis Belgisque commercio, multorum et rebus belli jure con- 
fiscatis, damnat arma, quasi non in publicum bonum, sed ex unius 
hominis suas injurias exsequentis arbitrio sumta. De gazis suis 
quod jactant, Bug» sunt. Videmus ipsi, quantis in difScultatibus, 
immo et periculis vectigalia aut exigantur vetera, aut tententur 
noTa, orta nuper gravi seditione non in longinquis regni partibus, 
sed Camuti. ^lpsae, quse haberi possunt, pecunise quam male ad- 
ministrentur, quis non videt? Numerorum militarium vix tertia 
pars apparet. Hinc Valentiae infelix obsidio, nisi et Sabaudi do- 
lus adfnit, quem multi suspicantur: Valli Telinae imminens vere 
proximo periculum. Apud Lotharin giam bellum, quod in Ger- 
mauiam parabatur, intra viscera receptum, flagrantibus non apud 
Hetim tantum, sed et in Burgundia villis igni hostili: pari modo 
per Picardiam ac vicina non modo in bestem promotum nihil, 
sed vastitas in agris, deserta itinera ob raptus inultos. Societa- 
tum Bublata fides. Ut de Germanis taceam, quorum vix uUus est 
princeps, vix uUa civitas, quae non pacem aut fecerit, aut preci- 
bus ambiat, prineipi Arausionensi non magis quam Sabaudo 
fiditur. Quid mirum? cum Sabaudo Pignerolum hi extorserint, 
Sabaudiae compedem, prineipi autem Arausionensi Arausionem 
extorquere omni modo voluerint, utrumque autem deceperint, 
Sabaudom celatum cum in hac aula esset ea, quse per Italiam suo 
ex U8U pepigerant: Arausionensem vero in Flandriam ante annos 
aliquot in spem inanem venturi e Gallia exercitus pertractum. 
Accedunt ad hsec ex formidine potentium divisa passim imperia, 
magnum militiss malum, nee »mulatus tantum, sed inimicitise 
aperue inter Brezasum et CastilionsBura, ita nunc inter Incolismen- 



Digitized by 



Google 



122 

sem et Lafortiuro: nee magis oceultae inter Sabaudum < 
quiacum. Sunt autem mala hsc omnia ejusmodi, ut reine< 
spes sit Dulla. Cardinalis, laborum impatiens, curam rei 
monachum derivat: is levi cura defungitur. Butillerius 
nihil nisi cursitat: pater differt omnia. Qui asrarium tracta 
militi praesunt, omnes immissos se putant in auream m 
Horum omnium peccata onerant cardinalem, vitse quoqi 
trepidum. Nee segnis per Masarinum Pontifex ostentari 
cula, quo magis pacem suo ex usu, id est, cum maxim 
testantium damno conficiat. Videbit Sublimitas Tua qi 
se conditiones offerant ad pacem aut bellum. Ego eos, quc 
venire licuit, ita edocui, de pecunia tam diu debita, de legt 
postquam utendi tempora abierant, missa, de detractis ami 
nobis opera iis in Prussia obventionibus, quibus belli 
sustinebantun ut quicquid constituerit Sublimitas Tua, com 
ei sit existimatio. lUud adhuc texi hactenus, quod in tei 
promi poterit, non obstrictam fidem suedicam, nisi rex bell 
domo Austriaca implicaretur: implicitus est cum Hispano t 
non pertinente: cum Caesare, qui nobis hostis est, non impli 
Hsec non eo scribo, ut quicquam suadeam remotior a reruna 
illic geruntur, cognitione, quam ut id possim, sed ut plane y 
Sublimitas Tua, liberam sibi esse consultationem, quocunqu 
ducent. Ejus prudentiam Deus bellorum pacisque arbiter 
cellentissime Domine, ad bonum Suedis christianique orbis : 
Lutetiae ^ Novembr. 1635. 

Tuae Sublimitatis cultor devotisi 

H. Grotius. 
Ex origiDAÜ. 



69. Lut. Paris. ^ Nov. ] 

Excellentissirae Domine. 

Quanquam litens intra statos scribendi dies per Sadk 
datis breviter explicui, quis esset rerum status, haec tarnen 
tabellarium addere, mnneris mei duxi. Sola, quae nobis h 
nuntios pariat, est Vallis Telina. Literae e Ehaetia tum Mi 
tum Sprecheri scriptae 5 Novembris utraeque ex novo Calend 



Digitized by 



Google 



123 

anntiant, Cxsarianos, instigatu Hispanorum, qui sub idem tempus 

per Sondrium sperabant se posse irrunipere, venisse inter Bor- 

minm et Levinum, ubi vnllis est Frela nomine: ibique se im- 

manisse. Sed eo cognito ducem Rohanium, priusquam coirent 

hostes, in eos irruisse, septimoque postquam eo venerant illi die, 

18 ex novo calendario Octobrera finiebat, magnam in eos stragem 

edidisae; ita ut peditum ceciderint aliquot supra mille, equitatus 

fuga ee servaverit. Uterque eorum, qui hsec ad me scripsere, se 

Tqs Sublimitati, quantum possunt, coramendant. Marinus ad eam 

et suas mittit. Addit in illis ad mc Sprecherus, non dcsituroB 

Rhstos urgere regem, advocata etiam corporis Helvetici com- 

mendatione, ut sibi, veteribus dominis, reddatur Vallis Telina. 

Cis Rheniun manent adversi inter se exercitus, multum imminuti 

ntrique; Caesarianus, quod victus pro militum copia non satis ad- 

rit, gallicus, quod ii militari ac difficili victu contenti esse ne- 

qneant. Incolismensem huc revocatum intelligo sero nimis: qua; 

Lafortio parent copiae super quatuor millia non habere. At car- 

dinalis Riceliacus, ut ex legatis aliis didici, hoc anno bellum a 

rege ccsptum ait, in annum sequentem gerendum nnimosius, mul- 

toque magis anno tertio, quarto autcm immenso amplius. Haec 

illi dicere, quam aliis credere est promptius. Benfeldii intelligo 

esse quae sunt opus. Tabernae, Hagen oviae, Colmarise, Slestado 

non sine causa timetur. Etiam ad Mosellam Confluentibus audio 

▼ictus penuriam fieri. Tum hinc Calcium tum Diepa eodem 

versus itinera capientes ab excursoribus quotidie capiuntur, mira 

praesidum negligentia. Interim et in cardinalem a Bruxella libri 

veniunt virulenti, ut nimirum odium ei concitetur non ex publi- 

cis tantum negotiis, sed et ex vita privata. Inter alia dicitur 

cardinalis sibi non tantum Trevirensem et Spirensem episcopaturo, 

sed et regDum Austrasias ex Lotharingi ac Palatini spoliis spo- 

pondisse. Quod verum esse non negat Arnaldius Philipsburgi 

malus custos, qui et ejus rei penes se ait fuisse documenta, quae 

CO, quo ipse, tempore in hostium venerunt potestatem. Haec an 

ad otii cupiditatem, an ad vindictam incitatura sint cardinalis 

animum, neque metus, nequc irae expertem, in dubio relinquo. 

Pacifl negotium urget Pontifex, impellente, ut creditur, Impera- 

tore. Uispanus more suo cunctatur. Literae recentes a Madritio 

nuntiant, custodiri adhuc gallicum secretarium. Anglicum autem 

maltum satagere, ut Palatinae domui non quidem electoratus (nisi 

forte Bavari familia deficiente) nee quae Palatinatus tenet Bavarus, 

aed aut Palatinatus reliqua, aut pro iis aliquod in Germania aut 



Digitized by 



Google 



124 

Belgicis locis territorium ducale detur. Addunt, legatum 
apania in Angliam destinari Bevavidesium. Ad pacis nej 
ituri ab aliis alii putantur, ut Ognatus, Mirabeliue, Melo, qu 
Helvetioa in amicitiam bispanicam pertrabere nititur, c 
nova militum millia ibi conducit, quibus Helvctii volunt 1( 
ut ductores ipsi eligant, ut condicto tempore ac loco p< 
solvantur. Italia Gallos multum accusat, quod non irruei 
Mediolanensem agrum, priusquam eo auxilia adventarent: 
ad Valentiam tarn aupine rem gesserint. De regis Hispai 
Italiam itinere plane refrixit fama, nee mirum, cum et et 
obtendebantur, pericula multum remiserint. In Honorati 
validum castellum fecit Femandinus. Ex Hispaniae partibi 
talania pra^sertim, lectus miles it Barcinonem: legio Majori 
Perpinianum. In eorum stipendia pecuniam expediunt ( 
mercatores, ex qua ccc M. ducatorum accepit Melo ad legf 
suffi usum. Naves a Lusitania et Gadibus ad transportand u 
litem, an ad orae maritim» tutelam, bono numero Barcii 
missae. Mitto rumusculos, qui de suedicis polonicisque con 
hie jactantur. Vera noscendi hoc justior nobis cupido est, 
per sesquimestre tempus omnes a Batavis aut per Batavos 1 
aut venti, aut alia adversa intercluserunt. In tanta caligin< 
habemus, quod agamus aliud, nisi Deum precemur, prospc 
largintur publico, imprimis vero, Excellentissime Domine, 2 
mitati Tuae, rebusque ejus? Lutetiae ^) Noverobris, 1635. 

Tuae Sublimitatis cultor dcvotisi 
H. Grotius. 

Tabernas jam hosti deditas, intelligimus. 

Bx original!. Praes. Stralsundl die ^i Dec. 1635. 



60. Lut. Paris. 7 Dec. Cal. nov. ] 

Excellentissime Domine. 

Jactatum diu incertis sermonibus negotium conjugii i 
Poloniae cum Palatina, et hujus aulae praecipui, et qui ex Ad 
quique ex Hollandia ad nos literas perscribunt, pro certo i 



Digitized by 



Google 



125 

tfinntre incipiunt, legatosqiie ajunt eam ob causam tum in Ba- 
UTis tum in Britannia exspectari. Cur domus Palatina, eo quo 
eernimus dejecta, ejusque affines ac tutores regium matrimonium 
recuaare non debeant, satis causarum est. Sed quod rex ro- 
manensia sacra sectans, neque libere regnans, sed et nobilitatis 
eadem sacra probantis et episcoporum, quorum magna est auc- 
toritas, egens benevolentia, uxorem cupiat reformatara, neque 
forma illectus, quam non vidit, »täte praeterea defensus ad versus 
juTeniles cupiditates, neque principatus aut divitias dotales inde 
eupectaturus, quas causas habeat, dignum forte est quaeri. Anglia 
lolifl ferme maritimis viribus censetur. Has ergo videtur rex ad 
diquid sibi destinatum judicare necessarias, cum ea parte virium 
destitaatur Polonia: sperare prasterea Daniae regem ob sanguinis 
TiBcuhim, Batavos ob tutelam et amicitiam jam veterem, per hoc 
matrimonium, si non aperte fautores sibi, certe nee advcrsos 
fore. Id quo pertineat, Tuae Sublimitatis prudentia optime judi- 
cibit. Ut imperatori se objiciat Poloniae rex, sive Silesiae tu- 
t&nde, sive alia de causa, quod Galli credi volunt, non credit 
Äogli» legatus. Neque credibile est, id episcopis et nobilitati, 
longe maximam in partem romanis sacris nddictse, posse persua- 
den, qua nisi plane volente nihil agi potest. Neque vero de 
Turca abscessit metus, qui si pacem cum Persa confecerit, ob- 
ducta magis quam sanata in Polonos odia facile in bellum sit 
cmissurus. Et video de hoc Sultano, tum ex actibus oliis, tum 
ex mira in milites liberalitate ita judicari, animum illi ardere 
desiderio laudis bellicae. Ad alia ut veniam, regis mater aut aegrotat, 
aat, quo majorem sui misericordiam concitet, aegrotare se simulat. 
Qui nnper ex Anglia eam missus fuit salutatum, cubantem re- 
pcrit Scripserat nuper ad Pontificis nuntium Masarinum literas, 
qui eas regiis ministris ostendit. Dictum est ei, qui eas attulerat, 
hostiles esse in regem. Itaque nihil responsi datum iri, quod 
et si darctur aliquod, id quäle sit futurum, facile conjectare ip- 
sam reginam posse. Rex autem Hispanias suis ad eandem litcris 
dolere se ostendit, quod supra mala alia nuper ei accessisset ter- 
ror ab armis in ea loca, in quibus viveret, illatis. Sperare ee, eam 
poathac ibi non tutam modo, sed et securum fore: et si de pace 
aliquando agatur, etiam tum ipsius se non futurum immemorem. 
Cum legato Angliae qui agant, dati jam sunt a rege, multis mi- 
rwtibua huc trajici negotium, quod in Anglia per legatos ordi- 
narium et extraordinarium Galliae cceptura dudura fuit, nisi vi- 
cissim gallicam aulam introspectare volunt Angli et tempus du- 



Digitized by 



Google 



126 

cere, ut videant interim, quid Viennae, quid Madritii, ul 
habent, agere possint. Limburgum, quod italici fiermones i 
pensatioDcm Palatinatus destinabant, uudc in Hispani red 
testatem. Loquuntur alii de adjiciendis ad Septem elector 
duobus, ecclcsiastico altero, nequid romanas religioni di 
altero ex familia Palatina, ne intermoriantur vetera illa int 
testantes disaidia. Rem nummarinm Galliae quod attinc 
poena repressse sunt turbae, quae Lugduni, quaeque Carnuti 
nova onera existerant. At Gallias clerus postulatus a reg 
tuor milliones effugia quaerit, et hoc inter cetera, non poi 
ecclesise nisi Pontificis consensu oppignerari. Cum quid 
proliciendam episcorum et abbatum, hominum per se satic 
cium, liberalitatem diceret, ad sustinendam vim hostiun 
esse regi triginta et sex millionibus, episcopus Maloensis, . 
sus apud cardinalem hactenus, rem dixit sibi periculosam ; < 
eiferent regni necessitates, ab iis maximse imprudentiae a( 
cardinalem, quod adeo imparatus in bellum proruperit. 
norum, Sabaudo minus minusque credi video; et jam plus 
suspicio est, ex quo Closelius, a rcgina matre missus ad i 
tandam Rohanii fidem et ob id in Valle Telina regis in 
actus in patibulum, illis consiliis Sabaudum immixtum fuist 
reticuit. Ducem Wirtembergensem veniam ab Imperatore, 
que sua bona recipere, admissis, quae volet Imperator, prae 
bis in locis pro vero habetur: et Argentoratenses non modc 
conferre in causam dissoluti foederis, sed et partis victricii 
tare gratiam, aditu in urbem suam Caesarianis militibus 
Gallasius, cum captis Tabernis, nescio an et Hagenovia, r 
ejus incremcnta per Alsatiam metuercntur, subito nuntiat 
Treviros retulisse, sive ob faciliorem victum, sive ut p] 
Saxonis res sublevet, cujus copias a D. Bannerio caesas et i 
et quidam a Sanctichaumontio missus buc attulit. Dieit 
nihil magis dolere Sanctichaumontio, quam quod duos au 
menses serius, quam oportuit, eo advenisset. Sed fatale est 
sinere elabi rerum agendarum tempora, quarum damnum f 
sumtu decuplo, saepe ne sie quidem satis, sarciant. De Hb 
et Maguntiaco incerti etiamnum sumus; premi ab hoste et 
utramque urbem opinantur plerique. A Gallis ut in fine I 
ringico et circum magni aliquid nunc geratur, ex quo omn: 
bilitas domum abiit, vix sperandum est. Comitatum Burgi 
Hispaniae parentem qui colunt, miserunt ad principem Cond 
qui ducatum Burgundiae regit, et ad ducem Carolum ac Caesari 



Digitized by 



Google 



127 

utrique ut arma suos extra fines hubeant, quo liceat sibi quies- 
centibus, more yeteri, belli exiturn opperiri. Harum precum com- 
mendatores sunt Helvetii ab antiquo comitatus illius defensores. 
Post Tuae Sublimitatis ad me literas 10 Sept. vet. calend., pro 
quibos gratias egi agoque, nihil inde accepi, nec quicquam eorum, 
qiue ibi geruntur, nisi ex rumoribus didici. Spero omnia bene 
aut esse aut före. Indutias Batavonim cum Hispano, quarum 
avid« sunt civitates multse, du» res maxim e morantur: foedus 
cam Gallo initum et Brasilia, in qua feliciores quam sperabantur 
Batavoruoi successus fuere, quorum potestati cessit omnis illa 
orm maritima, quse in Septentrionem obversa est ad Lxxx leuca- 
rum longitudincm. Quae ibi Hispano restant sunt S. Salvatoris 
oppidura, quod et Baiam vocant, et alteruro, cui ab arone Januario 
nomen. Praeterea Albuquercius prope Fernabucensem praefec- 
turaro ad portum Calvum se immunit. Nunc eo classis ivit ex 
Hispania non satis valida, ut suis sedibus Batavos excutiat (ha- 
bere enim dicitur non ultra bis mille homines) sed in id missa, 
qnantum conjectura est assequi, ut Albuquercio et illorum loco- 
mm praesidiis supplementum inde sit, deinde ut vastitate agrorum 
Batavis infnictuosam faciant possessionem, praeterea ut quas apud 
Baiam onustae sunt saccharo näves sub ejus classis tutela in 
Hispaniam perveniant. His nihil praeterea quod adjungam habeo, 
nisi serias preces, Excellentissime Domine, pro Tuae Sublimitatis 
^uccessibus. Lutetiae 7 Decembris novi cal. 1635. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Postquam haec scripseram, rectioribus auctoribus disco apud 
Landavium esse Gallasii copias, Lotharingum et Viridunensem 
episcopum propius Mosellam concessisse, ut se apud Luxemburgum 
cum Piccolorainio jungant. 

Quod abeunti hinc Heufdio in Batavos promiserat Bulionius 
de trecentis quinquaginta millibus in partcm solutionis quingen- 
torum millium, id illo absente evenit ut infitietur. Laborabo 
quantum potero. Sed exsulat hinc fides. 

Ex origlnali. 



Digitized by 



Google 



128 

61. Lut. Paris. ^ Deo. 16£ 

Excellentissime Dotnine. 

De quingentis, quaß rei Dostr» debentur, inillibue, pro trece 
tis abeunti Heufdio Bulionius debitorem delegarat quendam, q* 
olim venditas res fiscales a possessoribus repetit pretio soluto, < 
regi pro eo, quod plus illse res valent, pecuDiam numerat partir 
partim numeraturus est. Is homo dixit recepissc se in sem« 
Solutionen! trecentorum millium, menstruis portionibus vicen 
quinis. Nunc, postquam abiit Heufdius, injungit Bulionius < 
homini parten) aliqunm ejus pecunise non Heufdio, id est nobii 
sed regi tradere. lUe, qui xxiii millia praesentis pecuniae Heufdi 
prserognvit, de cetero fidem suam obstrinxit, sequum negat ultr 
conventa se obligari, et mavult rem infectam. Ut huic malö, 8 
quid possem, adferrem medicinse, saepe misi ad Bulionium, con 
venire eum ut liceret. Quotiescunque misi, nihil aliud, quam ex 
cusationes urgentium negotiorum retuli. Ivi ad patrem Butillerium 
Rogavi, ut tota pecunia post tot moras in hac rerum necessitate 
Sublimitati Tuae traderetur. Ostendi, quid sequitas, quid tempora 
cxigerent. Forte non defuturas Sublimitati Tuae rationes rebus 
suedieis consulcndi, si Gulli factis ipsis demonstrarent, eas ad se 
nihil pertinere. Verbis significabat, satis intelligere se, si Tua 
Sublimitas seorsim quid constitueret, maximo id cum Galliae malö 
före. Cum id intelligerent, rogavi non modo, ne quid Sublimitati 
Tuse taedii objicerent, sed omnibus modis animum ei adderent 
ad res praeclaras, ut nunc in illis partibus ccspit, gerendas. Dixit, 
facturum se, quod suse esset potestatis; ne omitterem loqui Bu- 
lionio. Is denuo se excusat. Miror, hos homines in tanta ami- 
corum penuria non magis curare eos, qui ipsis pauci restant, 
existimationisque suas adeo sccuros vivere, et fidem, qusm ab 
aliis exigunt, neutiquam prsestare ipsos. Video, Italos sie existi- 
raare, totum de pace negotium clam Romae tractari, neque ullum 
Icgatorum conventum före, nisi prius ibi in arcano de rebus prae- 
cipuis convenerit. Pontifex neque Galli neque Hispani res agit, 
sed primum ejus religionis, cujus ipsi tutela credita est, deindc 
familiae suae, ad cujus opes atque honores Hispanus adeo per 
Italiam poteos plus habet quod conferat, quam Gallus. Jam Dune 
tristes accipio Ottonis Ringravii literas, omnem historiam disso- 
luti consilii, malorumque tum communium, tum privatorum con- 



Digitized by 



Google 



129 

ünenteB. Rogat, ut, quando curam ifitam suadente Tua Sublimi- 
tate legatisque gallicis susceperint, in pace constituenda utriue- 
qae regni auctoritas ipsorum saluti, libertati, rebusque caveat. 
Poatrexnae, quas a D. Camerario habui, literss, erant autem e» datse 
17 Novemb. novi calendarii, mentiooem faciunt fasciouli a Tua 
Soblimitate ad me missi, quem ipse pridie deferendum dedisset; 
eed eum fasciculum non accepi, sive Caleti, ut fit interdum, sive 
Loteti» alicubi delitescat. Ei incommodo quomodo provideri in 
postemm posait ad D. Camerarium et alios, qui literas nostras 
cnrant, peracribam. Postquam in Alsatiam se cum excercitu tulit 
Gallasiua, Galli Vaudemontium et quae vicina sunt recepere. Ad 
S. Atodis castra habet dux Bernbardus. Helvetii pontificii Cse- 
larianis et Hispanis per montern Gothardi transitum z peditum, 
IT equitnm millibus concessere, additis legibus, ut ipsi commeatus 
secum ferant, nee admisceant peste contactos. Militantibus jam 
tpnd 86 Helvetiis Caesar et Hispanus stipendia persolvant; et do- 
nativa civitatibus: transitus ut sit paucorum simul et inermis. Vi- 
dentur id malum dilaturae nives; alioqui periclitabitur Vallis Te- 
lina. In Picardia vicinisquc agris mire grassantur hostium ex- 
caTBorea. In Brabantia novi quotidie nascuntur libelli ludibria 
continentes partitionis adeo accuratae, quam Galli Batavique de 
Belgicis terris nuper fecerant. Incipit aulam haue post res mul- 
taa improsperas inde enatas poenitere divisi inter plures militaris 
imperii. Itaque Incolismensi hie retento agit sine smulo Lafor- 
tios; et de Valetta revocando rumor jactatur. Quid pariturus sit 
electoria Palatini in Angliam adventus, magna haud dubio per 
omnem orbem eiit exspectatio. Haec aula nihil inde validi ex- 
pcctat. Utinam in eo fallatur. Haec nunc habebamus. Quibus 
quod adjungam nihil est praeter ad Deum preces, Excellentissime 
Domine, pro regni Tuaeque Sublimitatis rebus. Lutetiae, ^ De- 
cemb. 1635. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 

H. Grotius. 

Has postquam scripseram, ex Thuani, qui apud cardinalem 
Valettam juri dicendo et pecuniis praeest, literis intelligo, Dieu- 
lam quoque a Gallis captam. Apud S. Avonis non paucos Croa- 
tos manere: hostium non minus decem millia peste absumta: 
Galiaaium videri insumturum hanc hiemem in Hagenovias obsidio 
et paciscendo cum Argentoratensibus, magis magisque labascen- 

Gratii brt/, Ö 



Digitized by 



Google 



130 

tibus aninio. Hiberna Gallorum apud Tullos futura. Valette 
cardinalem in aulam adventare, non modo ut ee purget ab ii 
iTiicorum calumniis, veiiim etiam ut ostendat, quantum conatanl 
8ua res gallicas proino verit, cum, si priores castra m o visse 
Galli, quod multis placebat, haud dubie Lotharingia tota futu 
fuisset ducis Caroli. Addit, ViriduneDsem episcopum suis cu 
copiis fines Luxemburgicos petiisse. Plane illis in locis hc 
tempore apparuit, in paribus incoromodis eum vincere, cui pli 
eit patientiaß, quse nunc, quod ramm est, a GalHs stetit. 
Ex originali. 



62. Lut. Paris. ^ Dec. 168C 

Excellentissime Domine. 

Sextus jam dies est cum Ruellam ivi, ut nummarium nostrun 
negotium urgerem, amoveremque impedimenta, quse ee obtule 
lerant. Ibi venit ad me is, quem Sauctichaumontius miserat, tra 
ditque literas cum chartis corruptis nonnihil, quod in mare pro 
lapsae fuissent, ut dicebat. Erant autem es literae, quas 24 Oc 
tobris ad me dederat Sublimitas Tua. Fuerat is homo bis in 
locis prope mensem totum. Quo minus ante tradidisset mihi eac 
literas, excusationibus utebatur frivolie. Cum Lutetiam venisset, 
quaesitam a sc domum meam reperiri nequiisso: ex eo Buellae se 
retentum, ut decedere non liceret. Si quis curiosus in eas in- 
volavit, ut fieri potcst, nihil tamen inde mali metuo. Sunt enim 
Script» ita prudenter ac temperatse, ut lectae prodesse magis quam 
nocere possint. Tuse vero Sublimitati gratias ago maximas, quod 
et rei privatae et dignitatis meae curam tam benigne suscipit. 
Meum erit operam dare, ne tam continuis magnisque beneficiis 
indignus videar. Ad notitiam consiliorum, quae prudentia silen- 
tii supparo obvolvi praecipit, absit ut cupiam irrumpere. Satis 
mihi erit, ilta, quse scio nisi optima esse non posse, faustis omi- 
nibus prosequi. Qu» vero publice gerantur, ea, si fieri potest, 
optem neque postremus nosse, neque ab aliis potius quam a 
nostris discere. Video autem nunc non esse, quod de quoquam 
querar, nisi de ventis, navium, quae literas ferre debent, raritate, 
et quod nunc accessit, eorum, qui ferendas suscipiunt, negligentia. 
Metus, quem hie habent, ex suis ipsorum, ut puto, actionibus, ne 
quid seorsim Suecia cum Caesare paciscatur, efficit, ut si non 



Digitized by 



Google 



r 



181 

rebus, verbis certe sint multo quam ante liberaliores. Impedi* 
meDtam injectutn, de quo scripseram, resecturum se dixit Bulio- 
nins: certoque trecenta millia in rem nostram perventura. Ad- 
debat, quod abiens Heufdius mihi non dixerat, et an verum sit 
netcio, etiam de ducentis millibus reliquis, unde solverentur, de- 
dine ee Heufdio. Displicet, quod etiam trecenta illa millia non 
pneaente pecunia numerantur, sed pensiunculis lentis: et quod 
quamdiu non tenentur nummi, alia atque alia evenire possunt, 
qus negotium nuUa publica signatione munitum evertant. Quare 
aicut spem video, ita rem totam pro certa aflBrmare non ausim. 
Accipiemus interim quantum dabitur, aut ullo modo exterebrari 
poterit« Servianus ab arcanis publicis regi magna in ver proxi- 
mum de Gallornm roolitionibus pollieebatur, modo perstaret in 
bcUo Suecia. Is ipse et alius, qui res maris curat, ajebant, com- 
pertum sibi regias Suecise naves aliquot, ut post Prussiam amis- 
sam, aupervacuas, vendi: velle se aliquas emere. Ego, qui ea de 
re nihil acirem, scripturum me promisi, et si quid intelligerem, 
ipsia renuntiaturum. Cum his mitto D. Marini literas: alias quo- 
que a Constantinopoli, ut arbitror. Si verum est, quod fama nun- 
tiat, in eo esse Turcam, ut bellum in Persam pace commutet, 
erit, cur domus Austriaca cogitare dcbeat, quomodo ab aliis hosti- 
bna ae liberet. Is qui pro *Venetii8* est *ViennaB* scribit, vi- 
diaae se literas regis Poloniae ad eum, qui res polonicas illic agit, 
indicantes, animum ejus regis a Cssare alienatiorem, non tantum 
ob negatum fratri principis Stilanse matrimonium, verum etiam 
quod imperator oblatam ab ipso operam in pace per Europam 
concilianda repudiet, obtendens, Pontificera eam rem ad suam 
cnram trahere neque admissurum honoris participem. Is ipse, 
ad quem eae erant litere, dicebat haud ignotum sibi a Davausio 
tentari omnia, ut hello in Caesarem implicaretur Polonus, specioso 
pretextu Silesiae ad jus polonicum retrahendse: sed etiamsi haec 
aliquam vim habere possent in regis animum, satis magnam apud 
ordinea fore vel solorum jesuitarum potentiam ad injiciendos 
obices. Pasmannus cardinalis a Caesare legationi in Poloniam 
destinatus excusat se. Galli cum *6eneva* sentientes sibi per- 
tuadent, illum regem a suis sententiis in occulto stare. Et ex 
*regifl Britanniae* homine cognovi, non abesse eum longe quin id 
credat. Legatis batavis dixit rex, se aut nuUas facturum nuptias, 
aut cum palatina. Foederati Ordinea eo intellecto scripsere ad 
Poloniae ordines promovendo negotio: miror, cum ipsi ex testa- 
mente tatores sint virginis, quorum officio dissentaneum videtur, 



Digitized by 



Google 



132 

eam offerre nuptum. Nunc e Polonia legati magna cum pom 
in Anglia exspectantur, qui eas nuptias ambiant. In ea aula f 
gusculum quoddam intervenit cum legatis Gallis ordinario atqi 
extraordinario, quod rogati a regiis ministriB, an palatinum pri 
cipem, qui ibi nunc est, ut electorem easent salutaturi, dixeru: 
habere se contraria mandata. Rogavit rex britannicus, differrei 
igitur ad eum accedere, donec ipse per legatum suura cum re{ 
Gallisa ea de re egisset. Legatua mihi dixit mandatum aibi, coi 
queri apud regem et auetoritate uti Heilbronnensis foedcrie. Se 
regem alloqui nondum potuit. Idem legatus in sermonibus mei 
tionem aliquam injicicbat de foedere ineundo cum Suedia Gallii 
que. Verum interim ab aula hispanica liters non unae nuntian 
legatum ibi ab Anglia novi foederis cum Hispano cudendi caus 
exspectari quotidie. Est heic regis Daniie nothus: putatur ren 
de Bremensi archiepiscopatu commendare. Comiter a rege Gallis 
exceptus fuit. Ottonem Ringravium meis literis solatus sum 
fecique gnarum eorum, quae nobis feliciter ad Albim evenere 
significavi etiam polliceri regia Gallise administros, si pax fieret 
rationem ipsius habitum iri. De liberalitate regia, unde in hit 
calamitatibus sublevetur, impetrare nihil potui. Rex hodie ii 
parlamento edicta parit numroaria, ex novis maxime dignttatibus, 
De oneribus querelss multae audiuntur. Vidi Massiliensis civita- 
tis libellum acriter pactiones, cum comitibus olim ProvinciaB, inde 
cum eorum successoribus, Galliss regibus, factas, pro sua immuni- 
täte, imminentem prseterea commerciis labem ex immenso salis 
pretio, urgentem. At clerus, antequam in usus publicos quod 
postulatur conferat, multa a rege petit, ad imminuendam pro- 
testantium Galliie libertatem, tum in religionis suse usu, tum in 
honoribus adipiscendis; maxime vero in vulgandis libris. Prodiit 
libellus Pilleterii cujusdam, hominis satis diserti, qui ex pro- 
testante pridem romanensis factus est, quo matrem ducis Bu- 
lionii hortatur, filii ut exemplum imitata et ipsa ad sacra proa- 
vita redeat. A Roma et Hispania docemur, ab im peratore jam 
nominatos Pontifici in aurem legatos paci conciliandse. Dixisse 
nuntio ducero Olivarium, paratum Hispaniae regem suos edicere, 
dum eodem tempore id Gallus faciat, et pontifex e quatuor pro- 
positis ad conventus locum ab imperatore urbibus, unam desig- 
net. Sed cum pestis. nunc Germanias pleraque insideat, Itali, si 
qua gens alia, vitae suae soUiciti, mallent Italiae aliquem locum in 
id sumi aut Avenionem, quas Galliae finitima in Pontifioie est 
ditione. Ab hac aula creditur, ubicunque futurus est conventus, 



Digitized by 



Google 



133 

ifcnrus co Seguerias, custos sigillorum antehac, nunc per Aligrii, 
qvi imAginarium nomen retinebat, mortem factus regni Francorum 
eancellarius. A Pontifice Guenettius cardinalis itineri paratus scri- 
bitur. Addunt ex Hispania literse, invitos ibi de plebe homines 
td militiam cogi» more ibi insolito, Bumto ab Auglis. De Sa- 
bando bene ibi existimari. Vienna qui scribunt, credi volunt 
certam esse imperatorem de electorum suiFragiis pro Hungari» 
rege: sie tarnen ut de Bavaro subdubitetur, quem intentum au- 
gendis copiis proprie suis ad viginti millia. Multorum in Gse- 
»ris aula eam esse sententiam, dignum Sua Majestate facturum 
Cesarem, si tot injuriis lacessitus bellum Gallo ultro indicat. Sed 
dissuaderi a pontificiis nuntiis, ne, quo tempore spes resarciends 
concordiae est, asperentur animi. Eum, qui antehac in hac aula 
res egit Csesaris, huc redire. Eum, quantum ex sermonibus ju- 
dicari potest, exisdmare maximas pacis moras in Lotharingia et 
Pignerolo fore. De Trevirensi atque alia facilia extricatu. At 
qai in aula Viennensi pro Gallia agit, Carbonarius nomine, dili- 
genter obierat proceres, multa illis de sui regis pro pace ac re- 
ligione catholica animo poUicens. Gosaccis, qui per Bohemiam 
eant Hispano militatum, pecunia mittitur. Aliquid etiam secum 
in Italiam marchio Leganesius, Mediolano regendo missus, attulit, 
et Cerbelloui duodecim centurise in supplementum mari venere. 
Alias in Hispani usum conscribit Hetruriae dux. Scripsit ad ami- 
cos DavausiuB, a rege quinquaginta millia dari in rem suedicam : 
magna pneterea principibus regni munera. Comes Suessionensis, 
qni Campaniae limiti prsesidet, regem rogat, ut sibi proelio certare 
liceat cum comite Buquoio, qui ducis Garoli copiis prseest. Hsec 
nunc habebamus. Geterum Dens, Excellentissime Domine, Tue 
Sublimitatis consilia ad bonorum ipsius familiaeque ejus, reginse, 
regnique Suedici, ac totius orbis christiani gubernet. Lutetisß, 
It Dec. 1635. 

Tuse Sublimitatis cultor dcvotissimus 
H. Grotius. 

Heufdii qui res agit, patruo cognomine, ait de ducentis mil- 
libus andiisse se nihil, de trecentis verba habere et spem: cau- 
tionis certae nihil. 

Qui ab exercitu gallico veniunt Germani ajunt, Gustavibur- 
gum ex insidiis irruptum editaque hostium strage, quod defendi 
oequiret, desertum rursus a ducis Bernhardi militibus. Ipsum du- 



Digitized by 



Google 



I 

1 



134 

cem ad regem venire cum Feuquerio, nam cardinalie Vah 
venit. Gallasii copiarum magnam partem trans Rhenum 
Solutum Hanovie obsidiura ope Landgravü. 
Ex or igln all. 



68. Lut. Paria. ^\ Deo 

ExcellentiBsirae Domine. 

Postquam literae bodiernas obsignaveram, intelligo hc 
oppressi Gustavihurgi Hogendorpio nostro, quod gaudeo, 
HoBtibiis occiais uirutum castellum. quod defendi nequire 
teris duciB Bemhardi regem rogari, ut Maguntiaco \iciu8 { 
periclitaturo quamprimum subveniat. Hanoviam defendi. 
eis Lotharingi milite (nam Gallasianos maximam parten 
Rhenum eese) Dagesteinium Benfeldii accessionem oppugn 
rentibuB se strenue defensoribus. Mochelium, quod ab j 
toratensibuB non satis comiter habereiur, inde discessiss« 
feldium, cumque et gallicamin rerum actor Insulanus inde 
in hac aula retentus, Valquesteinio vacuum dari locum a 
movendafl res Caesaris. Neque tarnen id valuisse ejus autori 
ut civitas Rheni transitum Caesarianis Buum per pontem, a 
agroB circum colunt, commeatus eis concesBerint. Dari 
militibus CsesariB et ducis Caroli exiguo numero aditus li 
Multi existimant, consultum regi fore, ut trans Rhenum e 
partem mittat copiarum: atque interim bono commeatuun 
visu retineat, quse in Alsatia habet. Haec addenda censu 
cellentiBsime Domine, cum iisdem votis. Lutetiae l\ Dec. 

Tuae Sublimitatis cultor devotia 

H. GrotiuB. 
Ex orlgiDali. 



64. Lut. Paris. \\ Deo. 

ExcellentiBsime Doraine. 

Septem sunt dies, cum binas misi literas, in quibus d( 
staviburgo irrupto a nostris dirutoque; de Mochelii abitu a 
gentorato, et alia, quae, quia recie pervenisse spero, non re 



Digitized by 



Google 



135 

De peconia nobis debita, nihil certi, quod dicam, habeo. Et re- 

demtor ille prsdioruni fiscalium et Heufdii cognatus ad me yen- 

tiunt: queruntUT a Bulionio novis injunctionibus everti, quae se- 

mel convenerant. Tum vero idetn redemptor testato denuntiat 

Heafdio, ut sibi, quod prserogatum est, reddat, quando pactis non 

stetuT. Faciam, ne quid in diligentia mea requiratur. Illud in- 

terini video, cum verbis tantum Buliouius Heufdio signitica verit, 

quid facturus sit, nihil autem dederit aut a se aut a rege sub- 

scriptuDi, fluetuare negotium, ut nobis et spes ostentari possit, et 

res ipsa auferri, prout tempora tulerint. Galerae octodecim cum 

iliis navigiis aliquot ab Hispano apparent in mari, magnumque 

metum faciunt Provincise Narbonensi. Rex vere proximo bellum 

se multo acrius gesturum dicit, et prsecipue in Italia viginti 

BQorum millibus praeter sociales ibi copias. Non eo minus ad 

coUoquium de pace res procedit. Cardinalis Baguius, qui nuntius 

Pontificia hie fuit, vir prudens, cardinalem Guenettium, quem huic 

negotio Pontifex imposuit, parem oneri judicat. Imperator le- 

gatos palam Pontifici nuntiavit suos, Wirtzburgensem episcopum, 

Fuggerum baronem, aulici consilii praesidem, et baronem Curtium. 

Rex Galliae, nolens videri pacis desiderio Hispanum praecurrere, 

prior tarnen, sed in aurem Pontifici, suorum significavit nomina, 

BrezaeuDd, Feuquerium, Davausium. Sed Batavi his diebus regi 

indicarunt, suae reipublicae mores statumque non pati, ut alibi de 

pace agatur, quam apud se, ut, quoties opus sit relatio ad nationes 

civitatesque,* fieri possit, neque id defugere Hispanum. Non dis- 

pHcet Gallis, vitari morbos furentes illis in urbibus, quas Caesar 

nominaverat. Sed ut Pontificis legatus veniat in ea loca, ubi 

non parentium ipsi summum est imperium, sperari non debet. 

Reperiendum ergo temperamentum videtur, ut locus sumatur non 

remotus a Batavis, sed romanocatholicus, qualis est Leodium. 

Tempus video destinari mensem Februarium ejus, qui venit, anni. 

Videtur Pontifex rem velle ab induciis inchoare, ut sedatioribus 

aDimis audiantur, quae ad pacem spectant. Interim quantopere 

Hispanum metuat, satis ostendit Pontifex minis anathematis in 

Parmensem. Non male Galliae rex, ut ad libraraentum rem per- 

ducat, Pontifici significavit, si quid Parmensi quocunque modo 

Doceatur, se ei vindicem fore. A clero suo rex quatuor milliones 

petit: obtinebit, quantum video, tres: sed quae episcopi vicissim 

adversus reformatos dura poatulent, videbit ex charta, quam mitto, 

Tna Sublimitas. Ex iis, qui antehac pecuniam regiam trac- 

tarunt, tamquam ex spongiis, pro impunitate rapinarum, videntur 



Digitized by 



Google 



136 

exprimi posse milliones alii tres. Sex forte ex secretariatib 
honoribusque aliis venum propositis. Dubitant tarnen reram p 
riti, an reperiri possint licitatores satis multi satisque animoi 
rariore jam nummi copia, ex quo cum Hispanis et Belgis coi 
mercia desierunt. Franquendalise in Caesarianorum locum hisp 
nicum successit prssidium. Colmariensis syndicus, qui huc veni 
ut alimenta suis obtineat, roultum queritur de gallorum militu] 
licentia, in feminas maxime. Benfeldium, cujus nunc cummaximi 
capto quippe Dagesteinio, aditus claudere hostis incipit, ajui 
habere ad victum necessaria in biennium: duccm Bern hardun 
praeterquam quod ad regem scripsit, habere in animo aliquid i[ 
sum tentare, quo Maguntiaci necessitatibus subveniat. Gallasi 
copias, quae Tabernis non longe absunt, multum imminutas e 
mortibus, et eorum discessu, qui cum Johanne Waertio Rhenun 
transiere: Montem PelHcardi extra periculum non esse. A( 
Anglos venio. Habet Romse regina Anglise hominem, nomin< 
res ipsius agentem, revera publicas regni, quando apparet magnt 
ex parte pacis hujus arbitrium penes Pontificem fore. Intelligc 
ex viris magnis, regi Polonias hinc data centum viginti quinque 
millia scutatorum. Et mussitatur de foedere inter Gallum, Ad- 
glum, Danum, Polonum. Regis Daniae nothus, praeter illud de 
archiepiscopatu Bremensi, postulat a Galliae rege, ut qui Gallo- 
rum sub Norvegiae littus balenarum capturam exercent, id per- 
missu faciant regis Daniae, nimirum ut hoc exemplo Batavi, quo- 
rum magnus ex eo piscatu quaestus est, ad tributum pertrahaotur, 
optantibus hoc et Anglis, qui idem jus sibi in harengarum pis- 
catores vindicant. Accedunt bis meis Marini literae, qui non 
desinit in Turca spes magnas coUocare. Sex millia CssariaDO- 
rum ad Brigantium lacum commoda ad trauseundas Alpes tem- 
pora exspectant. Faustum, qui venit, annum sequentesque oinnefl, 

;ellentissime Domine, et ego et mei omnes Tuae Sublimitati 

ßiimur. Lutetiae ^ Dec. 1635. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Etiam de Albis vectigali negotium Danus Galliae commendat. 
Kx originali. Prsesent. Wolgast die ^f Jan. 1636. 



Digitized by 



Google 



137 



6S. Lut. Paris. 4 Jan. Cal. nov. 1686. 

Excellentisaime DomiDe. 

Cnm nuper in parlamentum rex edicta ferret nummaria, ex 
qDibus Bub hoc quidem parlamento tantum se pecuni« facturos 
qaanturo postremis scripsi literis, ex omni autem Gallia ad vi- 
giDti et quinque milliones sperant, additis iis, quae refundere co- 
gentur srarii hirudines, Hieronymus Bignonius, regius advocatus, 
ontioiiem habuit celebratissimam, qua ita ostendit parendum regi 
et necessitati parenti, ut interim quam noxise sint publico illae 
dignitatum nundins non taceret. Nam neque sine populi iujuria 
exerceri munera caro emta, et idoneos railitias homines ad alia 
aTocari: labare et Galli« famam apud externos, ut ad ea redactse 
qn» nltimis periculis ultima adhiberi solent. Initium in immen- 
sum excreturo malö Franciscum Primum fecisse adeo jam tuno 
iTeTBante Deo susceptos ex reductis inde pecuniis conatus, ut ab 
illifi nibil reliqunm Gallia habeat, praeter luctus et imminuti im- 
perii memoriam. Haec tam libcre dieta rex indoluit, ideo quod 
aodirent haec, qui eo venerant, multi, inter quos et ducis Caroli 
uxor. Fruitur tamen Bignonius prsestiti officii conscientia, quan- 
quam a rege yoce cancellarii reprehensus. At primus parlament! 
prsaes et blandiente oratione et rerum odiosarum silentio, quan- 
tnm pariaroentariis displicuit, tantum apud regem inivit gratiae, 
ut ad eas, quas habet dignitates, praefecturam urbis Parisienais, et 
caDcellariatum equestrium regis societatum adjunxerit. At par- 
lamenti classes aliae se, cum rex venit, non convocatas queruntur; 
omnea vero de edictis, quae nec lecta nec audita ad regis nutum 
probarunt, de iis jam introspectis querelas ad regem meditantur. 
Quia ipsa edicta ejus generis publicari non solent, rerum con* 
tentarum indiculum mitto. Ad Sanctichaumontium trajici pecu- 
Biaa audio. Venerunt in hane urbem ex Italia Belleurius, ex 
Germania Feuquerius et Lagrangius consilia coUaturi. De Ma- 
guntiaco, Hanovia, Hagenovia, Colmaria sicut certi habeo nihil, 
iu pejora metuo. lUud dolet, quod Suedi militis circa illa loca 
Agentia licentiam incusant Galli, ut infestam sibi non minus 
quam uUam hostium vim. Cardinalis Riceliacus majorem indies 
diligentiam custodiendae saluti suae adhibet, jamque et carrucam 



Digitized by 



Google 



138 

loricavit inter coria, quibus ambitur, interjectis e ferro I 
quse transitum globis impediant. Dux Buliooius, quem ja 
tificium et pontificii credunt et reformati, etiam disputati 
vulgus eunte, quasi quse inter principem Arausiouensem ei 
intercesserit, huc dicitur venturus, sive ut de Sedano r< 
dendo transigat, quod reformati metuunt, sive ut purgei 
captivis hispanis, qui nuper Trajecto ad Mosam evaserc 
ipsiuB culpa factum hie dicitur, quia inde cum abiret n 
dederat, quibus seyeriorem illorum custodiam inhibebat. I 
Romse laborantes, ut cum pace Pontificis regi buo liceat c 
latina conjugium facere, multum adjuvant Galli. Mitto 
literas, qui, si quid magni per Italiam sperat, vereor ne f 
Gallicarum ad Rhenum copiarum apud Tullos pars maxii 
GallasiuB ipse trans Rbenum agere creditur, sed relict 
multis, qui Cisrhenanam possessionem Gallis interturbent 
vix Bcripseram, cum venit ad me britannicus legatus, cui 
spem aliquam datam componendi illud electorale negotiun 
cum Galli a controversum ei erat. Perscriptum ipsi fuera 
tiarum batavicarum moram in sola Brasilia esse; id pecunii 
sanari. Misi ad Heufdii cognatum de pecunia, ait se 
quam antchac sperare. Ego eos, qui aerarium regunt, vide 
de die ducere, nihilque nobis dare praeter bonas spes e 
pecuniae particulas, de cetero re tota pendente ab ipsorum ai 
Studii in res nostras signa, non video. Siquid prsestant, metu pi 
nee longius quam metus durat. Jam nunc a Vienna literas 
quae nihil magni nuntiant, nisi scriptum ad Piccolominii 
terris Neuburgici parcat, et mitti ad electores, qui captent 
gia. Ex Italia literse nos docent, Gallorum sociorumque exe 
in Somiliana terra agere, tantum ut inde alimenta habec 
ubi defecerint, propositum in Novariensem agrum ire, qui 
Olegium est. Crequiaco cohortes ex Languedocia duas adv< 
exspectari e Delphinatu et Provincia tres alias: Mediolane 
sua quoque exspectari auxilia ex Hispania, et e German 
Helveticas Alpes: nihil tarnen ante ver agi posse, vali< 
oppidis nee capi facilibus, nisi justa obsidione. Additur e 
mensem spe Sabromati et Saubaudum spe recuperandi Pig 
lactari, ut a gallica amicitia discedant: et esse Genuse pri 
Carignani uxorem, paratam itineri in Hispaniam. Ab Hii 
mitigari Papas animum, parere ejus imperiis jusso Borgia. 
dem nuUam omittere curam retinendas ad insulas. Pos 
omnia, Excellentissime Domine, et hoc anno et secuturis j 



Digitized by 



Google 



r 



139 

Tus Sablimitati comprecor. Lutetiae 4 Jauuarii, 1636 ex novo 
nlendario. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimuB 

H. Grotius 

Liiterae regins matris in solo scripta hispanici juris satis 
ostendunt, quantum et ibi sit belli tsedium. 

Kx orginall. Prsesent. Stralsandi die 22 Jan. 1636. 



66. Lut. Paris. ^ Jan. 1636. 

Excellentissime Domine. 

Postquam postremum ad Sublimitatem Tuam scripserara, fuit 
apnd me legatus vcnetus, cujus sermones eo tendebant, ut cre- 
deretur ab Hispano pacem haberi non posse, nisi omnibus rebus 
restitotis in statum, quem habuerunt anno mbxxyiii. Itaque 
bellum persequendum omnibus, qui restarent. At aliunde disco, 
Batavos aut certe partem eorum potentiorem, Hollandos ac Ze- 
landos, magno teneri desiderio ponendi extra periculum com- 
mercia. Idcm legatus ut Pontificem se sectantibus, ita Anglum 
pntabat protestantibus idoneum fore conciliatorem: cujus tarnen 
conailia in eo non probabat, quod agnosci hie vellet elcctoris 
dignitatem, priusquam fidem fecisset in partes communes bcne 
affecti animi. Pomeraniam ajebat se ex Chamassseo didicisse Ba- 
tavonim insulis peninsulisque persimilem, in hoc etiam quod de- 
fenau facilis. Lubecae dissidium aliquod intercessisse cum Sue- 
dis« quod et aliunde audieram. Rohanio satis animi ad interci- 
piendos Gaesarianos, qui trans Alpes in Italiam eunt, nisi ejus 
conatibus, quod metuitur, aperte se objiciant Helvetii: Danum 
paci in Germania constituendse sedulam operam dare. Ex co res 
ista parlaraentaria, qua de re scripseram nuper, processit longius. 
Cum a parlamento missi nuper ad fanum S. Germani regem con- 
Tenissent, quaesivit rex, Bignonius ubi esset, auditoque eum in 
criminum foro occupari, recte fecisse eum dixit, quod non appa- 
reret, futurum alioquin fuisse, ut non ex sententia accipcretur. 
Adversus novas has dignitatum nundinas imprimis magnus calor 
fuit ejus classis parlamentariae, quae enquestuum sive inquisitio- 



Digitized by 



Google 



140 

cum dicitur. Horum libertas non fuit sine linguario. Sem 
Lai8D8ßU8 et Foucaldus capti et Andegaviara in eustodiam 
sunt: praeses Barillonus Salmurium: Severinus Clarimontc 
Arvercis. Faber Albonius Brestam, interyallis satis m\ 
Peryenit ad manus meas viri in Anglia eruditissimi Job 
Seldeni liber, contra ea, quae pro maris libertate a me ali 
scripta sunt. Titulum fecit Mare Clausum, sive de Doi 
Maris, primumque asserit, mare occupari et in jus propriuiv 
cedere posse: deinde ab Anglis occupatum, jurisque anglic 
tum, non proxime littus modo, aut quod sinuum nomine v 
possit, sed ad Hispanise, Galliae, Batavorum, Germaniae, £ 
oras usque, et quidem tanto imperio, ut in tam vastis s 
nemini piscari, navigare, hostem hostiliter habere liceat, nii 
et quatenus rex Anglise id permittat. Talia tutanda cum s 
perit vir ingeniosus et doctus, haud dubie multos sibi cc 
dicturos praevidit, me certe spectatore futuro certaminis, qv 
neque SuedisB jus laesit, ac de me privatim humane adm< 
loquitur. De rebus germanicis, quae habemus, literae enim 
ad me aut non scribuntur, aut, si quae scribuntur, intercipi s( 
valde sunt incerta: sed qui hie est Colmarise syndicus ait n 
simis se didicisse literis, non ita premi id oppidum, ut 
crebro erumpatur. Homburgum etiam tum in Gallorum fuiss 
testate : De Hagenovia, ut et de Hanovia bene existimari. 
gendorpio significasse ducem Bernhardum, ne quas a se aut ( 
suppetias exspectaret, sed locis illis derelictis Confluente 
conferret Treviricam: cardinalem Valettam ire liberandai 
Alsatiam : in hostilibus castris roultum esuriri. Badens! Durla 
qui hie est, pecuniam dari, ut octo conscribat cohortes siv« 
gimenta. Hactenus gallici exercitus pars maxima apud T 
est. Ut Suedos Westfalia ejiciant, ire ajunt Bonighausiu: 
Granam: quos ex Poloni copiis Caesar in sua stipendia accep 
partim Wormatiam venisse: adtuendas insulas, quas in Mari Int 
Hispani possidere coeperunt, venisse naves longas satis mu 
aliaque ejusmodi, quae, quia non satis certos auctores habent, 
mare non audeam. Die Martis, qui abiit, cardinalem Ricelia 
conveni: eique dixi, quae ex Schmalchii literis de mora Sublimi 
Tuae in Fomerania, et de misso ad Santichaumontium idonec 
mine cognoveram. De nostris adversus Saxones rebus prosp 
dixi me indicem futurum fuisse, nisi sero admodum ad me li 
pervenissent. Ese erant, quas attulerat a Sanctichaumontio mi( 
Postea incepit dicere cardinalis, edoceri se meis in Hollanc 



Digitized by 



Google 



1 



141 

literis res Galliae^ ut conolamatas describi: addi a me Gallos in 
paciscendo esse. Negavi hiec, ut liquido poteram, et cum dixis- 
set hasc a gallicis legatis, qui apud Batavos sunt, perscripta, 
ostendi hsec a conspiratione hominum mihi, non ob aliud, quam 
qaia male mihi fecerunt, male volentium, Pavouis et Arsenii, 
proficisci; longe alia de me testimonia prsebiturum, si opus sit^ 
D. Camerariura. Natam forte hanc fabulam, quod Bruxellenses 
in editis rumusculis scripsissent, captas a se literas raeas ad Subli- 
mitatem Tuam, quibus exitium Galliae Batavisque augurarer, adeo 
conficto argumento, ut cum exempla, quse servo, literarum con- 
toltssem, nihil repererim congruens. Satis ostendere Bruxellenses, 
<|iiam mihi male velint, qui mihi inimicos, quos scirent, habenti 
▼ellent amicorum benevolentiaro eripere. Maritimas Hollandi» 
ic Zelandise civitates florentes navigatu mercatuque uon mirum 
pacis esse cupidas. Me patriae oblitum, nisi quatenus rempublicam, 
in qua tot necessarios aliquantillum etiam facultatum habeam^ 
salvam exoptem, totum in rebus esse suedicis: neque aut adeo 
imperitum, ut nescirem, quantum Suedici regni interesset, dum 
ipsi bellum manet, Batavos hello non subduci, neque tarn male 
fidei, ut consilia velim dare regno illi Tuaeque imprimis Subli- 
mitati, cui omnem meam dignitatem debeo, contraria. Si ipsi 
placeret ostendere aliquid, in quo prodesse Gallise commodis pos- 
sem, multo me calumnias rebus quam verbis refellere proroptio- 
rem. Inter hsc multa vultu Terbisque satis benignis interfatus, 
dixit se libere ac candide mecum agere voluisse, atque in poste- 
rum fore, ut apertius mecum ageretur. Secuti sermones de nostris 
adversus Saxonem rebus, de opportuno ad bellum gerendum 
Pomeraniae situ, aliaque ejusmodi: nee tacebat, quse hactenus in 
gallicis exercitibus peccata esscnt, ea emendandi sibi, temporis 
discipulo, curam fore. Abeuntem longe prosecutus est cum comi 
excusatione, quod, turbam vitans, non ultra procederet. lUud 
poeoe omisi addere de Tua Sublimitate, deque principe Arausio- 
nensi ita locutum, ut qui me crederct utriusque glorise toto fa- 
▼ere animo. Videt Tua Sublimitas, quibus rebus implere literas 
Icgati cogamur, rerum meliorum ignorantia. Deus, Excellcntis- 
lime Dom ine, det mihi et hinc nuntiare grata, et isthinc cognos* 
cere. Lutetiae ^ Januarii 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 



Digitized by 



Google 



U2 

Pacifi honestse ac communis negabat se cardinalis spem ad 
huc videre. 

Ex originall. 



07. Lut. Paris. ^ Jan. 1680. 

Excellentissime Domine. 

In magna rerum germanicarum ignorantia vivimus, non modo 
per bostium excursus, verum et quia Galli literas buc venire non 
einunt. Ita (it, ut diu delusi falsis, sero accipiamus vetera ac 
plerumque tristia. Rex nihil motus parlamenti questibus, etiam 
per literas classes eorum, quas cameras vocant, coire vetuit. Uli, 
quod solum possunt, justitio se ulciscuntur, quod ipsum diutur- 
num esse non potest. Feuquerius bic in morbum recidit. Ajunt 
aulici, Uobanium a rege in Germaniam acciri, ad curam Vallis 
Telin« successuro ipsi Thoirasio, qui tantis rebus in Rheda In- 
sula et apud Casale gestis, per Italiam hactenus paulo minus 
quam exsulat. Paratus is esse dicitur acceptando oneri, et qui- 
dem quarto minore pecunia quam Rohanio soluta est, dum certus 
sit de Bolutione suis diebus, qua in re mirum quanto regis mulo 
peccari soleat. In Italia nihil nunc fit aliud, nisi quod Galli Lo- 
melinum agrum ineursant. Bremam, Sesise Padoque amnibus ad- 
sitam, munit Sabaudus. Parmensis acceptis aliquot auxiliariis co- 
piis Laudensium fines populatur; ne propiora Mediolano pene- 
trentur, Viglianum turribus lunatisque operibus firmante mar* 
chione Costada. Yidebimus, quid allatura; sint novi, qus trans 
Alpes, complanatis munitoium opera nivibus, transeunt e Ger- 
mania ad res hispanas tutandas, copise. Interim Masarinum, quod 
in Gallorum res pronior credatur, revocat timidus Pontifex, et ad 
I Avenionensem transfert prasfecturam. Londini jam pro sacello 

templum habet regina, in quo publice missa fit, et gallico ser- 
mone homilise, per Elisabethaß Jacobique tempora nee visum un- 
quam nee speratum. Sed hsec forte levia: illud momenti majoris, 
quod a rerum peritis intelligo, Gallos in eo esse, ut cum duce 
Carolo seorsim rem componant; quod si fecerint, dissoluto Ger- 
maniae corpore, cum quo foedus germanicse libertatis, ut dicitur, 
causa factum erat, non video, quid Gallis mansurum cum Caesare 
controversi, prsesertim si et Landgravius se hello subducit, et per 
particulas amittatur Alsatia. Hase postquam scripseram, ex legato 



Digitized by 



Google 



[ 



143 

anglicano cognosco, nihil bic promottim in Palatino domus ne- 
gotio ob illam de electoratu offensam: jussum Pavonem nomiDe 
procerum auorum heic conqueri, quod legati ad pacem jam no- 
minati esaeDt, se non prsBinonitis: Roms velle Pontificem videre, 
quid decreturua sit Polonise conventus, antequam contrahendi 
aatrimonii jus indulgeat. Si non fallunt me Publiczii liters 23 
Decembris novi calendarii, CaesariB, sive Hispani sunt, copiae non- 
dnm tranaierant Alpes, quod ad promissam pecuniam abesset ali- 
quantillum; Helvetii autem Hispano tantundem habeant fidei, 
qoantom vident tanguntque. Brevitatem epistol» rogo boni con- 
fulat Tua Sublimitas: malim pauca scribere quam falsa: nolim et 
incerta: sed id in tanta rerum caligine yitare saepe nequeo. Pro- 
spera omnia, Excellentissime Domine, Tun Sublimitati ac per 
eam suedicis rebus det Dens. ^ Januarii 1636. 

Tu« Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius« 
Ex originmU. 



68. Lut. Paris. ^ Jan. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Audimus, ducem Bernbardum, cum Mosellam transiisset, in- 
gruentibus in se Picoliminii et Viridunensis episoopi copiis re- 
pulsom, nunc apud Spinale agere. Liberandam ad Alsatiam non 
cardinalem Valettam ipsum, qui Dia substiturus sit, sed alios ire: 
croatosy sed populabundos tantum, ut solent, in Camponiam pe- 
netraaae. Rex auditis parlamenti parisiensis querelis contra ediota 
nupera, jussit eos parere primum, postea bonitatem suam exper- 
turos. Putatur aliquam partem novarum dignitatum, per quam 
Teterum bonos ac pretia decrescunt, refecturus. Multis rumori- 
bas celebratur paratus classis gallicae partim Rupellae partim 
Maloi, verum, quantum intelligo, multa ei desunt, ut utilis esse 
possit. Angli ut se Gallis Batavisque jungant, quse expeditissima vi- 
detur ad Palatinatum recuperandam via, nondum sperant rerum pe- 
riti, pnesertim cum novse legationes mutuse ab Hispania in Angliam, 
ab Aoglia in Hispaniam strepant. Pontificem sive metu, sive 
quod suis gentilibus inde majora speret prsemia, magis magisque 



Digitized by 



Google 



144 



vergere ad res hiepanicas, et ea, quie scripsi antehac, et alia ii 
diclo Stint. Urget restitutionein Pigneroli, religionis romanens 
solius in Valle Telina, Lotharingiae. De matrimonio fratris reg 
negotium in paois tempora rejicit. Galli, ut duro nodo durui 
admoyeant cuneum, boc meditantur, ut manu sua perscribat frs 
ter regius, se, nisi a Pontifice episcopi delegentur, qui in Galli 
ipsa cognoscant, staturum parlamenti decretis, comprobatis judici« 
episcoporum: sperantes fore, ut ea scriptura sibi demonstrata im 
pellatur Pontifex ad id, quod maxime volunt. Cum duce Carol< 
agi seorsim coepit per Cognieum, fratris regii quondam cancella 
rium, nunc in regis clementiam receptum, et per abbatem Can* 
camiuro. Sed dux ipse in Belgicam profectus dubium reliquit. 
iveritne pcrsuasurus principi Margaritse, ut spem connubii abjiciat, 
an omnem faciendse seorsim pacis cogitationem ipse abjiciens. In 
Italia nihil fit magni, nisi quod vastatur ager Lomelinus: dux 
Parmensis nondum, quod nuper dicebatur, ad sua rediit. Omnes 
adhuc foederatorum copiae apud Bremara, Candiam. Sartiranam 
hierent. Hispani muniunt Pirigetonum, ut Laudensem Cremen- 
semque agrum habeant tutiorem, Novarise quoque metuentes, cu- 
jus rei causa prsefectus ipse Mediolanensis se Ticinum contulit, 
pecuniam e Neapoli ac Sicilia e tributis, Genua sub foenore ex- 
spectans. At Neapolitani regni rector duas hispanorum, duas 
italorum centurias, quingenta servitia ad implendas galeras misit 
in Margaritae insulam, ex qua interdum exscensus in oram mari- 
timam Provincise fiunt, non alio adhuc malo nisi incendio vil- 
larum. Sprecherus noster, qui se Sublimitati Tuae, quantum po- 
test, commendat, literis ad me }j Decembris datis statum Rhaetias 
tranquillum nuntiat, ex quo Caesarianos et Hispanos retudit Roha- 
nius. Eorum reliquias ex Tirolensi agro ad iv millia partim 
equitu ^, partim peditum, transitum in Italiam moliri, id si nunc 
tentent, perituris haud dubie multis itinerum difficultate et fri- 
göre, ut qui non hiberne yestiti sint. Italos a Crequiaco et Vi- 
triaco (is Provinciae praeest) nihil boni exspectare: multum a 
Rohanio et Thoirasio. Ut Vallis Telina Teteribus dominia Rhaetis 
reddatur, et ipsos laborare Rhaetos, et cum iis Helvetica pro- 
testantes, nam roroanenses Helvetios minus asquos Rhaetia ease, 
quod ipsos Vallis Telinae sequestros abnu ut; quin et maleomi- 
nari audent, quasi iterum, ut Mausoniaco juondam foedere, delu- 
suri eos sint Galli: verum se meliora sperare. Mater principis 
Stilanae Mondragonia filiam suam Medinae Hispano pactam tra- 
dere non vult, nisi prius eidem Medinae detur regimen rcgoi Nea- 



Digitized by 



Google 



145 

politani, cujus spe in eas nuptias, spreto polono Casimiro aliis- 
qae, assensum praebuit. Patri Josepho cardinalatum negat Pon- 
tifex. Rex in ver immincns iterum uti constituit opera nobili- 
tatis feuda possidentis: sed viginti nobilium apud Lotharingiam 
millia inedia morbisque absumta, superstitum exhaustae opes ita 
terrent alios, ut vix uUis poenis videantur ad tarn periculosam 
sampUioaamque militiam posse pertrahi. A Vienna habemus, ob- 
tinaisse Neoburgicum mandata ad Piccolominium, ut terris ipsius 
pareat. Audimiis in Hispaniam salvam advenisse ab America 
classem, ferre eam milliones xit, partem alteram regi, alteram 
privatis, an supra yerum famse quaerendae vulgetur, haud affir- 
miTerim. Kostrae bic peeuniae negotium nibilo magis quam hac« 
tenus procesBit. Promissa pulcbra, blanda spes; numeratum nihil, 
signatum nihil. Lagrangio turmam equitum regendam rex dedit, 
et ejus victorisß jam sunt in chartis nugaeibus, quas gazettas vo- 
caot. Haec praeter nihil habebam, Excellentissime Domine, nisi 
ot Yictorias, quales nunc aliquot nuntiatae nobis sunt, saepe ob* 
tineas, donec illia imponas culmen honestae pacis. ^ Januari, 
anni 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 

H. Grotius. 

Jamjam intelligo, repulsos qui Colmariae suceurrcre volebant. 
Åigentoratum apertius quam antehac ad Caesarem se inclinat. 
Itali omnes de Parmensis rebus male augurabantur. 

Ex original!. 



69. Lut. Paris. }} Jan. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Magis ne morem meum interrumpara, quam quod digna materia 
iociderit, nunc scribo. Nam in Italia nihil agitur, nisi quod ma- 
jor quam antehac speratur Sabaudi cum Crequiaco concordia. 
Äd Rhenum et Mosellam quae aguntur, quamdiu fieri potest, ce- 
lamur. Dediti tarnen Maguntiaci conditiones hie vidimus. Ad 
Picardiae finem qniescunt arma, praeter Croatorum incursus. At 
Aagliae legatus ante hos dies quatuor, cum bono nuntio natse 

Grotü bre/. 10 



Digitized by 



Google 




146 

regi 6U0 filise, attulit postulatum, ut principi Palatino daretur 
Gallis Domen electoris: qua de re cum Butillerio minore, quec 
nunc Chavignium TOcant, jussus agere. De foedere super ea r< 
inter Galliam Britanniamque pangendo tecte satis lenteque mo 
vetur negotium, exitu adhuc incerto. Landgravii pax credi in 
cipit: inducise Batavorum timeri, qui se posthac belli oneribui 
impares ne longam quidem pacificationis moram pati ajunt posse 
neque vero quod rebus suis conducat exspectare se, pacis ineundaE 
consilia moderante Pontifice. Ne tamen regis benefacta in^rate 
flsstiraare yideantur, duas conditiones ferunt: aut ut jam nunc 
rex quoque se bello in Hispanum suscepto explicet sine damno, 
id est receptis duabus maris Ligustici insulis: aut ut ipsi quidem 
suas res longi temporis pactione seryent, simul autem in annum 
constituatur inter Gallum Hispanumque ab armis quies, tempus 
datura ea, quse controversa sunt, ex usu regis utriusque compo- 
nendi In bac consultatione nunc versatur hasc aula, principibuB 
omnibus, nobilitate, plebe mirum quantum pacis avida. Celebra- 
tnr principis Condaei dictum, qui inspectis Lotbaringiae rebus, 
dixerit, sibi Gallise corpus videri simile aegroto, qui clysterem 
sumserit ita vehementem, ut non modo captum cogat reddere, 
sed quicquid in visceribus est commoyeat. Nobilitas quidvis pati 
decrevit, quam ex edicto, ut nuper, militäre. Parlaroentorum, 
plebis urban» rusticseque questus nihil opus referri. Famam ta- 
men spargunt magnorum moliminum. Classis, quse in Santonico 
et Britannico paratur littore, inde ducenda dicitur ad recuperan- 
das, quas modo dixi, insulas. In illam quoque classem divisum 
imperium est inter ecclesiasticum unum, Burdegalensem archiepis- 
copum, et alterum non minus maris inexpertum ducem Longavilla- 
num. Nec ab hispanica parte cessatur. Nam Cameraci audimus 
macbinarum rerumque aliarum roagnum esse paraturo, ut cum 
yere aliquid coeptetur, nisi pactio aliqua conatus intercipit. Bre- 
zm milites partim dilabi, partim mendicare audio. Masarinus 
jam abiit. Bruxellis cum cardinali hispano consilia confert Gal- 
lasius. Liber hic prodiit, qui gallice inscribitur: Veritates gallicae 
oppositae bispanicis calumniis, patre Josepbo aliisque consciis 
editus. In eo Imperatori exprobratur, quod ecclesiae bona pro- 
testantibus largiendo foedam pacem redemerit. Non desinunt bi 
cum Bavaro amicitiam clam colere, inani, ni fällor, spe, si Au- 
striaca domui erepturos se in posterum putant ad imperium suflT- 
ragia, pridem arcanis conventionibus mancipata. Recalescit rumor 
de duobus electoribus ad eos, qui nunc sunt, adjungendis, Herbi- 



Digitized by 



Google 



147 

poliUno et Palatino, nee videtur aul» romanie id diaplicere, in 
quo et eccleriastic» potestati nihil decedit, et via est ad sein- 
d€Ddo8 protestanies, simulque Anglise mos geritur. Csesariani 
BOTi milites, qui nune Alpes transierunt, quid facturi sint, ex- 
spectabimus. Manet adhuc apud Vallem Telinam Rohanius. Re- 
ram hoc tempore sterilitas facit hie iit desinam, resque Tu» 
Sublimitatis, Excellentissimo Domine, Deo commendem. Lutetiae 
{{Januarii 1636. 

Tuse Sublimitatis devotissimus cultor 
H. Grotius. 

De pecunia nihil promotum. De Colmaria et Hagenovia ob- 
ndio exemptis dicuntur advenisse nuntii. Certiora dies docebit. 

Ex originali. 



70. Lut. Paris. 7 Febr. Cal. noT. 1686. 

Excellentissime Domine. 

In pecunia nihil profectum est. Niiramorum nihil accepit 
Heufdii absentis eognattis. Chartam delegatoriam adhue sperare 
indncitur. In Pieardia fumant yici, nuUo adhuc malo graviore. 
Haud dubie Gallasii et Picolominii Bruxellis consultationes eo 
tendunt, nt per illam partem aut Campaniam irniropatur in 6al- 
liam. Rex ipse dieitur in illas partes iter moliri. A duce Bem- 
bardo quas accepi literas, earum mitto exemplum. Excusat, quod 
pro Maguntiaco nihil potuerit, prsegravante hostium yi, quonim 
indicolum, quem misit, addo. Respondebo ei verbis communibus. 
Tarn Gerniaaii» quam Belgiee vix uUa hie ratio: 

Omnis in Italia fatorum vertitur ordo. 

Ibi ajunt Galli habituros se brcvi xx peditum, tria equitum 
millia, praeter sociorum auxilia: tres in partes bellum parari: ex 
Montiferratensi territorio in Mediolanense: ex Plaeentino, quo 
jam copiae sociales ad m millia peditum, millo quingenti equites 
comite Fabio duce pervenernnt, in Laudensem, imperaturo iis in 
locia Thoirasio regis permissu magis quam jussu: ex Valle Te- 
lint, ubi retineri Rohanium re eonsultata placuit, in ea quae Co- 



Digitized by 



Google 



148 

mensi adjacent lacui. Hase quidem pulchrc dicuntur, multu 
ad famam Gallise pertinet prosperis quibusdam actio nibue 
nere amicorum studia, et cavere, ne Papa nutantesque alii 
se in alte ram dent partem. Sed ex pluriinis aliorum literis 
et Marini cognosco, tempus effluxisse, quo ogregii successu 
rari illis in locis poterant. Nunc hosti otium fuit implend 
Ute oppida locaque ex Hispania Neapolique et Sicilia pe 
nuam, ex Germania per Alpes. Hispani, qui recens mari adv€ 
sunt IT millia et quadringenti. Et ad lacum Comensem Da 
Franciscum, Pradellum munit Scrbellonua. Sunt et qui mel 
ne Sabaudus et Parmensis, ubi sua bene immunierint, bei 
aubtrahant. Tandem Hispanus significavit, paratum se legal 
pacem nominare eodem tempore, quo Gallus suos. Futui 
tantur Montiregius Neapolitani regni hactenus rector, cui s 
dit Medina, comes Ognatus, Mirabelius, legatus in Gallia 
bac, addito belgo praeside Rosa. Video Batavorum in gr 
Leodium conventui placere, nee Pontifici, nee Hispano, ui 
ditur, recusaturis. Sed multis indiciis cognosco, Batavoru 
inducias in arcano provectum longius negotium quam Galli 
niBcetur, quod nuper in mensa Arausionensis principis M 
Ordinum actuario objecit Charnassaeus. De matrimonii 1 
ringici dissolutione differt sententiam promerc nula roraa] 
belli exitum. Interim cum ea aula et Venetis incidit al 
aimultatis, ita ut et res suas agentem illi Roma rcvocaverii 
Pontificis nuntio aditum ad senatum intcrcluserint. Causi 
quod inscriptionem picturae appositam, qua triumphatus Fr< 
cus I imperator ostcntabatur, Pontifex routayerit, omissa 1 
ficii Venetorum, quae ante apparuerat, mentione. Ego ips 
Venetorum magis referre puto, ut pereat memoria ipsorum 
nibus opressi imperatoris egregii, gravi in principes omn« 
sosque Venetos exemplo. Literas Tbuani datae 27 Januarii 
mariae nos docent, hostium fuga facilem ad eam urbem ( 
fuisse aditum: mille saccos frumenti a Spinali inyectos: ex 
tari totidem alios indidera: et missos Agentoratum, Basii 
Benfeldium, qui ex illis quoque locis, si quid ipsis supei 
Colmariam portent. Consilium esse Gallis Gemerara occu 
quo Slestadum Colmariamque inter tutior sit commeatus: d< 
proximis in locis disponere militem, ut defensa Alsatia 
tharingiae retinendae munimentum sit. Gallasiani exercitus 
tem maximam Saxoni laboranti ivisse suppetias: aliquas reli 
Tabernis manere: et haa conjungi non posse cum Colored 



Digitized by 



Google 



149 

piis, supema Alsatiae ad Belfortum obtinentibus, ob intercedentes 
Gallos peditatu validiores, cui valde apta illa regio. AmcBnitatem 
agri circa Colmariara et in eo tutando Manicampü curam laiidant, 
qai videniDt. Classis, qus regi struitur, XL dicitur ease naviuni. 
Angli non videntur bis temporibuB adduci poscie, ut in societa- 
tem belli cum Gallis yeniant, sed in gratia hispanica spem Pala- 
tinse domus collocare. Hispanus quidem Anglis ostentat, paratum 
se, reddatur ut Palatinatus, efficere, dum et Lotbaringia reddatur. 
Sed Galli iniquam putant commutatiouem locorum, quse te- 
neant ipsi, cum locis amissis et ad se nihil pertinentibus : ne- 
que illud ab Hispano, quod id velit, dici, sed serenda ad dis- 
sidia et invidiam Gallis conciliandam. NoTse dignitates Magisterii 
libellorum supplicum emptores inyeniunt. De senatoriis cum 
Parlamente parisiensi nondum transacta res est: alia parlamenta 
parere recusant. Bnrdegalense etiam yetuit, ne quis edictis novis 
uteretur. Regi Hispanis qu» recens ex America pecunia ad- 
venit, esse dicitur vii millionum ducatorura. Ea ex Peruvia Gades 
advecta est. Alia a Terra Firma et Nova Hispania adhuc ex- 
spectari scribebatur. Ex illa pecunia iv milliones, cc millia du- 
catorum per nominum commutationem mercatoribus solitam tra- 
jecta dicuntur Genuam, Antverpiam, Hamburgum. Dax Muti- 
nensis Corregium ab Hispano accipit, numeratis gl millibus 
acutatorum. Viennse creditur multum gallicsß pecuniae Hamburgi 
ease: sed ab aliis intelligo rediisse huc, quas Sanctichaumontius 
illinc attulerat nummarias literas. Deus, Excellentissime Domine, 
coDsilia Sublimitatis Tu« secundet. Lutetias 7 Februarii novi 
Cal. 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 

H. Grotius. 

Docent posteriores liters, Govam portam a Venetis immuni- 
tam accedere ad causas odii Pontificis in ipsos. Dum Bremam 
munit Sabaudus, idem a Gallis fieri in Sartirana et Candia, igno- 
bilibua locis. A Robanio quatuor nova castella fieri ad Gomenses 
fines. Metui novam hostium ex Tirolensi agro impressionem. 
Qui Alpes transiere, esse v millia peditum, mille loricatos equi- 
tes. Mediolanensi agro de milite, commeatu, munitionibus bene 
prospectum. 

Prior inscriptio in aula quae dicitur Romae sie habuit: 
Alexander Papa Tertius, Priderici Imperatoris iram et im- 
petum fugiens, abdidit se Venetias, et a senatu perhonorifice sus- 



Digitized by 



Google 



160 

ceptus, Ottone Imperatoris filio navali proelio a Venetis vict< 
toque, Fridericus pace facta supplex adorat, fidem et obedie 
poUicitus. Ita Pontifici sua dignitas Venetse Beipublicse ben 
restituta est. 

Nova sie habet: 

Fridericus Primus Imperator Alexandrum Tertium Pontii 
quem diu insecutus fuerat, post constitutas cum eo pacis 
ditiones et damnatum schisma, Venetiis supplex veneratur. 

Postquam hasc scripseram intelligo, Anglos classem h 
XLYi navium. Queri de mercatorum navibus, quas Galli 
tentu belli capiant: non recusare ipsos, pecunias et opem 
tribuere recuperando Palatinatui, sed ad belli indictionem v 
noUe. De gallicis rebus: muniri sero satis Campanise oppidf 
talaunum, Trecas, alia; principem Condseum vocatum, ut 
vincias obeat easque cogat novis edictis obsequi, ad id post 
decem millia, difficilia repertu, bello in omnibus finibus strep 
Dux Parroensis ipse hie erit intra triduum, obsequii sui cc 
fidem daturus. Swartzenburgii filius multum hie jam comm< 
Brandeburgici electoris de Pomerania restituenda, si pax 
negotium. Et cordi id hie esse, modo ex Feuquerio, qui 
nunc a me abit, cognovi. 

Ex originall. Praes. Wismariae die ^^g Martll anno 1636. 



71. Lut. Paris. ^ Febr. 1 

Excellentissime Domine. 

Immensas gratias Sublimitati Tu» debeo pro literis || 
cembris, quas biduum est, quod accipio: quod per eas Sublin 
Tua me non ignarum patiatur eorum, quse illis in partibus 
runtur, ac consiliorum, quibus ipsa curam boni communis in 
supina aliorum negligentia sola tanta fortitudine tuetur: fiden 
meam ac diligentiam eximia benignitate aestimat: eorum praetc 
que ad dignitatem sustinendam mihi sunt necessaria, ostend 
non esse immemorem. Si mihi facultas esset, quantum est 
dium in res atque existimationem suedicam Tuseque Sublimit 
non alius esset illis minister utilior. Nunc inter eos vivens, 
magni sunt eorum, quae agitant, occultatores, ipsis quoquc rer 



Digitized by 



Google 



151 

que in publico geruntur, nuntiis plerumque sero ad noB adve- 
nieniibus, neque raro falei quadam admixtione corruptis, doleo, 
quod pro certis ssepe cogar conjecturaB adferre. Sed sub tarn 
«quo judice tuta est voluntas sedula, etiamsi non semper id, quo 
tendit, conaequatur. Putavi e re legato anglico patifieri, quanta 
nt Tu« Sublimitatis constantia in tutanda protestantium salute. 
Existimat is, non quod mandata habeat, sed quod ita suadere 
videantur tempora, cogitandum de conjunctione quadam Suedise 
Britanniaeque, hoc magis, quod apud Galliam parum proficiat, ne 
nomen quidem dignitatis electoralis principi Palatino valens ob- 
tinere, nisi prius in belli societatem veniat. Eo autem ne veniant 
Angli, tum aliis se causis adduci dicunt, tum quod metuunt, ne 
Galli, ubi alios intricaverint, se extricent: adduntque non levia 
esse indicia, cur credant, ne optare quidem Gallos, ut princeps 
potens professionis protestantium loca Galliae vicina obtineat, 
memores, dejectas quondam res Galliae protestantium virium Pa- 
Istinarum auxilio restitutas. 'Lsetum* bis diebus *cardinalem 
Biceliacum* fecere ab *Pontifice literae cum spe pacis*. Qui Roma 
fcribunt, postquam nomiDa sunt edita legatorum ad pacem, ajunt 
nodos in eo negotio reperiri quatuor. De reditu reginse matris, 
de conjugio Margaretas, de Pignerolo, de Lotharingia; nuUa Pala- 
tinatus mentione. In quatuor illorum tribus videtur cardinalis 
Biceliacus nihil mutaturus de suis hactenus consiliis. Quarti ex« 
pediendi non ita dif&ciles sunt rationes. Dux Bemhardus per 
8U08 hie bomines propera auxilia postulat, premente hostium vi, 
qui aucti novis e Polonia egregiis sane copiis, Louhuium, Lux- 
emburgum et Viridunum inter obsederunt, et jam ceperunt. Ipse 
nttoc dux Bernhardus, auctus eorum accessu, qui e Maguntiaco 
exiere prope octingenti, in oppido Virodunorum agit, caesis apud 
Boyiniaeuni nonnuUis hostium excursoribus. In Luxemburgico 
stque in Atrebatibus constat magnos paratus fieri ad bellum Gal- 
ileis finibus inferendum, nisi pax prseveniat. Gemera interim 
potitua est Valetta: addunt rumores cuncta in majus attoUentes 
omni Alsatia excessisse Gallasium: Argentoratensem civitatem 
proprium suum militem offerre duci Bernhardo, quod cognoverit, 
Nordingam aliaque oppida contra pactorum fidem a Caesareis 
male haberi. Alpium juga jam transiere Caesareorum rv millia, 
sequuntur vi peditum, duo equitum millia. Dux Parmensis jam 
intra Galliam est, et in aula paratur ei hospitium. Itali ajunt, 
▼enire eum tum ob alia, tum ut Sabionedum, sui juris looum, 
Gallis tradat. Praefectus Mediolani jam a Ticino in urbem suae 



Digitized by 



Google 



152 

praefectursB principem reversus, equitem dimisit in agros Laude n- 
sem et Cremonensem, prohibendio hoatiura incursibus, qui in- 
terim in Alexandrinos fines praedabundi grassantur. At Rohanius 
Curliacum assultans, non procul a Fontani castello locum, depul- 
S118 inde est. Dani» nothus nihildum responsi ad sua postulata 
accepit. Seldeni liber nihil, continet, quod Suediam tangat, nisi 
quod Suedi foedere facto de eo jure, quod in mare Norvegicum 
sibi vindicaverant, cesserc. Hollandi Cunaeo causam suam defen* 
dendam mandarunt. Parant se ad respondendum et Galli quidam 
Venio ad minora. Servianus unus quatuor eorum, quos secre« 
tarios Status vocant, gratia et, si famse creditur, etiam dignitate 
excidit ob certamcn cum Bulionio de militaribus rationibus. Lug- 
dunensis Riceliaci fräter liomae jussus est depilari, ne totus mo« 
nachum Cartusianum (nam ejus societatis olim fuit) exueret. 
Episcopi Montispellerii, qui et ipse eo venit ad disturbandum 
matrimonium lotbaringicum, non dubitat, quin futurum sit, ut 
multis sufflaminationibus trahatur negotium. Jam nunc disco ex 
Thuani litens Slestado scriptis 4 Februari novi Calendarii, 
secundam vecturam frumenti a Spinali Colmariam bene perfectam t 
nee parum a Benfeldio impetratum, ita, ut non Colmarias tantum, 
sed et Slestadio in sex menses prospectum sit, praeter id, quod 
Basilea speratur, quanquam incerto adhuc eventu. Gemeram bi- 
duo non diutius defensam, medio inter Colmariam et Siestadium 
situ ad Islam flumen, egressos milites cxx. Ivisse inde Valettam^ 
ut Hagenoviam liberet, ceteris praeter Tabernas Alsatiae locis ab 
hoste derelictis, captisque a Ransovio Ossae literis, quse exhausta» 
copias, magnamque rerum omnium penuriam significent. Ese li- 
ter» Tabernis missse erant ad principem Stadionem agentem in 
agro Wirtenbergico. Literae recentes Vienna indicant, Isturo 
Imperatorem ob refrigeratum ab episcopis polonis regis Poloni 
ardorem in palatinas nuptias spem concepisse, posse illum per- 
trahi ad conjugium cum arohiducissae filia: auditum in eadem 
aula a Tartaria legatum, idque agi, ut is rex amicos hostesque 
cum Gaesare communes sumat. Ab aula ottomanioa missum in- 
terpretem, qui turbamenta pacis in Hungarico fine demat. Alie 
ab Italia literae exigua continent partis utriusque tentamenta. 
Neque Belviderium castellum teuere Sabaudos potuisse, quin et 
apud Astam male habitos: neque Carucenae marchioni Hiapano 
Torobium, quod ceperat, potuisse defendi. Tanarum municipium 
irruptum a Sabaudis: et a marchione Villa (is Parmensia copiaa 
in Placentino agro regit) Ticinum usque excurri. Deum precor. 



Digitized by 



Google 



\ 



153 

Excellentiasirae Domino, Tuse Sublimitatis optimis cogitatis pares 
det successus. ^ Febr. 1636. 

Tu8B Sublimitatis cultor devotissimua 
H. GrotiuB. 

Serrianus ob eam, quam dixi, causam et ob dissidia cum 
minore Butillerio, non munere tautum suo demotus est, sed et 
Sftlmurium relegatus, aut, quam optionem cardinalis (eum enim 
abiturus salutare sustinuit) ei pro beneficio dedit, oppidum Nan- 
netum. Is Servianus est, qui conscripserat edictum regis nomine, 
qaod causas belli in Hispanum satis diserte explicabat. 

Post captum Louhuium sive, ut vulgo vocant, Longuium ad- 
versus Viridunorum oppidum pergit hostis. 

Ex original!. Prsea. WlsmarisB die i^ Mars 1636. 



72. Iiut. Paris. \\ Febr. 1686. 

Excellentissime Domine. 

De pecunia ad Sanctichaumontium missa crebrescit rumor, 
sed multum imminutus, prius enim de millionibus jactabatur; nunc 
ad trecena millia ventum est et munera pretio ducentorum mil- 
lium tractando conventui Lunemburgensi. At amicorum e Batavis 
litere negant cum Heufdio pecunias ex foedere debitas venisse. 
Ipsi proprio regis militi, in quem Brezseo imperium est, per qoa- 
taor menses nihil seris persolutum. Cum e Batavia discederent, 
direptos ab Ulis vicos contra suetam illis locis disciplinam. Nunc 
eqoites raptibus agrorum vivere, peditem diffluere, ita ut ex xxii 
millibuB segre Septem restent: eos sparsos per oppida (et quae- 
dam accipere abnuunt) stipem orare, partim magistratuum mise- 
ncordia tenuiter ali. Conipertum ab iis, qui Silvseducis sunt 
refossa sepulchra, ut lintea vestitui, ligna foco cederent. Hcec 
omma in oetdoa ineurrenlia efieaciora 8unt apud Batavoa meos^ 
Jfiom tpUndida legaiorum verba de bMo prclaiando^ magnaque regis 
pcienHa. Displicet et illud, quod pactum fosderis de conjunctim 
facienda pace eo trahunt legati, ut velint regi curam pro rebus 
amicorum permitti: in quem sensum et de nostris rebus mecum 



Digitized by 



Google 



154 



h I 



I 



locutus est Feuquerius, cum dicerein, nihil protestantib 
num sperandum ab iis actibus, quos Papa regeret, ipse 
responderet, Papam se negotiis tantum seeum sentientiu 
mixturum, pro testan tium autem rebus consulturum regem: 
me cogeret dicere, nos igitur aliense rei accessionem före. 
viros rerum batavicanim non imperitos ita arbitrari: in t 
jam convenisse de conditionibus indutiarum inter principem 
sionensem et cardinalem Hispanum: eo fieri, ut Hispani ad p 
coUoquia Gallos admitti non recusent. Si quid actum est, 
habetur et nationes, quas provincias vocant, et civitates sin 
quarum nonuuUse id conqueruntur, non inique si reipublicsB 
spectetur: sed negotii ea natura est, quse exceptionem desi 
Americanae societati pecuniara, qua indemnis servetur, 
Hispanus. Ingens est ses alienum tum foederati corporis 
partium: publicos reditus absumunt foenora: ad nova oner 
descunt aures. Praeter reipublicsB mala apud Frisios civitat 
agros colcntium, quibus senatus favet, nunquam bene sedat 
cordise redardescunt, haud exiguo periculo, si e Germania i 
regionem se injiciat hostis. Ut Amstelodamenses, pacis 
dubie cupidos, principi Arausionensi suspectos faciant lega 
lici, exemplum literarum consulis Oetgesii ad ejus urbis ma| 
tus, nescio unde nacti, interpretando in suos usus trahunt. 
quanquam ad meam proprie curara non speetantia, quia i 
communis dijudicationem non nihil pertinent, reticenda 
existimavi. Meti Nassaviis comitibus Lutheri placita sectai 
parlamentum interdixit, ne, quod solebant antehac, domi suae 
facerent regni legibus impermissa. Id refrigerare ducis 
hardi studium in res gallicas poterit. Et cardinali Valetta 
bid Bcripsit Pontifex, absisteret homo ecclesiasticus arma 
haereticis jüngere. Episcopus Aurelianensis his diebus veh< 
tem orationem apud regem habuit in regni hujus calvin 
preces seditiosas et dogmata bonis moribus pacique pii 
noxia incusans. Anglia feliciter tot aliorum bellis fruitur, 
merciis omnibus eo transientibus. Interdum navis aliqua a 
capitur, novasque adfert disputandi causas longe alia nun 
fendentibus Anglis, quam olim, cum vicinis qniescentibu 
bella gererent. Seldeni über totius maris controversiam m( 
diligenter a concellario Franciae aliisquc proceribus conqu 
legiturque. Et puto futurum, ut respondeatur heic non i 
quam apud Batavos, quos praeter communem navigandi mer< 
que causam propius res ista tangit, ob piscatum sub ipsa A 



Digitized by 



Google 



155 

Scotiaeque littora exerceri solitum. Nee desunt apud eos, qui hsec 
ftliaque nasci dicant ab Hispanoinim largitionibus, quibus aulam 
illam coDtactam volunt. Ducem Bulionium jam in clandestina 
missA vieum, sui non negant. Lubet videre, retenturusne sit prae- 
fecturam et militaria, quae apud Batavos habet, munera. Venturum 
9e huc ad regem profitetur. Uxoris animum, cujus blanditiis re- 
gitar, ad res hispanicas propensiorem esse constat. Comiti Ha- 
noviae, qui Meti agit, non diffidit tantum, sed et irascitur hsec 
aula, quod repertse apud eum sint chartse, commeatum conceden- 
les iis, quos ad pacem seorsim suam cum Csesare faciendam mis- 
sarus esset. Pari de causa ab ipsa civitate Francofurtum legatos 
Tenisae audimus. Vienna literae tolli a Turcis ajunt, qu» jaci 
coeperant, bellorum semina; ad quserendas rationes componendae 
rei palatinae delegatos episcopum Viennenscm, comitem Moeca- 
yium, Taumemsdorfium et Stralendorfium: ducis Wirtenburgensis 
pacem» quam vellent, nondum impetrasse: Saxoni auxilia parari. 
Ab Italia discimus, Gambacurtium cum Hispanis in Placentinum 
flgnim penetrasse; Villam cum Gallis in Mediolanensem, illumque, 
capto Tombio et Guardamilia, hunc locis ad Stradellam, iisque 
immunitis et prsesidiis relictis, ceteram manum eo, unde venerant, 
reduxisae. Missos a prasfecto Mediolanensi equites in Ticino vi- 
cina, putari et ipsum venturum, ne Galli eorumque socii Genua 
iter possint ipsis eripere. Alios e Novaria Vespolam aliaque loca 
vix nomine cognita Vercellis non longe incedisse: Belviderium 
castellum a custode helvetio Sabaudis venditum: a Montiregio, 
rectore Neapolitani regni, ad necessitates terrae Mediolanensis pro- 
mitti CM scutatorum in mensem quemque. Thuanus noster li- 
teris 15 Februarii scriptis nos docct, Hagenoviam a comite Gui- 
chio, cui equites aderant ter mille, invectum pulveris bellici et 
stipendii nonnihil: sperari futurum, ut et cccc sacci frumento 
onusti importentur, ac sie in aestatem usque, meliores occasiones 
parituram, servetur oppidum. Ipse Thuanus, qui Argentoratenses 
ftd commeatus inde obtinendos ambierat, nihil retulerat praeter 
excusationes ex propriis ipsorum necessitatibus. Gardinalis Va- 
letta agmen suum, quod jam magna penuria alimentorum labo- 
rabat, Spinale reduxit, ipse Tullos, atque inde, ni quid intervenit, 
hanc aulam petiturus, nescio an pro spe excipiendus, quia video 
in omoibus, quae de Alsatia liberanda in vulgus eduntur, nomen 
ejus reticeri. Hueusque scripseram, cum traduntur mihi literae 
Sublimitatis Tuse fine anni scriptae cum adjunctis schedis. In- 
gentes gratias Sublimitati Tuae debeo, quod neque res hello pro- 



Digitized by 



Google 



ts, neque sua prudentissima coDsuIta me fugere patitur. 
8t mihi perspiacia, neque renim cognitio, in quicqui 
lia momenti afferre possim. Ceterum toto animo prob 
iara jus liberum de bello ac pace statuendi uulla jxn 
entis neque de promissis Gallise quicquam certi ha 
oeulata fide. Res nostra nummaria hie nihil magis 
r promota est. Misi hodie ad Heufdii cognatum: n( 
ti, nee signati quicquam habet. Ductare sperant te: 
[108 lactando. Deus rerum arbiter, Excellentissime De 
arma secundavit, ita et prajclara Sublimitatis Tu« cc 
nem omnibus pia arma gerentibus propositum ducat. L 
ebruarii 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devoti« 
H. Grotius. 

Ex originali. Praes. Wismarise die ^% Martii 1636. 



Lut. Paris. ^§ Febr. 

Excellentissime Domine. 

Quod et mearum rerum euram gerit Sublimitas Tua, et 
m ex pulvere scholastico ad res pertrahit, quodque sup 
es est, 8U0 conspeetu dat frui, quod vel unum anim< 
i satis ad virtutes omnes esse debet incitamenti, pro : 
iis gratiam reddere non est ut sperem, pridem oblif 
1 ut solvendo sim, ne agere quidem satis digne possui 
>eu8 preeibus, ita Sublimitas Tua votis ominibusque veli 
snta. 

Aperte cognosco ex horum, qui in hac aula sunt, hon 
onibus, excusari Brandeburgicum in dissidio a nobis 
ri Polono etiam in spe regni Suedici recuperandi. D 
rebus nihil est hoc tempore, quod scribatur. Dux Pa 
qui adhuc hie est, pacis etiam nomen abhorret. Q\ 
B Telina et ad lacum Comensem agatur, haud magni 
lenti docebunt Marini nostri diligentes literae. Batavic 
» docent, noUe cardinalem Hispanum potestatis sibi 
mentum exhibere, nisi et ipse videat potestatem non a 



Digitized by 



Google 



157 

<linuin tantum Foederatorum convcntu sed et a singulis nationi- 
buSy quas provinciaa vocaut, suis datam. Nationes quffidam ut 
Zelmndica, hac re ad ipsos delata, cuperent iospicere propius, qui- 
bus legibus pactio speraretur. Interea prohibuere Foederati, ne 
qua alimcnta amnibus aut inari ad Hispano parentes terras fer- 
rentur, quasi ipsi talium egentes, revcra ut Gassarianis copiis circa 
fines agentibus fames fiat. Confluentes ad Mosellam in hostium 
peTTenisse potestatem fama est. Rcvocata sunt auxilia, quse comes 
SueasioneDsis duci Bernharde jussus erat dare. Cardinalis Valetta 
hodie hie erit. Hagenoviam importatum frumenti nonnihil. Vi- 
cecomes Turense, ducis Bulionii fräter, serius advenit, quam ut 
bostium munitiones ad Longuium impedire pösset. ^gre fert 
princeps Condaeus, quod, cum nuper coram omni parlamento dixc- 
rit, si quod ab ipsis parendi initium fieret, de cetero non ursu- 
rum regem senatorum novorum admissionem, nunc rex defugiat 
auctoritatem. Ex Brasilia discimus, qui eo rccentes advenerant, 
Hispanos nihil quidem tenrasse adversus Batavorum opera, sed 
de suis quater, aut, ut alii volunt, sexies mille exposuisse sede- 
cim leucis a |Fernambuco, ad augendum Albuquercii exercitum, 
qui jam constabat bis mille militibus, quinquies mille illorum lo- 
corum barbaris; metuique, ne is tanto jam auctior vim in Batavos 
paret, eoque magis, quod totos quatuor menscs nulli mare euri 
perflarunt, qui militem victusque ac hello necessaria eo perfer- 
rent, quae ipsa anno mbcxxy, cur Baia amitteretur, causa fue- 
rat. Ducem Parmensem Pontificis nuntii videre noluerunt, quod 
de honoribus, quibus ipsos excepturus esset, nequisset convenire. 
Itaque et ceteri legati, ego, anglus, venetus ab eo salutando ab- 
stinuimus. Anglus et ego ne carrucam quidem obviam misimus, 
gnari futurum, si misissemus, ut nuntiorum carrucae nostris prae- 
ferrentur. Causae, cur nuper odiose adeo in reformatos Galliae 
apud regem declamaverit Aurelianensis episcopus, sunt, quod 
preces illorum contra antichristum conccptae sunt, quo nomine 
Papam ab illis designari non male conjectabat: et quod in 
psalmo XX, qui latine Exaudiat incipit, sub finem non pro 
rege orent sed pro populo, ut uimirum ejus desideria rex ex- 
andiaty quod ab ipsis dolo malo immutatum diccbat, quia latinus 
cantus aliter habet, et regem a Deo exaudiri optat, non consi- 
derana, gallicam versionem Theodori Bezae ex hebraeo expressam, 
eo sensu, quem et Pagninus et Arias Montanus, romanae com- 
munionis homines, hcbraice doctissimi, suis in versioniqus sequun- 
tor. Ita invalidis, quod objiciatur, nunquam decst. Et haec ille 



Digitized by 



Google 



i 158 

ita attolebat, ut non rationibus convincenda, sed carnificis maniJ 
I punienda diceret, testatus tarnen se, ut hominem ecclesiasticum. 

de meritis eorum loqui, quorum tamen poenas non exoptaret, 
quin magis deprecaretur. Hsec quid em non talia sunt, ut hoc 
tempore, bello ad omnem finem strepente, vis aliqua reform ati 8 
metuenda sit, sed ut in regis animo faces relinquere possint ali- 
quando exarsuras. Audio in ipsa cardinalis domo partes esse^ 
aliis a Brezaeo et agnatis, aliis a Milerseo, Combaletta ac cognatione 
cetera stantibus, multumque imminutara partem illam dejecto, 
qui ei faverat, Serviano. Haec dum scribo, nuntiatur nobis dux 
Bernhardus, avecta etiam ex Belgicis partibus hostium vi, coactus 
in Campaniam se recipere. Inde in aulam hane venturus dicitur ; 
quod tamen ignorant, qui hic res ejus agunt. Deus, Excellen- 
tissime Domine, hsec omnia te prvsertim adjuvante ad bonum 
gubernet exitum. Lutetiae ^f Febr. 1636. 

Tuse Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Cardinalis Valetta jam huc advenit. Colmariensis, qui hic 
\ est, syndicus suam civitatem, princeps Wirtenburgicus suam fa- 

I miliam Tuae Sublimitati commendare me jubent. 

' Sx originali. Prses. Wismariie die **/*^" Anno 1686. 

1 o 4 Apr. 



74. Iiut. Paris. 6 Martii Cal. nov. 1836. 

Excellentissime Domine. 

Dux Parmensis abitum parat, Placentia, ut audio, Gallis tra- 
dita comi hospitio gratiam persolutnrus. Jam nunc in ea urbe 
duplex est praesidium, italicum et gallicum: sed galli portas, 
itali claves tenent: neque re contenti, nomen quoque et con- 
spicuam speciem possessionis volunt. Dux Beinhardus nondum 
advenit, sed exspectatur, mirantibus multis hoc tempore, duces 
prope omnes in aula esse, cum ex Viridunensi agro in Campa- 
niam hostes et ex Belgico in Picardiam penetraverint, dubium 
an se conjuncturi. Rex in Picardiam xvii peditum centurias 
misit; hostis ea in parte x peditum, ii equitum millia habere 



Digitized by 



Google 



159 

creditur. Plebs hie trepidare incipit. Nobiiitas e Normassia lo- 
eiaque aliis ad arma rursus evocata an itura ait incertum est. 
Seditio non sine causa metuitur, et jam Pictavii ad caedes quse- 
stonim domorumque incendia progressa est. Paratur adhuc clas- 
ns liigosticum in mare itura, ut, si possit, hostom insulis et 
fida, quod bis bibemis tempestatibus compertum est, statione, 
qoje iDsulamm objeetu tegitur, depellat. Dicitur dux Bernhardus 
permissum habere ab Imperatore, ut ad fratres et ad Sublimita- 
tem Tuam mittat. Multum queritur de non impletis a Gallia 
promissis. Laborabit hsc aula, ut eum honoribus et spe divitis 
matrimonii demulceat; quantum intelligo, perplexus haeret. Sue- 
dos, qui in illis sunt regionibus, taedet hujus militiae: pro vallo 
iuit Gallis, ad pericula primi, ad stipendia ultimi, neque plus 
sesquimenstruo accepere, ingenti rerum omnium pretio, praesertim 
linguam gallicam ignorantibus. Itaque diffluunt et hi et ceteri 
ducis Bernhard! milites, ut vix pars dimidia supersit, multi in 
itinere Colmariam redituque signa deseruere. Anglus legatus 
non modo ad summam rei nihil proficit, sed etiam de merca- 
torum navibus incensis captisque negat se jus consequi. Putat 
fatorum, ut ex Anglia aliquis ad Tuam Sublimitatem mitt«tur, 
reyocato jam Duglassio. Imperatorem ait velle, ut quo facilius 
conditiones commeent, de Palatinatu Bruxellae agatur. Venit jam 
in Angliam et Hubertus princeps. Matri Palatinorum ad alimenta 
rex Angliae reditus obligavit ad CCGC florenorum millia. Galli 
equitea e Brezaeano exercitu, qui tandem ventos nacti e Batavia 
buc Tenerunt, equos ibi vendidere, duobus pistoriensibus aut 
TiliuB singulos, unde facilis conjectatu, quae inopia fuerit. fii 
nunc in Italiam mittuntur, quo jam noya Caesarianorum manus 
ad IT M CCGC per Alpes transiit. Captum hosti castellum Sancti 
Johannis, munitus in Parmensi agro locus: neque dubitant Itali, 
quin brevi subitura sit Parmenaem poenitentia consiliorum comi- 
tis Schottin valde apud ipsum gratiosi, et gallicis largitionibus 
oceupati. Badensis Durlachius marchio, qui diu in hac urbe 
contentus vixit, simile aliquando Parmensi fatum auguratur. Ve- 
oetorum cum Pontifice disceptationes intra verba manent, Yenetis 
mnlta pacis causa concedere paratis, sed duriore Pontifice, ve* 
tere ex odio. Vidi Contolorii librum, quo Bardo et Olivo 
Venetis de Historia Friderici I respondet, multa cum sugillatione 
▼enets fidei. In Italia nihil agitur magni, nam et Gambacurtius 
Hiapanos a Guardamilia reduxit, et Gallos suos Villa a Stradella, 
Cremonensi et Mutinensi agro per rapinas gravis. Praeterea ad 



Digitized by 



Google 



160 

Tombium validam munitionem struunt Hispani; duccs Floren t 
num et Mutinensem auxilia poscunt ex foedere: Galli Pado pox 
tem imponunt, ut populatores Laudensis agri tutum ad suos rc 
ceptum habeant. Vallem Telinam Hispani volunt liberam esse 
ut Monsoniana pactione constitututn, quem in aensum scripsit a« 
Bhastos LeganesiuB, Mediolanum regens. At Rhseti sua sub im 
peria vallem retrahere volunt, restituique in eam formam, qui 
fuit ante pactionem Monsonianam factam ae insciis. Gallie neu 
trum placet, sed possessioni inaistere. Et, ut color obducatu: 
morse, excitatur episcopus Curiensis, ut vetera et obsoleta in ean 
vallem sibi arroget. Audimus partem militis, qui in Wirtenber- 
gensi agro hiemem egit, iter parare illas in partes ad distur* 
bandoB Rohanii circa lacum Comensem conatus; Goloredum ad- 
huc basiere in Basiliensi episcopatu. A Vienna literse 19 Ja- 
nuarii scriptse nuntiant, Hazfeldum cum xn cohortibus, quse rcgi- 
menta vocant, Saxoni ire opitulatum; regem Hungariae emisse 
ter mille missas dicendas pro militibus mortuia; Amemium cum 
Gallis Bociare consilia; Wirtenbergenses legatos culpam in tuto- 
rem rejicere; sed pacis moras esse difficiles expeditu, Heidela- 
rium comitatum donatum Bavaro et aulicis Gaesarianis multa in 
ducatu officia. Dejecta ab Hungaris munitione, quam in finibus 
Turcse fecerant, consedisse id dissidium, prsecisas et a polono 
rege discordise cum Turca causas, punitis Gosaccis qui pacem 
turbaverant. Suspecta hie esse coeperunt fratris regii consilia, 
ideoque in Bastilise carcerem conjcctus est Rivirius, ejus arcanorum 
particeps. Dignitatum nundinse hie frigent, partim intercedentibus 
parlamentis, partim quod pecunia non affluit. Propius inqui- 
rens in ea, quse in finibus geruntur, disco hostiles copias apud 
Dunum Mosam transiisse; Polonorum duo millia exspectari prae- 
ter quatuor millia, quse jam recens supra priores copias advene- 
rint. Gomiti Suessionensi, qui illi limiti praesidet, imperatum, ne 
periculis rem objectet, sed proxima oppida Menuhieum, Desiderii 
fanum et Gatalaunum bene permuniat. Ajunt illi esse quatuor 
peditum millia, equites mille sexcentos: illos, qui in Picardiam 
incubuere, bestes irrito conatu Brayam ad Samaram aliaque loca 
minora adortos. Deum precor, Excellentissime Domine, haec om- 
nia ad Ghristiani Orbis quietem tua cum parte gloriae regat. 6 Martii 
novi Galend. anni 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 



Digitized by 



Google 



f 



161 

Q1108 comes Sueeflioneneis ante signa in hostem miserat, pe» 
riere omnes. xii leucis a Catalauno abest hostis, habens in Cam- 
pania xn millia. Dux Bernhardus jam Meldas (Meauz gallice) 
ftdTenit. Heufdii cognatö nihil solvitur, nihil perscriptum datur. 

Ex orlgiaali. Prsa. Wiamari» die -^^ 1686. 



f5. Lut. Paris. ^ Mart. 1686. 

Excellentiflsime Domine. 

Nondnm digresso Parroensi, novus in hanc aulam hospes ad* 
Tenit dux Bernhardue: sed illi in Lupara datum hospitium huic 
in Ärmamentario. Dux Bernhardus ob BDxonici Éanguinia anti* 
qnitatem et decora multum ee praefert pontificum posteris etTa- 
tallis. Sed Pnrmensem rex in coUoquio caput tegi voluit: cum 
Vinariensi maluit ipse loqui nudo capite. Parmcnsis Vinariensi 
Btlntatum misit, non ivit ipse: misimus et legati. Iturusne sim 
et ipse nescio, quando mandata diserta non habeo, exspectaturus 
legati britannici circa illa soUiciti exemplum. Ponicam ad me 
misit: is ducem ait, cum pridem nihil pecunias pro exercitu ac- 
ciperet, (nam post pactiones cum Ponica unius tantum mensis 
Stipendium acceperat) nuntiique a se roissi verba referrent, con- 
stituisse ipsum huc venire, ut certi quid reportaret. Rex dixit 
faeturum se, ne quid queri possit: neque dubito, quin in praesens 
pecunisB non nihil sit ablaturus. Geterum ex proceribus intelligo, 
non plane probari huic aulae ipsius actiones. Ajunt, egregias 
pngnandi occasiones ab ipso transmissas, sive pavido Nortlingani 
prcelii memoria, sive quod omne militis damnum grave putet, 
cum jam id unum habeat salutis auctoritatisque suse praesidium. 
At ducia domestici ajunt, Gallos pecuniae suae tenaces pericula 
externis delegare: cum in hostem progrediendi tempus esset, co- 
mitem Suessionensem revocatum. 

Bene cessit Gallis, si, quod rumor fert, et credi video, qui 
Mosam transierant hostes, eo, unde venerant, rediere. Kec illis, qui 
in Picardiam irruerant quicquam patratum adhuc praeter villarum 
incendia. Nunc rex ad Sancti Germani est, eodem ituro duce 
Bemhardo aliisque militiae primoribus, ut consilia capiantur tem- 
pori accommodata. Erigit animos, quod Batavi aperte poUicentur, 

Orotii brt/. 11 



Digitized by 



Google 




162 

86 ab bis seorsiiD de ponendis arrois nihil acturos. Magna in 
huQC annum Galli prse ae fenint per Italiam molimina. Pontifici 
quam pertinaciter hasc aula studeat, vel binc intelligere est, quod 
Rohauü armata auctoritate impelluntur magis quam persuadentur 
Rhasti, nt pro vero imperio in Vallem Telinam imagine quadam 
et modico censu contenti sint, et ut iis, qui cum Rohanio in re- 
ligione sentiunt, in Valle Telina nee Deum suo ritu colere nee 
larem figere liceat. De novis dignitatibus ita cum rege deciditur, 
ut pars admittatur a parlamento, pars tertia remittatur a rege. 
Neutiquam tarnen hujus commenti erit ea, quae sperabatur, utili* 
tns. Itaque aliud adjicitur, auctum nummi pretium, quadrantis 
scutatis solidis quntuor, aurei pistoriensis octo. Ita rex in prae- 
sens in sere militi aliisque persolvendo quintam ferme partem 
lucrifaciet, tantundem damni sensuris privatis privatorum credi* 
toribus. Audio, Gallos non satis habere, quod urbis Placentise 
portas teneant: etiam arcis custodiam sibi deposcere: ea satis 
magna merces erit sumtuum hie factorum in Italum hospitem, 
qui ad ccc scutatorum millia sestiroantur. Augendo militi pro- 
ponitur, ut quaeque Gallias provincia defioitum pro sua magnitu- 
dine numerum cohortum turmarumque alant. Rediit navis ab in- 
sula Christophori dicta, quam Americae objacentem Galli Angli- 
que partito possident fructu non alio quam tabacci et gossypii, 
quod cotonem dicimus. In alias quoque ejusdem maris insulas 
magnas satis, quippe leucarum quinquaginta aut amplius in am- 
bitu Martinegii, Dominegii, et Guardalupse dicuntur, habitatas 
barbaris, aliquot milites Galli misere, usurpandi magis juris, quam 
quod ad custodiam sufficerent. Ejus, qui Benfeldium regit, pru- 
dentiam diligentiamquc a jurisperitis, qui ipsuro resque ipsius 
novere, praedicari audio. Hogendorpius hie est, post quindecim 
hos dies ad Sublimitatem Tuam iturus; eorum, quae referet, gratiam 
praelibare nolim. Sed et Ponica futurum putat, ut ad Sublimi- 
tatem Tuam mittatur. Negant hi Hanoviam et Confluentes Tre- 
viricos def'endi amplius posse. Literse a Vienna nunciant, credi 
in ea aula non Germanos tantum sed et Turcam a Gallis in do- 
mum Austriacam incitari, id quoque tentari, si Ragoskio depulso 
Galli alium Transilvanise praeficere possint sibi devinctiorem. Ab 
Imperatore et fines Hungariae diligenter muniri, et dona baasis 
mitti, ut bellum aut arceatur, aut redimatur. Regi Polonise (idem 
ex Italia scribitur) ex Neapolitano regno CL M scutatorum mitti 
praesentispecuniae, obventiones praeterea annuas quasdam perscribi, 
specie transigendi de vcteri nomine, rcipsa, ut ab aliorum ami- 



Digitized by 



Google 



163 

ciiia abducatuT. Praeter haec italse liter» eignificanty ducem Muti- 
aensem cum vu M peditum, xyui equitum ire, ut Villam Gallum 
sax8 finibus depellat. A Mediolano auxilia ei roitti H cco pe- 
diiee, equites tantundem: Hispanos jam quoadam eodem prsemis- 
I08, et sequi germanicas cohortes, quse postreme Alpes transie- 
TunU Florenti» esse legatum Imperatoris, Hispanum Melonem 
ibidem exspectari. Pontificem queri de Gallis Hispanisque, Pla- 
centinum agrum, sedi romanae feudali lege obstrictum, perpopu- 
laDtibua: interim speetare baec otiosum tempo ribus pro occasione 
usurum. De iis, que ad lacum Comensem geruntur, nihil scribo, 
tum quod exigua sunt, tum ne materiam praeripiam Marino, cujus 
mitto literas. Dens, Excellentissime Domine, Tuse Sublimitatis 
actus ad bonum orbis Cbristiani dirigat. ^ Martii 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Conventus regni Neapolitani suo regi donativum dedit duos 
milliones auri et semimillionem. Rohanii copiae ita diminutse sunt, 
nt ultra bis mille secum non habeat. Mitto ipsa, quse Robanius 
jussu regio Rhaetis exposuit. 

£x original!. 



76. Lut. Paris. ^ Hart. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Ducem Bernhardum adivimus legati, acceptique ab eo comiter 
et officiose sumus et resalutati. lUud, quod nuper non ita exacte 
cognoveram, tacendum non arbitror: cum primum ad regem admis- 
sas fuit, postquam pauca locutus fuerat, rege caput suum tegente, 
itlem ipsum fecisse injussum. Apparuisse in regis jussu offensam, 
qm nudato capite, ut duci quoque eadem neccessitas imponeretur, 
ficrmonem abruperit. Post id apud reginam fuere ambo, tectus 
rex nudo dux capite, quod dux honori sexus more gallico datum 
interpretatur, Galli quod ante peccatum fuerat eo correctum vo- 
lunt; eique indicarunt tegendi capitis honorem non negaturum 
regem duci, si titulum sibi Franconise alteriusque supremi imperii 



Digitized by 



Google 




164 

asscriberet, nam soll aanguini id deferri haud solitum. Cominen- 
dat se dux Tuae Sublimitati, optalque et ab ea et a Britannia 
impetrare se posse militiae sue supplementa. Id ni obtinet, brevi 
dilapsis copiis ipsius quoque labeecet auotoritaa. Nunc ad fanum 
Germani cum ceteris ducibus proceribusque sociat consilia asgro* 
tante adhuc Feuquerio. Quidam e primoribuB mihi dixere, valde 
Bxds commodis intentum ducem, segre magna cardinalis Valettse 
patientia retentam concordise speciem. Dux in sermone mihi 
dicebat, Riceliacum cardinalem sibi affirmasse Brandeburgicum 
partes relictas resumé re, neque de ejus in Galliam fide dubitan- 
dum. Aliunde disco, patrem Josephum polHceri Swartsenburgico, 
qui consilia Brandeburgici regit, in Gallia principatum, si id 
efficiat, internuntio eo, qui hie est, Brand enburgici filio. Angli- 
cus legatus minus minusque sperare se ait de foedere cum Gallis. 
Non dubitare se, quin Anglia spem amicitias ad Suedos sit trans- 
latura, firmius haesurse per religionis vinculum. Nam a Galli« 
res non obscure gubernari ad Pontificis gratiam et regni et ami- 
corum malo. Abit Parmensis cum donis ad C. M. scutatorum. 
Duci Bernharde sex equos speciosos dedit cardinalis Riceliacus, 
ipsumque domi ipsius resalutavit, ut et pater Josephus. Mittitur 
ad tutandum magis Picardiae limitem quam ad inferenda in hosti- 
cum arma non magna cum manu Castilionaeus. Novarum cohor- 
tium conscriptiones novae regni partibus indictae, et galerarum 
paratus recuperandas ad insulas tardius, quam res poscit, proce- 
dunt, asseverante nihilominus patre Josephe, eis menses duos 
hostem ad nuUum Galliae finem appariturum. At in Italias agro 
Lomelino Pralinus, ut Gallus, inconsulto impetu cum octingentis 
militibus in hostem ruens ab Leganesio, Mediolanensis terrae prae- 
fecto, circumfusus, parum abfuit, quin cum omnibus suis interiret. 
Saluti fuit, quod intellecto periculo subvenit Crequiacus, is quo- 
que ipse magnum aditurus discrimen, nisi hostem fama copias 
ejus supra verum attoilens fefellisset. Dux Bernhardus de pace 
injecto a me scrmoni nihil plane respondit. Accepisse se literas 
dicebat a mareschallo Hornio, seque curam ipsi reddendae liber- 
tatis tum cardinali Riceliaco tum Josephe commendasse; satis 
tamen mecum judicaus nihil esse nisi ex pace communi, quod 
speretur. Mirari se dicebat, nullas a Mochelio, qui ad ipsum scrip- 
serat, venire literas. Ego idem miror, et aliunde intelligo prae- 
dicari ab eo, me in hac aula minus esse gratiosum. E re sit non 
ignorare me, quae illis in locis aut aguntur aut dicuntur, ut ea 
mihi hie et ad inquirendum et ad judicandum prosint. Princeps 



Digitized by 



Google 



165 

ArmiuioDensis aegre obtinuit, ne quid equitum aut peditum, qui 
Buoc Batavis militaDt, dimitteretur. Indutiarum manet ibi ingens 
dedderium spe difficiliore ob Gallias connexum. Aysema inde ad 
Imperatorem mittitnr. Comites Sarapontani et per me suas res 
Sublimitati Tuse commendant, et scribunt ipsi. Pavius, qui hie 
est, et eo, quod in HoUandia obibat, eximio munere, et legatione 
simul excidit. Hoc illi dedit impense nimis quaesita Gallise gratia. 
Tabenaas Alsatie cogente fame ac pestilentia a Gallasio derelic- 
tas intelligimus. Tuae Sublimitati, Excellentissime Domine, cuncta 
prosperrima opto. ^g Martii 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Hsec cum scripseram, venit ad me Priandius, res hie Mantuanas 
•gens, magnus rerum gallicarum praedicator. Is ante Maji exi- 
tum in Italia regis sociorumque copias ait futurum ad xxx millia, 
in quibaa duas partes regis, tertiam sociorum: equites in iis qua- 
ter mille; naves autem in mari XL cum Yiii hominum millibus: 
Robanii praeterea exercitum ad xii millia. Haec si ut dicuntur 
ita praestantur, magnam illic praebebunt ad res gerendas materiam. 
Anglus nihil se promovere conqueritur. 
Ex orlginali. 



77. Lut. Paria. ^} MartU 1686. 

Excellentissime Domine. 

Multum bic triumphatur ob duo hostium millia, quae ab Acro- 
nio lacu per Lotharingiam ad Luxemburgicum agrum ibant, ut 
accus post longam famem se jungerent, in campis ad Ravonem a 
marchione Lafbrtio, mareschalli senectute emeriti filio, partim 
caesa partim fugata, egregia peditum ope, quos musquettarios vo- 
cant. Ornat victoriam captus juvenis Coloredo cognatus atque 
cognominis. Dux Bernhardus bic etiamnum trahitur. Ex Italia 
diacimus, Parmensis peditatum caesum a duce Mutinensi in ipso 
Parmensium Gallorumque sub Villa receptu post tentatam ab iis 
frustra castelli Sanofi Johannis recuperationem. Ea prosperitate 
elatum Mutinensem Piacentini agri possesaionem sibi despondere. 



Digitized by 



Google 



166 

Sed Grequiacum suis Sabaudique e copiis contractis equitibuf 
mille et ducentis, peditum septem millibue, parare irruptionem 
in Ticino amni proxima, ut ea necessitate aliis locis abducal 
hostera. Ipse Mediolanensis praefectus, quo propior rebns cu- 
randis esset, Novariam venerat, septem secum peditum tria equi- 
tum millia habens praeter Mutioensis auxilia. Rex HispaniaB 
Pontifici significavit, se ultionem de Parmensi duce fcederis sui 
desertore ita quserere, ut summum per ejus terras ecclesiae im- 
perium nihil sit imminuturus. A Vienna scribitur, Zellero, res 
ibi anglicas agenti, dictum a Gassarianis paratum Imperatorem 
efGcere, ut Palatinatus inferior ad domum Palatinam redeat, resti- 
tutis Hispano, quse fecit, impendiis ad tres sestimatis milliones: de 
electoratu nihil posse agi vi ven te Bavaro: interim bene volentem 
Austriacse domus animum patuissc, dato ab Hispanorum ministris 
principi titulo electoris, quem negassent alii. Zellerum osten- 
disse, non placere hoc sibi, sed rem se regi Britannise perscrip- 
turum, ad quem a Csesare mitti dicitur Vertevanus. Esse, qui 
Iraperatori etiamnum spem faciant transferendi Polonise regem 
ad Austriacum matrimonium; regis ejus fratrem Casimirum in 
Poloniam revocatum. Ad lacum Comcnsem pergit quae non satis 
firma invadere Rohanius, inter quse Colicum nominatur. Rhaetos 
omnes commotos postulato regis Gallorum, ut jurisdictione in 
Vallem Telinam, parte summi Impcrii maxima, decedant. Pro- 
tcstantibus Rhsetis ad dolorem communem accessisse alterum, 
quod Galli velint, omnes, qui romanae non sunt religionis, finibus 
Vallis Telinse excedere. Ea ratione quantum Pontificis capteturgra- 
tia, tantum abalienari protestantium optime de re gallica meritomm 
animos, scribit ad me Sprecherus, indignabandus, quod Vallite- 
linates sanguinarise rebellionis praemium libertatem reportent. 
Videbimus, quid conventus, qui nunc habetur Guriae Rhsetorum, 
quo venturus et Lanerius, regis Galliae legatus, super illis capiti- 
bus sit constituturus. Non deerit Hispanus accendere offensas 
et qua spe qua donis pertrahere ad se fiuctuantes animoa: sicut 
nunc apud Helvetios id laborant, ne eis liceat Gallorum. signa 
extra Galliom sequi, adversum id dictitantes foederibus per quae 
Austriacse domus connectuntur. Brisaci praefectus navigia per 
Rfaenum retinere dicitur, ne Hochburgo subveniendi Gallis sit 
copia: militem Gaesarianum, qui in agro Wirtcnbergensi, quique 
apud Ulmam agit, nullis abstinere avaritiae saevitiaeque facinori- 
bus, scribunt plurimi. Angliae legatus pergit loqui de amicitia 
arctiore inter regna Suedise Britanniaeque. Haec praeter nihil 



Digitized by 



Google 



167 

habebam nunc quidem, praeter preces ad Deum, Excellentis- 
äme DomiDe pro Sublimitatis Tus salute rebusque prosperis. 
^ Martü 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 

H. Grotius. 

Jam nunc Hochburgum Caesarianis deditum iDtelligimus. 
Puguatum ad Ravouem 17 Martü Dovi Calend. Haec cum scrip- 
seram, Tenit ad me dux Bcrnhardus, dicit se metuere, ne miles 
noster insolentia peccet. A pace videbatur minus quam antebac 
abhorrere: vellet aestiva sibi in Burgundia gallica concedi, inde 
Mosellam versus iturus. 
Bx originall. 



78. Lut. Paris. 4 Apr. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Dum hie Parmensis laetos agebat dies, Mutinensis oircumsita 
Parmae incursavit gravi etiam urbis parum validae periculo. Pia- 
centini quoque agri possessio cum hoste divisa est, multum im- 
minutis gallici foederis rebus c clade ea, quam 27 Februarii Cre- 
quiacua, a Vespola veniens, occurrente a Vigerano Leganesii exer- 
citu accepit, nudatus turpi, ut fertur, Sabaudornm fuga. Peditum 
pares fere erant copiae ad Septem millia: equitatus dispar, Hispanis 
ter mille, Gallis et sociis octingenti. Mala haec sunt gallicae parti 
magna in hune annum per Italiam minatae auspicia. Duci Bern- 
hardo significatum intelligo, ne coram rege caput tegat tum aliis 
de causis, tum, quia stipendia ab eo accipit. Anxius est animi 
ob incertum gallicae societatis metumque, ne ita illigetur, ut re- 
ferre pedem nequeat; ob id etiam matrimonii cum Rohanii iilia, 
Talde a roatre virginis expetiti, mentionem omnem declinat. Prae- 
ter libertatis curam, quae major esse multo Germaniae quam Galliae 
principibus esse solet, potest et religio movere, cum nuper in di- 
versorio Badensis, quod rem divinam Lutherano ritu fuisse di- 
citur, acris sit facta inquisitio. Ipsis reformatis quam posthac 
futura sint occlusa ad honores itinera marchio Lafortii filius do- 
cumento est, cum felicis pugnae praemia exspectanti pecuniae sunt 
promissse, mareschalli dignitatem ambienti responsum est: reli- 



Digitized by 



Google 



168 

gionem obstare. Dux Bulionius haud dubie pontificius hio ex- 
spectatur de Sedano cum rege convenlurus, nisi jam convenerit. 
Brezseus, qui Bulionium accusare Toluit, quasi res per Bel- 
gicam ipsiufi neglectu corruptse forent, repcrcussus a Bulionio 
acceptae maleque dispensatse pccunise crimine, cui et Charnas- 
88eu8 involvi dicitur; Salmurium prsefecturam suam amandatus 
est, adverso illi etiam ob sociata cum Serviano consilia cardi- 
Balis animo. Regis fräter Delbenium haud dubium exploratorem 
sibi a cardinali additum, et quo deferente quidam ei principi 
percari in carcerem conjecti fuere, a se abegit, uec uUis ratio- 
nibus, ut cum reciperet ad se, potuit permoveri egregio usus 
colore, satorem illum semper fuisse dissidiorum inter se et re- 
gem. Chavignio (is est Butillerii filius) multum se purganti dixit, 
se de cardinali atque ipso non queri, addito, vos enim domini 
nostri estis. De lotharingico ejus conjugio cum Bomse Mon- 
tispellerii episcopus, vir disertus, sententiae Gallicauorum anti- 
stitum causas exposuisset, quid peteret, callide qusesivit Pontifex ; 
cumque se non ad postulandum quicquam missum diceret, sed 
ad demonstrandas ejus, quod visum episcopis, rationes, scripto 
ut id faceret, edixit Pontifex, tum se de re deliberatururo. Idem 
Pontifex, cujus gratiam Galli« potentes magno amicorum suorum 
cum damno soUicite saepe ambiunt, ducis Parmensis traditas sibi 
literas humi dejecit, et Hispanici exercitus egestatem commeati- 
bus e Latio solatus est. Etruscus adhuc extra auxilia, quae ex 
feudali lege sedi debet, et Genuenses in hoc bello medios se 
pnestant, et Veneti pergunt suo more spectatores esse. De 
Anglia cardinalis amicis dixit, se nihil sperare. Princeps Arau- 
sionensis postulat, Brezaeani militis quod ibi restat ad octo ferme 
millia regiis stipendiis ibidem ali praeter vetera auxilia, alioqui 
iropedire se non posse, quo minus ad indutias ruant populi. His 
durum videtur societatis pretium a Batavis indies intendi. E 
Vienna discimus, Augustas poßnitentiarium, patrem Lucam jesuitam, 
ivisse JSnipontem ad conciliandum, ut creditur, conjugium inter 
Mantuani nepotem et archiducissae filiam. Misisse Imperatorem 
Lutetiam occultos homines, qui, quid Parmensis ageret, explora- 
rent. Neoburgicum nihil opis impetrasse. Saxoni e Silesia sab- 
veniri, indici et Bohemiae conventum. De pecunia, quse hie nobis 
debetur, nihil plane fit. Praefectus, qui Hochburgum dedidit, jam 
pervenit Argentoratum. Lusterius huc rediturus exspeotatur, qui 
antehac res Cassaris gessit hac in aula. Dux Bernhardus diacessui 
se parat, nee aliud in mora est, quam pecunia. Sperat trecenta 



Digitized by 



Google 



169 

ee scutatonim millia ablaturum in stipendium veteris militia et 
Bovo conscribeDdo. Ponica ad Sublimitatem Tuara mittetur, co- 
mes, ut credo, itineris Hogendorpio futurus. Guenettius cardinalis 
Roma abire jam creditur cudendaro ad pacem in Pontificis usum. 
Ego honestam firroamque opto et ejus constitutse honos, Exoel- 
lentissime Domine, Tuse Sublimitati Deum oro ut débeatur. Lu- 
tetie 4 Aprilis 1636. 

Tu8B Sublimitatis cultor devotissimus 

H. Grotius. 

De matrimonio lotharingico judicari Papa Romse vult, Galli 
ia Gallia praesentibus Papae delegatis et, nisi mittat, sine illis: 
sed fräter regis scripto nihil ultra poUicitus, quam staturum se 
iis, qaset Papa aut episcopi cum ejus legatis essent judicaturi, ad- 
dit, quicquid agatur, se ad aliud conjugium trudi non posse^ Rex 
episcopos, ne discedant, levibus negotiis moratur, ut metum ro- 
manis injiciat, se sine illis rem judicari facturum. At illi gnari 
quam multos habcant in Gallia suae factioncs, talia terricula* 
menta non curant. Brezasi restitutionem cum imperio in Picar- 
diam multi sperant. Chavignius mittitur iterum ad fratrem regis, 
ut Delbenium familiae ejus reddat, quod valde vult cardinalis. 
Duci Bernhardo nunc sex esse equitum, quatuor aut quinque pe- 
ditum millia, ait Hogendorpius. Hac nocte dux Bernhardus it 
ad comcediam apud Rohaniam. 
Bx originali. 



79. Lat. Paria. ^ April 1686. 

Excellentissime Domine. 

Gardinalis Guenettius jam Roma Bononiam abiit, a Pontifice di- 
lectus ad pacem constituendam inter ecclesiae romanensis colu- 
mina. Legati ab Imperatore, qui ante a me perscripti, Bamber- 
gensis episcopus, Fuggerus, Curtius, ab Hispano dux x\lcala, Melo, 
cancellarius Mediolanensis: his alium Mediolanensem adjunget 
Leganesius, Belgam cardinalis Hispanus. A Gallia Brezaeus, Da- 
Tausius, Feuquerius, Gharnassaeus destinantur. Poloni de conju- 
gio regis sui cum Palatina non dubitant. Legatus tamen angli- 
C11S sie loquitur, quasi id non credat, puto ne ante tempus suspecta 



Digitized by 



Google 



170 



y, 



sint nobis Anglie consilia. Idem legatus a Gallie respot 
adhuc exspeotat super proposita a se quaestione, an, ei 
Gallis j ungan t sua, GalH in hello perstituri sint, donec noc 
latins tantiun terrae sed et electoratus ad veterem dominun 
deat? Interea multse literse nuntiant, ire in Angliam legal 
Yienna Wartmannum, ab Hispania Ognatum. Qui in A: 
aerarii curain accepit Londinensis, totus a Cantuariensi pei 
et creditur sanete funeturus co munere. Dux Vinariensii 
etiamnum detinetur. Vellct de pecunia gallica certus esse i 
posita mercatorum fide. Militem mallet germanum, suedum, 
tannicum. Consilia sua per Ponicam Sublimitati Tuae sign 
bit, excusabitque factam Maguntiaei jacturam. Dux Parme 
simul Galliae fines exiit, amovit a se secretarium suum, quc 
Galliae ministris nimium se fecisset familiärem. Episcopus 
degalensis, ut nunc omnia etiam belli per homines hujusi 
procurantur, it cum classe in mare Ligusticum. Recuperand 
sulas spem nuUam esse nisi per pacem tum ex hominibus 
vinciae Natbonensis, tum ex iis, qui cum classe ituri sunt, i 
ligo. Bene ibi se muniere Hispani, naves habent plurimas, 
liam omnem aut suarum partium aut extra partes. Fräter rc 
iratior metuitur esse post depulsum Delbenium, ideo Aurel 
urbi praefectum suo nomine rex dedit. Vienna scribitur xvi 
lonorum, puto Cosaccorum, millia in usum Imperatoris consc 
mitti inde ad italicum bellum mille quingentos equites, pei 
bis mille et quingentos. Neoburgicum nihil obtinuisse, pr 
li teras ad cardinalem Hispanum ac Piccolominium. Alii indi 
scribunt, Imperatorem, ut Anglum sibi conciliet, in eo labo 
quod diu jam dicitur, ut electores sint novem, in iis Palatini 
ex episcopis novus: Bavaro dare velle partem Austriae ipsi 
pinquam, ut a Palatinatu discedat. Sunt tomen in Italia, qui 
ter de ea re disserunt et ajunt, Palatino pro Palatinatu alias t( 
datum iri: jus autem electoris post mortem Bayari. Regni ] 
politani rector terra marique vires comparat magnas, qui 
Hispanis tunc mnxime, cum de pace fervent coUoquia. De ; 
actionem a Bononia migraturam Tridentum, Constantiam 
Lind avium varii, ut fit, vaiie augurantur. Nee desunt, qui hasc 
nia in speciem ostentari jactarique putant, revera Roms Estn 
cum Papa in arcano de conditionibus conventurum. Papa 
xn millia peditum conscribit. Parat aliquid militis et 
Etruscus, Pisasque firmat. Dux Mutinensis Parmensi gravii 
Mezzanum et Rossenum, per qus Mutinensis ager Mediolan 



Digitized by 



Google 



I 



171 

ooDoectitar, immuDit se dlligenter: ceteroqui post prosperam 
Hispania pugnam captamque ab ilHs Vespolam nihil magni ibi 
agitur. Creditur controversias de Valle Telina jam diu in con- 
ventibuB Bhaetonim agitatse is futurus exitus, ut protestantium 
religio e valle exsulet, jurisdictio civilis et criminalis penes Val» 
litelinates maneat, jus transitus retinentibus Rhaetis; si quid con- 
troversi incident, stetur gallicorum legatorum arbitrio. Et de re- 
ligione quidem roerito dolet protestantibus. Jus autem imperii 
imminutum grayiter conqueruntur et romanocatbolici, non ob- 
scura poenitentia in ipsa viscera admissi militis gallici, ita ut jam 
imperia detrectari nequeant. Nec taccnt quidam, aequiora ab 
Austiiacis potuisse obtineri. Hochburgi damnum magni fieri vi- 
deo ob loci situm repertosque ibi belli paratus. Spero propediera 
me reditum Tue Sublimitatis Stralsundum ejusque res prosperas 
intellecturum. Deus, Excellentissime Domine, id faciat cunctaque 
ad bonum commune dirigat. Lutetiae, ^ Aprilis 1636. 

Tu8e Sublimitatis cultor devotissimus 
Hugo Grotius. 

Docent me recentiores literse ad complendum illum xvi mil- 
lium, de quo scripsi, numerum, German os, qui in Silesia agunt, 
una cum novis e Polonia copiis numerari. 

Dum hic in manibus hseret pecunia, diffluit ducis Bernhardi 
exercitus et optima supplendis numcris tcmpora prsetereunt. 

Sz originali. 



80. Lut. Paris. ^ AprU 1686. 

Excellentissime Domine. 

Sollicitum me nonnihil habuit, quod post discessum a Stral- 
sundo Sublimitatis Tuae nihil de ea intellexerim. Sed etitineris 
diuturnitas, et Dei cura, cui consilia Tuae Sublimitatis cordi esse 
confido, faciunt, ut, quse precor, etiam spercm. Literas a regina 
domina mea clementissima accepi, datas 28 Jan. Gal. Vet., quibus 
cum legationem mihi Tus Sublimitatis beneficio datam, probari 
▼ideam, pro eo quantum Tuse Sublimitati supra tot alia vetera 



Digitized by 



Google 



172 

sim obliga tus, utioam, sicut intelligo, ac memini, ita rebus ipsis 
poBsim ostendere. Gerte ardetis id faciendi studium nunquam 
deerit. Venit ad me ante biduum dux Bemhardus conquereos 
trahi se diu, interim et oceasiones perire et militem suum ixn- 
minui. Inde yereri se, ne pax aliqua in arcano cudatur. Aliunde 
tamen intelligo jam numerata illi sexccnta florenorum millia: 
annuum ipsi honorarium promitti centum et viginti millia. Qua- 
tuor milliones promissos fuisse ajunt Galli, si exercitus ducis octo- 
decim millia faceret: nunc cum ejus numeri pars ferme tertia 
reperiatur, pro ea portione pecuniam datum iri. Sed quod dux 
maxime urgebat, ut finitimae civitates, quod Parmensi induhum 
fuit, £dem pro eo suam obligarent, quam deinde mcrcatores, 
pecunias numeraturi, sequerentur, non obtinutt. Neque Heuf- 
dius noster, qui a Batavis huc rediit, Bulionii rogatu semet 
obstringere Yoluit. llinc multum metuo paulatim dilabantur 
ducis copiae, et rex suo milite rem malit agere. Heufdius nobis 
debitae pecunise spem se habere dicit, quod ita sentiat, an quod 
expedire id credi rebus illis, quas curat, existimet, non dixe- 
rim. Non desinam tamen cum gratiarum actione pro indutiis 
polonicis, quam mihi regina mandat, hoc quoque negotium regi, 
ad quem Chantiliaci agentem admissionis impetrandse causa misi, 
deinde et cardinali commendare. De turcicis et italicis scribit 
Marinus. Sed habemus recentiora. Sultanum venisse Constan- 
tinopolim et inspcctasse fratrum occisorum corpora, ut mortis 
eorum certus esset. Multum attrito Turcarum in Syria vicinisque 
locis per morbos exercitu Persas ita revalescere, ut de Revano 
recuperando serio cogitent. Parmae oppidum magno periculo 
exemtum est, Mutinensi ducc, qui non Hispano illigatus sed Par- 
mensi duci privatis de causis, quse inter finitimos non desunt, 
infensus fuisse dicitur, Pontificis per literas inducto, ut arma ex 
Parmensi territorio, ecclesia; feudo, abduceret. At Placentia 
paulo minus quam obsessa est, fractis multum Gallise foederato- 
rumque rebus infelici ad Vespolam proelio, ita ut nunc ad Ver- 
cellas se teneant, nova supplementa opperientes. Periculum op- 
pidi Placenti» et rebus dif&cilibus incerta Placentinorum fides 
efficient, ut Galli, qui nunc cum Italis ibi prassidium partiuntur, 
pluribus introductis plenam possessionem invadant, an etiam sie 
tuende loco pares futuri incertum. Hispano per Alpes e Ger- 
mania adventare dicuntur noTse copiae, peditatus ad bis mille 
quingentos, equites mille quingenti. Rohanium apud Comensem 
lacum Fontanique castellum nihil proficit, machinis destitutus. 



Digitized by 



Google 



f 



173 

Biuetis, ne propositas a Gallo super Valle Telina conditiones 

gnmmo imperio et religioDi noxias admittant, auctores sunt Hel- 

Tetü protestantes. Quidam mediam proponunt viam, ut homi- 

nibua refonnatae roligionis sine ejus religionis cultu habitare 

ClaTennae tantum liceat. Bethlemns Istovan, Gabrielis illius cla- 

rifflimi propinquns, a Transsilvania ad res movendas per capu» 

cinuin e Gallia missum instigatus dicitur. Rngoskio ad tutandam 

posaesBionem auxilia mitti ab Imperatore. Gallasius ob dissidia 

com Ossa atque aliis missionem poscere dicitur; copie ejus in 

Sazoniam iere. Majores sub Piccolominio et Waertio novum 

moliri Rheni, forte et Mose, transitum. A Vienna literae 8 Martii 

datie significant, credi in ea auUr peditatum Imperatoris pervenire 

ad Lxxx millia: promissos ab Hispano daleros ter centies mille: 

dari operam, ut supplementa adsint militi, et commeatus, quonim 

horreum Donavertse et Koslae. Sexdecim millia militum duci 

Lotharingio attributa, quibus ipse imperet. Questcmbergum ad 

palatinum Hungarise missum, ut eum a gallicis sciscitationibus 

avertat. Regem Polouiie Romae laborare, ut cselitibus adscribatur 

LadislauB Gosca. Ex helveticis literis diseimus. Austriaca domus 

ministros Roms obstare, ne confirmetur in episcopatum Curiensi 

is, qui electus est, creditus Gallorum beneficio id adipisci. Tria 

millia ducatorum, non magnam pecuniaro, Altorfii retentam a 

magiatratibus ob ea, que sus civitati ab Hispanis debebantur, 

nascentia certamina accendentibus Gallis. Uxorem principis Thoms 

ad ipsum in Belgicam ire. Post proBlium ad Ravonem multum im- 

minntaa fuga Coloredi copias. Ab Anglia video nihil hii*. quidem 

magni sperari, ex quo auditur comes Arundelius inde Viennam 

mitti. Et Batayi, quanquam legatum extra ordinem eo misere, 

magis tarnen credunt futurum, ut Angli pergant tractis ad se 

commerciis alieno bello frui, quam ut suam pacem bello com- 

mutent. Legatus interim britannicus mihi significavit, electoris 

Palatini commendatione Sublimitati Tus concessum e Britannia 

militem qusrere. Ad Perronam Galli milites aliquot ab Hispanis 

cssi. Parati sunt Imperator regesque Galli et Hispanis legatos 

Buos mittere de pace, quo Pontifex voluerit, sperantque Galli fu- 

tamm, ut pro sociis protestantibus ipsi sinantur agere ac pacisci, 

quod ego Batavos concessuros non puto, nam de Suedis id vel 

cogitare stultum puto. Sabaudus magno fertur pacis desiderio 

Tidens tantaa bostium copias, ut perrumpi non possent, et sperans, 

quam per se obtinere non potest Pigneroli restitutionem, se per 

Imperatorem et Hispanum ex pactis Ratisbonensibus impetratu- 



Digitized by 



Google 



174 

rum. Senatores parlamentarii relegati qui fuerant rediere. Quo- 
rum Uni, cum gratias pro reditu regi ageret, rex dixit nescisse se» 
ipaum abfuisse. Danise nöthus hinc discessit nuUa re, quantum. 
anteiligere possum, magna effecta. Non venit me salutatum« 
quanquam et venturum se dixcrat, et alios legatos salutavit. Deus 
Tuae Sublimitati, Excellentissime Domine, salutaria publice for- 
titer feliciterque det exequi. Lutetiee ^ Aprilis 1636. 

Tuae Sublimita tis cultor devotissimus 

Hugo GrotiuB. 

Has poBtquam scripseram, Gallasianse copiae ad XY millia in 
Lotharingiam ingressae capto Baccherago ire dicuntur, ut cum 
Coloredauis se conjungant; qui Brezsei fuerat miles partim huc 
venit partim Batavis coramodatur; a filio literas et in iis de Tua 
Sublimitate nuntium, anxie exspectatum, jam nunc accipio. Multi 
hic pacem desiderant; sed res propriae cardinalis vix eam patiuntur. 
Ex original!. 



81. Lut. Paris. ^ April 1686. 

Excellentissime Domine. 

Mitto exemplum brevis mese ad reginam relationis colloquii 
cum rege habiti, cum ei regime literas, quae gratias pro indutiis 
cum Polono procuratis et alia boni anirai testimonia contine- 
bant, ei traderem. Anglos spem pacis propinquam credere, tum 
ex legati, postquam Chantiliaco redii, sermonibus cognovi, tum 
res ipsa loquitur, quando eodem tempore et extraordinarius huc 
legatus mittitur comes Licestrius, Sidneia e domo, et Arund elius 
comes Ratisbonam, ubi sperat reperturum se Imperatorem. Duci 
Rohanio perexiguse sunt copiae militäres, et machine desunt. Ad 
Padum nihil promoventur res Gallici foederis post damnum ad 
Vespolam. Et dicitur eo mitti cardinalis propinquus Milerseus, 
an Grequiaco amicior, id enim prsefertur, apud Sabaudum futurus 
incertum. Dux Bernhardus Chantiliaci nunc est (id Montmoran- 
tium quondam praetorium fuit, nunc fisci) regi valedicturus, inde 
huc redibit, ut et iis, qui hic sunt, valedicat. Aufert pecuniae 
praesentis, ut scripsi antehac, millia sexcenta, aliquantum in scri- 
ptura. Pro honorario, quod ipsi proprie solvitur, obligata ipsi 
audio fiscalia quaedam bona per Aquitaniam nuper a rege redemta. 



Digitized by 



Google 



175 

ProtestoBtium Gallorum Lafortü et Custilionsei ad imperia mili* 
uria nullnB yidetur usus fore: et Rohanius excusari cuperet. 
Dolet illis nee immerito, quod non modo ad honores processus 
ipeia aperte negatur: sed et religionis, quam colunt, libertas 
domi forisque circumciditur. Si bellum manet, videntur in Tre- 
virorum fines itura arma, sed ante Maji finem non suppetent 
equia pabula. Fräter regius nihil habens, quod agat, it spectatum 
classem, quie in utroque mari paratur, rectoribus magnam in par- 
tem ecclesiasticis, principe eorum Burdegalensi. Multi existi- 
mant duci Sabaudo nihil propositum aliud, quam ut Brema bene 
munita inde, ubi se dabunt tempora, Mantuano immineat. Ducis 
Bemhardi equitatum super quater mille non esse Galli ajunt: 
iidem queruntur, Suedos illis in partibus nuUo vivere socionim 
hostiumque discrimine. Itaque non minori cautione Gallis ad- 
yersTia, quam adversus Caesarianos opus. In Anglia re diligenter 
consultata placuit, Galli exemplum in augendo nummi pretio non 
sequi, ne commerciis, quae nunc ferme eo derivantur, labes aliqua 
tecidat. Prodiit gallice ex hispanico versus liber de itinere 
cardinaÜB Hispani per Germaniam in Belgicaro, in quo de proelio 
ad Nortlingam et rebus cohserentibus multa sunt scitu digna. 
Unum duntaxat exemplum Bruxellis editum amici comitate uten- 
dum habui: misissem alioqui, et dabo operam, ut mittam. Deus, 
Excellentissiroe Domine, Tusb Sublimitatis valetudinem ac res 
secundet. Lutetiae ^| Aprilis 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 

H. Grotius. 
Ex original!. 



82. Lut. Paria. 1 Maji 1686. 

Excellentissime Domine. 

Gratias habeo Sublimitati Tuae maximas pro benignis ejus literis 
23 Martii veteris calendari ad me datis, proque transmissis chartis 
coDtinentibus responsum ad oblatam a rege Daniae conciliaturam, 
duas delineationes foederis Suediam et Gallinm inter et pacta in 
qaatuor menses yalitura, ex quibus et summam prudentiara Subli- 
mitatis Tuae agnosco, et habeo, quod in sermonibus apud Galios 
et amicorum legatos sequar. Ego his meis demissis literis die 
crastino a d. cardinali petam audiri, eique ostcndam, quantum 



Digitized by 



Google 



176 

potero, meum pro re communi studium. Apud ulioB legatos 

loquar, quss vulgari Tus Sublimitati ac D. SanctichauniODtio visixm 

est. Dux Berohardus intra dies quinque aut sex discessum parat 

cum ea, quam scripsi antehac, pecunia et bonis promissis. Ho« 

gendorpius hie adhue flagitat id, quod Feuquerio (is nondum con- 

valuit) regis in usus credidit. De rebus ducis Rohanii, qni inter 

Comensem et Clavennensem locus yado trausgressus nihil aliud 

, quam villas incendit, agrosque populatus est, ideo quod ncc ma- 

1 Chinas haberet, et milites, quos in hostem posset producere, non 

i super ter mille, scribit Sublimitati Tu» Marinus, qui in illis nunc 

iagit partibus. Ulterius ex scriba ducis ipsiiis, qui mihi ducia 
literas pertnlit, cetera narrare jussus, cognovi, supplementa, quie 
ipsi promissa fuerant, alio fuisse versa. Eo facto dolens dux 
ereptam sibi gloriae parandse occasionem illum scribam suum huc 
miserat serio id postulans, ut imperio exonerari possit. Sed ne- 
que hoc impetrat, neque supplementi nisi parum admodum, ita 
ut nihil inde magni videatur exspectandum. Post longas alterca- 
tiones in Rhetorum conventu, quorundam, qui aberant, non babita 
ratione, placuit tandem protestantibus in Valle Telina nee usum 
religionis nee domicilium permitti. Jus imperii quod attinet, 
videtur quidem Vallis Telina libera fieri, sed si que inter ejus 
incolus RhsBtosque orientur controversise, earum definitio cum 
permittatur lectis utrimque arbitris pari numero, quos dissidentes 
legati gallici sententia dirimet, satis apparet, vis ipsa imperii tibi 
sit futura: prsesertim ipsa vallis fraena, castella inquam, Gallis 
retinentibus. Ita fiet, quod fieri solet, et apologo Icpide signifi- 
cavit Horatius: 

Cervus equum pugna melior communibus herbis 
Pellebat, donec minor in certamine tanto 
Imploravit opes hominis fraenumque recepit: 
Sed postquam victor violens discessit ab hoste 
Non equitem dorso, non frsenum depulit ore. 

Parma urbs postquam Mutinensis privata in affinem odia re- 
misit, periculo vacnt. Et Placcntia, ubi ipsa est Parmensis uxor, 
putatur habere necessaria in menses aliquot. Interim forte fiet 
aliquid: nam nunc quidem nihil fit. Sabaudum sociis perpetuo 
suspectantibus tanquam privatis suis rebus invigilantem publica 
contemnere. Qui transire Alpes hoc vere parant Germani, ad 
mille equites, quinque peditum millia futuri dicuntur. Cardinalis 
Guenettius paci a Pontifice praepositus Bononise exspectat designa- 



Digitized by 



Google 



177 

tiooem loci, in quem Caesar, Gallus, Hispanus conseDtient. Ur- 
hibiu, que ad id proposit« fuenint antebac, partim longius dissitia, 
partim in aeatu belli positis, Leodio inteatiDis inyoluto motibus, 
haud dubic aptiasima actioni erit Colonia et Batavis non noleo- 
tibuB. Is, qui Viennse res agit gallicas, ab Imperatore, instigatu 
ttt creditur Hispani, jussus discedere, dixit, debere se id prius 
regi fluo indicare: interim aive domi suae se teuere juberetur sive 
liaeretur cum externis, qui ibi sunt, amicis coUoqui, in eo para- 
uim se sequi aulae voluntatem. Classis gallica multa nunc in 
lennone bominum constare dicitur quadraginta navibus rotundis 
bellicifl ad Bupellam, viginti longis ad Massiliam, minoribus navi- 
giia, quas tartanas Tocant, sexaginta, onerariis quindecim. Sed 
qubuB imperium datur, maris expertes sunt. Audio boc ab om- 
nibuf dici Gallorum soeiis, Gallos cum socios quaerunt maximas 
pneferre divitias, ubi solvendum est aliquid, ultimam pauper- 
tatem. Duci Lotharingio a Gallis seorsim conditiones ostentari 
sasurratur. Audio a protes tan ti bus Helvetiis non minus quam 
Rkctia graviter ferri id, quod de Valle Telina constitutum est, 
pasaimque ambos strepere criminationibus, maxim e in Roha- 
ninm ut religionis suae incuriosum. D. Banerio res tam pulchre 
fiuccedere, gaudeo, eoque quod res nostras ipsa Sublimitate Tua 
significante cognovi. Non patiar ignaros, qui nobis favent. Ab 
Anglis ante finitam Aruudelii legationem nihil in commune ex- 
specto. Eidem Batavis usum maris liberum, si ab ipsis petatur, 
»e non negaturos ajunt. Resurgunt Burdigalae et alibi contra 
DOT& onera seditiones. Dux Lotharingiae Carolus irc Ratisbonam 
Imperatoris vocatu dicitur. Unum, quod addam, babeo, Excellen- 
tiHime Domine, Tuam Sublimitatem ut intimis precibus Dei tu- 
telc commendem. Lutetiae, Galendis Maji anni 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 

H. Grotius. 
Ex origlnali. 



^ Lut. Paria. 8 Maji Cal. nov. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Ex quo postremum Sublimitati Tuae scripsi, coUocutus sum 
cum duce Bernharde, deinde cum cardinali Riceliaco, praeterea 
cum Jacobe Hanoviensi comite ex HoUandia huc reverso. Dux 

GrotU bref. 12 



Digitized by 



Google 



178 

Bernhard U8 sexcenta florenorum millia accepit: ultra nihil. Spe- 
rat se ante menfiem Augustum pedites habiturum ad xu millia: eam 
ob rem Ponicam in Angliam, inde per HoUandiam ab Sublimitatem 
Tuam mittit. Interim sperat se commodato habere posse aliquid 
copiarum a principe Condaso et cardinali Valetta, qui duo jam futuri 
sunt regiorum exercituum duces, fruituris otio protestantibua La- 
fortio et Castilionaeo, ne quid sit, quod Papam offendat. CoDdaeo 
xvm peditum millia. quinque equitum: Valettas xii equitum, IT pe- 
ditum adfutura putabat, quanquam aliorum opinio non parum eo 
de numero detrahit. Valettam putat in Treviros ire, Confluentibus 
liberandis, quod oppidum ad res ultimns redactum est. Ipse re- 
ib vere militem suum cupit in Burgundi» comitatu, quam Galli 
Helvetiorum in tutela positam Germanis se minore cum Helve- 
tiorum offensa pcrmissuros putant, quam suo nomine irrupturos. 
Inde ire vult *Leodium* opem sperans *principis Arausionenais*. 
Spem dieit sibi esse et recuperandi *SuediaB cancellarii*. Vellet 
a *cancellario suedico* ad *Landgravium Hassiae equitatus* ali- 
quid mitti. Cardinalis, qui jam et delineationes foederum cum 
Chaumontio et trimcstre foedus acceperat, mire praedicabat res 
Sublimitatis Tuae, rebus Magni Gustavi nihilo inferiores ducens. 
Ab amicis non desertum modo sed et oppugnatum trusumque in 
ipsum litus, potuisse tantillo tempore in mediam Germaniam pe- 
nctrare, rem esse miraculo proximam; de pecunia partem jam 
per Chaumontium numerari coepisse, nee moram hie de reliquo 
fore. Me quoque mira comitate amplectens, per commune utri- 
que cultum literarum orabat, quicquid possem, in causam commu- 
nem conferrem, praesertim apud Anglos, addens ad diluenda, quae 
mihi dolere non ignorabat, Gallos stultos saepe esse gentium om- 
nium judicio, sed facile redire ad bonam mentem. Hase in me 
benignitas partim inde nata est, quod legationem mihi injunctam 
in Suedia probatara videt, quodque a Sublimitate Tua mihi fidem 
haberi, siraulque quod Pavii in HoUandia auctoritatem collapsaro 
intelligit, ipsumque principem Arausioncnsem de me non inimice 
loqui. AttoUebat regis paratus maritimes, quibus si se, quod 
facile ipsis, Angli conjungerent, nihil non sperandum. E re 
putabat indicari Anglis, convenisse quidem inter Suedos et Gallos, 
sed Palatinatus rem ita nobis curae fore, si et ipsi quod suarum 
esset virium conferrent; inique facere Anglos, qui totum maris 
jus sibi vindicarent. Sed posse ipsis ad tcmpus aliquid concedi 
sine fraude in posterum. Haec quidem ille ita disserebat: atmihi 
displicet, quod Batavorum legato in Anglia de maris usu et nova 



Digitized by 



Google 



179 

et dara praescribi audio; quodquc Arundelius Ratisbonam misstis 
in AuBtriacos pronior creditur: idque ut non Bit, tamen istis novis 
coUoquiia periturum sit anni tempua navigatui opportunum, quod 
iorer hos Gallonim paratus magnam prsebere poaset Anglis aut, 
si illi palam hostilia nolunt indicere, domui Palatinie per Hispa* 
niam graasandi occasioDem. Nunc audio, Austriacos pro Palati- 
natu cominutatioDeiD aliquam Auglis offerre, eoque pertinere le- 
gationem a Yienna in Angliam. Jacobus comce de polonico 
coDJugio spem dicebat abjectam a Bohemise regina, quod Ponti- 
fez Hellet canonum interdicta laxare, nisi prius consummato 
plane matrimonio. 

Sed hoc periculum in filia fieri grave est, 
ait Terentius. Idem comes Polonum magis ac magis se vertere 
dicebat nd Csesaris gratiam. Intelligo etiam renovatum hinc man- 
datum, quod habuernt Davausius, conscribendi per illas partes 
militis. Idem comes, ut pecuniam hinc Landgravio obtineat, in- 
5tat quotidie. Miles, qui de Brezaeano exercitu restabat, huc venit: 
Batavis supra votis debitum tanto datur amplius pecuniae, quanto 
tantundem militis ali possit. Vidi et aegrotantcm nunc quoquo 
Feuquerium, qui Tuam Sublimitatem of&ciose salutari voluit. Ex 
Anglia discimus, retineri adhuc ibi comitem Licestriuro. extraor- 
dinarise in Galliam legationi destinatum. Mortuo, qui pro regina 
Roms res agebat, alium surrogatum, qui in eam curam succedat. 
Exspectari ibi Zavaskium e Polonia: eum, qui Hamburgi res agit 
anglicas, jussum ire ad Dani» regem oratum, ut rex ille promo- 
vere velit ea, quse Arundelio mandata sunt: Roma scribitur 
Estraeum praeter illud negotium de dissuendo lotharingico ma- 
trimonio, quod trahitur traheturque, petiisse, ut gallicae classi pa- 
teat portus Civitatis Veteris, qui dicitur, Hispanis, quippe feuda 
ecclesiae infestantibus, ne pateat. Cardinales, quorum in consilium 
res missa est, judicantes id unum agi, ut offensam Hispani Pontifex 
iocurreret, elusere postulatum. Viennae qui res gallicas habebat, 
ibi morandi, donec e Gallia responsum accepisset, facultatem im- 
petrare non potuit; itaque coactus discedere jam in Venetorum 
terras pervenit. Ad hoc cum accedat Imperatoris epistola, quam 
mitto, ad Leodienses, acrem continens Gallorum insectationem, 
fluspicari datur, Gallos vel invitos tractum iri ad apertam profes- 
sionem belli in Imperatorem, quam hactenus studiose evitant. 
Nuntiant praeterea a Vienna literae ad Mediolani tutelam promitti 
ab Imperatore octo millia, partim pedites, partim equites; ad- 
dere comitem Ognatensem, constitutum regi Hispano eundem in 



Digitized by 



Google 



L 



180 

usum duo equitum millia conscribere per Silesiam, si ea terra & 
Polonis tuta maueat. Dari ab ea quoque aula operarn compo- 
oendo inter Mutinensem Pärmen semque dissidio, cujus pacis 
mora praecipua est, quod Rossenam, Imperii feudum, sibi retinere 
Mutinensis cupiat. Budeusem bassam nihil hostile in Impera- 
toren! agitare; tartarum legatum cum multo honore dimissum. 
Ex Italia discimus circumeessam quidcm Placentiam; sed credi 
satis ibi panis vinique habcri ad finem usque Septembris. Gre- 
quiacus duas cohortes in supplementum accepit, nihil agcns hac- 
tenus, nisi quod Montifcrratensi agro gravis incumbit, qua de 
re questum huc quidara missus est a duce Mantuano. Gerbelinus, 
recens auctus duobus Hispanorum millibus, nudas prope hactenus 
terras trans lacum Gomensem defendit sublatis e lacu navigiis, 
ne Bohanio usui essent. Nondum transeunt summas Alpes, quem 
Montera Gothardi nostra setas vocat, Germanorum novae ills copiae, 
quod nondum expedits sint, quae Helvetiis numerari debent pe- 
cunise. Dicuntur huc mittere velle Rhaeti, ut, quod nuper multis 
eorum absentibus placuit, nequis in Valle Telina habitaret pro- 
testantium, mitigetur, uno saltem illis loco ad larem figendum 
Deique cultum concesso. Sed vix spes est, ut quidquam obti- 
neant; tantum hie est studium demerendi romanam aularo. Ge- 
neva commeatus valde sibi necessarios ex Gallia impetrare non 
potest: multaque per Languedociam quotidie nova ad circumci- 
dendam Protestantium libertatem excogitantur. Argenti nonnihil 
ex Hispania Genuam pervenit: augenturquo praesidia tum Mo- 
naeci, tum in Honorati insula: Mediolanensem terram tutentibus 
triginta millibus, quorum in hostem octodeeim produci possunt: 
Hispani bene munito loco, cui Vallis Tori nomen, etiam Odofredi, 
quod dicitur, castellum in agro Placentino firmant; Placentinorum 
non famem tantum sed et discordias sperant. Defendit id oppi- 
dum marchio Villa cum equitibus trecentis, peditibus septingentis, 
invalido ad versus crescentes hostium copias praeaidio. Multum 
laudatur hie Rohanius, quod ultima illa hostilis agri populatione 
templis monasteriisque pepercerit. Dux Bulionius creditur collo- 
quium aliquod eruditorum utriusque partis moliri, ut majore cum 
specie ac strepitu ad missam transeat: de Sedano, quin cum rege 
conventurus sit, vix dubitatur. Crediturine sint ei immutato 
Batavi urbis Trajecti custodiam, an regi sit militaturus his in 
loüis brevi, sie puto, videbimus. Multi hie sunt novorum onerum 
repertores. Tributura in carrucarum magnum sane et publice 
inutilem sumtum rejicit cardinalis, ut non convenientem saeculi 



Digitized by 



Google 



181 

kujus felicitati. Sunt qui suadent, orgentum omne mensarum do- 
muamque rex sibi vindicet, soluto, quantum ipsi videbitur, pretio. 
Ego ruiDores quidem perscribo, quales hie nuntiantur. Ceterum 
judicationem liberarn mihi aervo, multo tnagis eam Tuae Subli- 
mitati illarum rerum peritissimae defero. Sed multum metuo, nc 
*PoD«fex pacem* coquat non ex usu •evangelicorum*. Et de 
*Anglo* ac Cseaare nescio quid latet. De *MaguDtiaco* non op- 
tima fide actum antehae eenseo. Quid aliud posaum quam Deum 
precari, Excellentissime Domine, Tuse ut Sublimita tis concilia 
legno Suedico orbique christiano fortunet? Lutetiae 8 Maji nov. 
Cal. 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 

H. Grotius. 

Est hie quidam, qui ^astus* molitur *liberando Hornio*. Ego 
dubito. 

Heufdius nihildum signatum nedum numeratum habet, ipai 
Dihil peribit. 

Ex original!. Prses. Stralsandl die ^ Msjt 1636. 



84. Lut. Paris. ^ Maji 1636. 

Excellentissime Domine. 

Ducem Bernhardum adhuc febrieula hie detinet. Mirantur 
multi, a Gallis gente ealida tarn lente moveri omnia, pridem pro- 
noTeri nihil; Cassarianos quoque nihil in has partes tentare, sed 
in nos maxima parte virium verti. Sunt, qui tacitam eonventio- 
nem intervenisse arbitrantur, bis legibus ut Imperator eum Pala- 
tina domo, rex eum Lotharingo, ut vasallis suis, in modum, qui 
squus ipsis videbitur, rem eomponant. Praeter ha;c ereditur Roma 
tliquid addi velle, quod ad infringendas haereticorum, quos vocant, 
vires pertineat. Confluentes interim Trevericae in periculo sunt. 
In Valle Telina fraudatus diu pecuniis miles obsequium exuit, 
et Tideo, idem de ducis Bernhardi milite metui. Neque enim 
vel unius mensis ad eum adfcrtur stipendium: videnturque Galli 
ducem quidem privatis eommodis et matrimonio Rohaniae, a quo 
non alienum se simulat, illigare suis rebus velle; eeterum exer- 



Digitized by 



Google 



182 

citU6 ei cooservandi curam non habere. Juveni tarnen principi 
Wirtenbergico promittitur pecunia, unde cohortem sive regimen- 
tum, quod plane defluxerat, reparet. Dux Bulionius rege et cor- 
dinali convento abiit ob Leodii, ut creditur, negotia. MisBam 
non adiit, sed facturus id Sedani creditur. Mutatum se sententia 
non dissiroulavit, etiam apud protestantes. Cardinalis Riceliacus 
dixit, se laborem sumere velle traducendi ad romanam ecclesian^i 
etiam ducis Kohanii uxorisque ejus: credo et tiliae, ut per eam 
deinde, si possit, et ducem Bernhardum ad se pertrabant. Nanx 
protcstantium operam posthac in imperiis militaribus usui noa 
fore et Castilionaei et Lafortiorum exemplo manifestum est; etiam 
reformatis pastoribus, quod Lutheranos ad communionem suam 
invitaverint, rerum novarum crimen impingitur. PontiBcis po- 
testas plus intra pnucos annos in Gallia profecit, quam duobua 
ante seculis. Licestrius extraordinarius in Galliam legatus ab 
Anglia nondum abiit: exspectant Angli a Csesare et ab Hispano 
legatos. At Galli a legato hie ordinario Anglise rogati, an, si rex 
Angliffi se Gallo conjungere vellet, restituendse etiam clectoralis 
dignitatis domui Palatinae fidem vellent dare, responderunt viden* 
dum prius, quid acturus sit apud Caesarem Arundelius. Id jam 
fine Aprilis scriptum tradidere, cum mense Februarii pari excu- 
satione essent usi, quod Viennae aliquid de negotio Palatino fama 
ad se perlatum dicerent. Non desii ego in coUoquio cum legato 
cum hortari, ne post tam longa ludibria diutius se trahi pateren- 
tur; tempus esse aliquid constituendi. Ostendebat is mihi li- 
teras, quibus Hamburgo ad se perscriptum erat: Suedos et Gallos 
fosdus iniisse rebus duntaxat suis promovendis, nulla cum aliorum 
cura. Dixi convenisse ut eorum omnium, qui se nobis adjunge- 
rent, negotium socialiter ageretur. Dicebat ex Anglia ecriptas 
ad Sublimitatem Tuam literas, regis Danise filio dum yiveret ar- 
cbiepiscopatum Bremensem a Csesare promissum: edicto cautum, 
ne Seldeni liber, Maris Clausi nomen prseferens, extra Angliam 
editus in Angliam importaretur, id factum occasione accessionum 
quarundam, quas typographi extranei addiderant minus Aoglis 
placentium ; publicam continet eorum, quse a Seldeno disseruntur, 
comprobationem. Beverius, extraordinarius Batavorum legatus, 
cum Angli prim o sta tim coUoquio dicerent, se jus suum no tura 
omni humano generi fecisse, ac id in rem conferre sibi consti- 
tutum, intellecta rei magnitudine quievit, mandata e patria ex- 
spectans. Comes Hanovise Jacobus de pecunia sibi a Gallis de- 
bita multum queritur, uec dissimulat, principem Arausionensem 



Digitized by 



Google 



183 

•Qctorem si bi esBe, ut ad Batayorum potius militiam se transferat. 
Querelas Don miDores a tribunis, qiii sub ducie Bernhardi ductu 
spe pecuniae gallie» arma tulerunt, audio. Åccendent invidiam, 
qus duci Bcrnbardo dantur a rege, niunera, quinquaginta thalc- 
rorum millibus sBtimata. De eo, quod postrerais literia per notas 
addidemm, quid judicem, nescio; adeo me multa inc^rtum habent; 
siqutd propius rescivcro, non omittam indicare, et simul Deum 
precari, Excellentissime Domine, ut Tu» Sublimitatis actiones ad 
Christian! orbis bonum regat. ^ Maii 1636. 

Tuse Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Hsc ubi scripseram, venit ad me Heufdius. Si verum est, 
quod ex ministris regiis intellexisse ee dicit, numerata jam Subli- 
mitati Tuse xc millia imperialium, est quod gaudeam. Vienna 
literae indicant, a Maguntiacensi indictum Ratisbonensem conven- 
turo. Promisisse duos Bavaros in se moram non före. Coloniam 
aut Leodium Barbarini cardinalis ad nuntium Pontificis Viennse 
agentem literis pacis coUoquio proponi. Ab Imperatore spem 
ostendi, ne boc quidem paci obstiturum. De Rozzolo, in Italia 
Imperii feudo, ut id Mutinensi, etiamsi bello se extricet, clienti 
semper hispanico, retin ere Imperatore auctore liceat laborari ab 
Hispanis. Sperari Annae Austriacae principis cum duce Medinae 
Torresiae matrimonium. Coloredum majorem, quod a Gallise fini- 
bus abierit, culpam rejicere partim in cardinalem Hispanum, qui 
suxilia sibi contra magnum sub Suessionensi exercituro non 9ub- 
ndserit, partim in Polonorum militum obsequia detrectantium 
contumaciam. Ab Italia discimus Datii castellum, Mediolanensi 
in solo träns lacus Gomensem et Glavennensem situm, a Rohanio 
tentatum frustra, ipsiusque cum damno. Hispanos bene immuni- 
tis illis partibus secessisse in circumsita Ticin o, Alexandriae, Tur- 
tonae, dum Galli eorumque socii ad Niceam se recolligant, magnis 
adbuc in Sabaudum suspicionibus. Hispanorum duo millia in Ho- 
oorati insulam transgressa, spe exscensus in litus Gallicum. Nea- 
poiitani regni prasfectum homines querere credulos, qui ipsi pro- 
mutuum den t, quod ex augmento vinarii et frumen ta rii vectigalis 
et vindicata fisco tertia parte fructuum ex a fiaco pridem ulienatis 
prediis recipiant. Turcam classem armare et metui ab Etruscis, 
ne in llvam aut Liburnum portum irruat, paratis ipsi, si opus sit, et 
in Corsica et in Gallica ora receptibus. Estrieum Rom» inter cetera 



Digitized by 



Google 



184 

id agere, ut Gallis Palmarolam et Ponzam, feuda ecclesiae Parmc 
concessa, insidere liceat, ex iis locis mari imminentibus parata 
tione adversus mala, quse e duabus insulis sibi ereptis ferunt. 
contra ducis Parmensis uxorem, cum magnam videat invidiam ort 
quod Sabioneda Gallis concessa fuerit, anniti, ut pro gallico p 
sidio liceat inducere italicum. Castcllum Odofredi permunit 
ab Hispanis, qui ea possessione content! non difficiies videan 
futuri ad Pontificis monita liberandi Parmensem PIacentinum< 
agrum belli malis. Tres cohortes, alara unam e Germania 
lacum esse Constantiensem: exspectari octo millia e Silesia, tr 
Alpes itura. Sed et Gallorum novas copias tribus viis in Pe 
montanam regionem iter capere. Haec neque certa omnino ne< 
spernendis tarnen auctoribus, ut tradita sunt, tradere ofBcii i 
duxi. 

Ex origiDali. Prses. Stralsandi die 13 JuDit 1636. 



85. Lut. Paris. 21 ICaji 16 

Excellentissime Domine. 

De negotio *Hornii*, de quo nuper bis per notas scripseri 
venit ad me mareschallus Hebron. Dixit spondere se velle ] 
eo, qui rem suscepcrat, cui nomen *Hamiltou*. Virum esse 
num et magno in hanc rem ferri studio. Locutum eum c 
duce Bernhardo, qui nunc in abitu est. Eum primo quidem sf 
se praebuisse audientem, cunctatum postea. *RiceIiacum* quanti 
necesse esset erogare in eam rem de pecunia •regis Galliae* vel 
si promitteret *Grotius* id imputatum iri in id, quod *Galli S 
dis* debent. *Grotius*, qui rem tam bonam nolebat morari, p 
scripsit accepto latum iri, quantum Hebron ex usu judicaret. 
de re syngrapham ad *Riceliacum* Hebron pertulit. Res urg 
et quantum conjectura assequi potest, de exitu bene sperandu 
Scio, quantum ea res *V^estr8e Excellenti»* cordi est. Deumq 
precor propitius adsit. Ponicam, qui ad me interdum venit, et p 
ducis abitum in Britanniam Batavosque itu rus est, sollicitum vid* 
duo ut excuset, quod dux Bernhardus se Galliae propius quam ai 
addixerit (pacta non vidi), et quod Maguntiaco subventum n 
sit. Causam inter alia praefert, quod a discessu Sublimitatis T 



Digitized by 



Google 



185 

dax aliquo tempore literas nulUs receperit. Hogendorpius it 
coDscripturus apud Batavos militem. Confluentibus ad Rlienum, 
ad Mosellam timeri video, nisi jam nobis periere. Gallasius mo- 
Tere se dicitur, horreis ad Brissacum et Ueilbronnam jam pa- 
ratifl. Dux Bulionius cum copiis, quee Brezasi fuere, e Batavis 
Mosellam versus iturus, ni res Leodii retineaot. Cancellarium 
Francis vidi bis diebus eique causam Crojac« viduae e pome- 
rania domo calide commendavi. Spero, refereodarium fore Da- 
vausii fratrem. Cum de novo foedere in ter Suediam Galliamquo 
sermo incidisset, dicebat mandatum sibi, ut sigillura Galli» foederi 
imprimeret, puto ita ut a Sanctichaumontio conceptum iuit, neque 
enim id exprimebat. Addebat, cum de mora in solvenda pecunia 
tam diu debita conquererer, rem miram, ante sex menses signatum 
a se regis prseceptum de scutatis centies millibus in eas rationes 
persolvendas, id missum Hamburgum, nec sei re se, quid inter- 
venisset, quod minus tunc pecunia esset persoluta. Literae ab 
Hispania nos docent, legatum, qui ibi est, acglum gratias egisse 
regi Hispano, pro navata opera in re Palatinatus. Nimirum, quan- 
tum video, Angli commercio cum Hispanis fruuntur, et ob id 
cum Imperatore sibi esse controversiam, quam cum Hispano ma- 
lunt, et qualicunque blandimento patiuntur sibi sntisfieri. Easdem 
litersB tres ducatorum milliones ex Hispania mitti ajunt: duos 
pro germanicis rebus. Eos jam in Italiam pervenisse, a Genua 
literse nuntiant. Etiam hoc ex Hispania scribitur, civitates Han- 
siaticas, ut näves ibi retentas jure regio in libcrtatem recupcrent, 
decem a se näves in usum Hispaniae, magnas et validas, praebi- 
tum iri, spopondisse. Olivarius in immensa illa potontia semper 
floret et crescit, diciturque filius ejus in Angliam mitti. Valleo- 
leti cxcrescens amnis magna dedit damna. Rohaniam alii duci 
Bernbardo alii Lenoxio propinquo regis Britanniae, sermonibus 
despondent. Rex Galliae ut conspicuum monumentum maneat 
promotae sua auctoritate rei romanensis, lychnum aureum magnum 
in »de Tirani jussit suspendi suo nomine, per legatos romame 
ecclesise addictos, partim Rhsetos, partim Yallitelinntes. Venetos 
audio fidem suam interposuisse pro novis illis pactionibus de 
Valle Telina. In Germania Hagenoviam, in Italia Placentiam in 
periculo esse, ni mature subveniatur, intelligo. Et Argentoratum 
territari a Csesarianis. Jam et Valetta cardinalis et Hebron se 
itineri parant. Ad Rohaniura pecunise valde egentem missa tan- 
tum centum francorum millia intelligo. Romse, nescio unde, sed 
percrebuit opinio, regem Hispaniae quam Imperatorem pacis esse 



Digitized by 



Google 



186 

avidiorem. Hase ideo festinantius scripsi, quod hoUandud tabel- 
larius hiDc abiret citato itinere, ut liier« quam possent recentiB- 
sims advenireat. Deeinam cum solennibue votis, Excellentiflsime 
Domine, Tuam Sublimitatem resque ejus divinae tuteise commen- 
dans. Lutetiae 21 Maji 1636. 

Tuse Sublimitatis cultor devotissiiuiis 
H. Grotius. 

Liber, quem roitto, infensus non Hispano taotum regi sed et 
Pontifici, primum libere vulgatus per haue urbem est, deinde ar- 
dente flagitatu PontiBcis nuntii vetitus vendi. 

(In scheda affixa). 

Excelleatiesime Domine. 

Postquam literas obligaveram, venit ad me tribunus: pccu- 
niam recipiet, illicoque obibit. Singula cum considero, bene 
spero, sed ut in negotio facile mutabili. Homo est industrins et 
omnium, quae ad rem pertinent, gnarus, optimae fidei, Hebrone 
judice. 

Ex originali. 



86. Lut. Paris. ^ Maji 1686. 

Excellentissime Domine. 

Cum nudius tertius scripserim per tabellarium, qui extra or- 
dinem et properanter valde proficiscebatur, nihil interea evenit, 
quod significarem, nisi venisse hcri ad me ducem Bernhardum, 
ut iterum mihi valediceret. Dicebat is videri sibi aliquid de 
pace in arcano agi, qua de re et aliorum conjecturas nuper per- 
scripseram. Abit cras, digresso jam cardinali Valetta. Intraocto 
dies Ponica Angliam, Hogendorpius HoUandiam petit. Is mihi 
indicavit, cardinalem Riceliacum in duce Bemhardo magnnm 
potentise suae, si qui motus ingruant, collocare praesidium. Ducis 
miles jam refovere se ccepit hospitio comitatus Burgundiae, in- 
tacti a hello hactenus. Id quomodo laturi sint Helvetii, qui ejus 



Digitized by 



Google 



187 

comitatus antiqui sunt defensores, videbimus. Video plerosque 
ne existimare: principem Arausionensem hoc anno nihil aliud 
qaam fines Batavos tutaturum; ita illo Gallisque cessantibus, 
Äoglo Icgadonibns se trahi patiente, tota vis armorum in Suecos 
incnmbit, quornm vim imminui multi etiam sociorura, ut semula- 
tionis ingenium est, taciti gaudent. Quidam et Romae jactant 
sua effectum opera, ut protestantes inter se concurrant. Edictum 
regis de re pecuniaria in prset^ritum tempus vim suam exserens 
mitto, et omnia, Excellentissime Domine, felicia Tuae Sublimitati, 
rebusque Suedicis precor. Lutetise ^f Maii 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 

H. Grotius. 
Ex original!. 



87. Lut. Paris. §g Maji 1686. 

Excellentissime Domine. 

iBgre tandem, jam dies sunt quatuor, abiit hinc dux Bern- 
hardus, cujus hospitium Galliae constat lxx millibus francorum. 
Et pecunia si ipsi fuisset tradita, cum primum venerat, et situs 
•bire ipse, Gonfluentes Treverici, necessarium adeo ad conjun- 
gendaa res germanicas gallicasque vinculum, servari potuerant, 
qno nunc oppido amisso ne Hermestenum quidem mansurum no- 
bis creditur. HagenoviaEs quoque ne serius subveniatur metuo; et 
de Colmaria quidam non optime existimant, quae si cadunt sc- 
qoius, quin Argentorateosis civitas pacem qualemcunque amplcxura 
eit, minime dubitandum est. Tribuous illc, de quo per notas ad 
libnun relatas scripseram, hinc discessit sumsitque secum ex pe- 
cunia nobis debita yi millia imperialiura Hebronis arbitratu. Res 
mihi satis se probat, nisi quod nimiura multis tum ex *rcgis Gallias* 
tum ex *ducis Bernhardi* hominibus res innotuit, quod ego im- 
pedituruB fueram, si mihi inter primos eam cognoscere contigisset. 
Adsit Deus. Batavos omnes ita judicare video, conjugium hoc 
Poloni cum Palatina, quod recalescit, eo pertinere, ut a nobis 
Anglia abalienetur ejusque vires aliquando in nos usui sint. De aula 
anglica heic male existimatur, et qui in itinere est ad extraordi- 
Dsriam huc legationem comes Licestrius cum mandatis venit non 
conspiciendi cardinalis, quod legatos isti dignitati cedere iniquum 



Digitized by 



Google 



188 

judicent et contra aulae etiam hispanicae morem. Controvere: 
roari mota Batavos vix patietur cum Anglis in foedus aliquod co 
cere. Gallise aroicitia nobis, eiquid recte judico, paulo diligei 
colenda erit, et puto ipsnm quoque eponte eo fern utilitatum 8< 
Prietcr eam pecuniam, quam per Sanctichaumontium numer 
ajunt, qua de re miror me ex illis locis nihil cognovisse, Heufdi« 
denint perscriptum praeceptum de recipiendis ccc forme francc 
roillibus ex Mormannise! rerura fiscalium revocatis alienation 
Annitemur, ut aut prseentem recipiamus pecuniam aut usurae i 
praestentur. Sed pecuniaria omnia mirum quam bic sint tardigi 
Dixere mihi amici in libro largitionum regiarnm annuarum m 
nomen legi: id errore ne factum sit, transcriptis nominibus a 
tempore, cum privatus hie viverem, an dolo malo, ut sine c 
suspectus redderer, haud dixerim. Id Sublimitati Tuae sa 
affirmo, me ab bis hominibus, ex quo regno Suedico me < 
nee recepisse teruncium, nee recipere velle, nisi quod in i 
de more aliquando dari poterit. Abunde contentus sum iis, 
Tuae Subliraitatis beneficio consequor, et Spiringium spero 
mihi habiturum rationem, ut ne nimiis praerogationibus pre 
Placentiae audio de commeatu ac milite prospectum melius 
quo Mantuano conciliante Mutinensis cum Parmensi trans 
Germani ad tria aut quatuor millia ad lacum erant Constantien 
trans Alpes ituri. Ad amnem Scriviam Hispani munimento 
aquarum exundans disjecit. Exercitus Gallorum et sociorum. ill 
partibus erat in peditatu quindecim millium, in equitatu trium 
lium: paribus ferme Hispani copiis. Sabaudo etiam nunc haud i 
fiditur. Dux Bulionius antcquam abiret in Belgicam regis m 
aliquoties interfuit. Liber ille nuntii gallici, quem nuper Si 
mitati Tuae miseram, non modo decreto publice combustus 
sed et librarius virgis caedi, si reperiatur, damnatus. Tanta 
est Papae auctoritas: et tamen ad matrimonii dissolutionem i 
Romae proficitur. Est inter regin ae puellas Fajetta, ad quam 
rex amores suos sed innocentes transtulit. Ea, episcopo Le 
vicensi avunculo suo et alia propinqua sibi matrona suasori 
regis animo religionem voluerat injicere, quasi aliena detin 
populumque suum a se abalienanti per haec bella. Sed disci 
conatu qui auctores fuerant ab aula jussi discedere, Hogen 
pium nostrum rex suum jam esse praedicat, ipse non abhor 
videtur, sed nihil facturus Tua Sublimitate inconsulta. Magi 
est apud Batavos, quanquam ex Brasilia et merces et boni nu 
venerunt, pacis desiderium. Heic nobilitas normannica itei 



Digitized by 



Google 



189 

sd trma noiens satis coropellitur. Vienna scribitur regem Hun- 
gtiue duobus millionibus florenoruin ex aerario exceptis abiissc: 
Coloredum majoreni, quod nuper ad comitis Suessionensis ad- 
rentum retro cesserit, eulpam rejicere in cardiDalem Hispanum, 
qui promissa auxilia non miserit et in segnitiem Poloni militis. 
A Constantinopoli discimus, RevaDum Persarum machinis verbe- 
nri, statimque missos qui subvenirent janissaros, etiam emeritos, 
cum spafaiis. Equos, mulos aliaque ad ipsius sultani iter in tom- 
pu novi pabuli parari. Supplicium sumtum de janissaris qui- 
budam et spabiis militiam haue detrectantibus. Transilvani» 
legitos ab ea aula minus benigne dimissos; de Moldaviae et Va- 
Uchi« fide non dubitari. Missas naves longas, quse Tartarorum 
ehioiun Trapezuntem vebant. A Mediolano discimus circa Aprilis 
cxitum Alcalam, Leganesium, Spinolam fuisse Ticini: Gallos 
fonunque socios apud 2^iceam. Parmensem ad sua iter segro 
Teperturum, tum quod supra justum mod um amnes excreverint, 
mm quod hostes iniercursent. Kohanio mitti dicuntur ad supple- 
meotum yiii millia; ipse panis penuria exercitum suum laborare 
qaeritur. Dum ei roalo occurritur, missis ad Venetos pecuuiis^ 
egregia ad agendum tempora elabuntur. Eorum, qui puritan i 
Domine in Anglia invisi sunt millia aliquot sc in Americam ha- 
biUtuiD transtulerunt, non procul a Batavorum coloniis. Ibi illis 
SQO sensu frui licebit. Scribit de rebus Vallis Telinse Marinus» 
quem Sublimitati Tuae cordi esse confido. Geterum certo didici 
ei ipso eo, quem huc misit dux Rohanius, in pactione illa de 
religione nihil sperandum temperamenti. Haec nunc habebamus. 
Det Dens in dies meliora, et idem, Excellentissime Domine, Tuam 
Snblimitatem servet. Lutetiae ^ Maii 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Jacobus Hanoviensis comes se dedit in militiam ducis Bcrn- 
lurdi, id est gallicam. Mitto exemplum literarum. quae ad eum 
Scripte sunt Hagae. Jam Rothomagi est comes Licestrius ab 
Anglia. Videbimus quid ferat. 

Es orlginftli. Pres. Stralsnndi die 13 Janll 1636. 



Digitized by 



Google 



190 

88. Lut. Paris. 6 Junii Cal. nov. V 

Excellentissirae Domine. 

Multos reruin peritos ita existimare video, Gallos natura 
minime cunctabundos ad hoc usque tetnpus resides fuisse 
casu sed destinato, ut vi omni hostiuni in nos effusa arma ne 
religionemqne protestantium quam longiesime a vicinia sua a 
veren t, id ipsum Roms pro magno merito imputaturi. Prset 
dum Lotharingiam ejusve munitiora bello, pace aut indutiie 
tineant, cetera damna levia ducunt: planeque, quasi cum Ii 
ratore jam convenissent, omissa Germania bellum in His; 
terras, id est BurgundisB comitatum transferunt, contemtis '. 
vetiorum ea de re querelis. His diebus Sorbonicorum unus 
Val nomine, Ponti6cis valde studiosus, collegis inconsultis lib 
ediderat, in quo dixcrat inter multa alia, libros Bomse vetito 
a doctoribus quidem theologise licite legi, nisi speciali conc 
Pontificis, cum hactenus receptum his in locis fuerit, ut jus 
nes libros legendi in ipsa collatione doctoratus comprehen 
censeretur. Praeterea sententiam, quae concilium docet esse si 
Pontificem (ea autem est academiarum Galliss vetus sentei 
testante Bellarmino) occasionem dåre inobedientiae et rebell: 
HsBc loca carbone nigro Sorbona cum notare vellet, regii cor 
interdicto vetita est: sie defenduntur jura regni et veteris Ii 
tatis ecclesiae Gallicanse reliquise tenues. De matrimonio k 
ringico, quanquam probationem ejus urgeant Romse Caesar, Hi 
nus, dux Carolus, rem mansuram puto in incerto, timente I 
tifice potentes partes ojBfendere. Forte Galli, parlamenti aut h 
aut omnium auctoritate firmabunt id, quod nuper episcopi qui 
consulti responderunt, irrita esse principum regii sanguinis 
jugia regis impermissu. Combalettam, cardinalis propinquam, r 
fratri conjugem destinari rumor multus est, sed cardinali, q 
tum vulgo patet, aversante. Quid post siparium agatur, 
deteget. Fräter regius ab ea cogitatione se non alienum prae 
ut tempus trahat, an ut hoc ipso cardinalem regi suspectunn 
ciat, variantibus hominum judiciis. Fontebellaqueo rex i 
agens ibi fratrem exspectat. A Voido, ad Mosam loco, literas 
beo tribuni Heiburni scriptas xxx Maii novi cal. Postridie 
diei, ut significat, cardinalis Valetta, quicum ipse erat, ibat 
venturus Hagenoviae, fame periclitanti. Dux Bernhardus int 



Digitized by 



Google 



191 

roo cum agmine ibat Rlienum Mosellaxnque inter, tum ut diatra- 
heretur a Valetta pars hostium, tum ut Sars adsita ab hostili 
iocursu libereutur, dum majores ex Gallia copias Valetta ezspec- 
ut; quss ubi vcneriDt simul cum duce Bernhardo majora aggredi 
meditabatur. Hsc ille. Ducis Bernhardi copiis secundo praeest 
imperio comes Guichius, cardinalis et ipse cognatus, excusato ob 
morbum, an quod legationi de pace servetur, Feuquerio. Dolam 
io comitatu Burgundiie obsidet princeps Condaeus cum xx, ut 
ijuDt, peditum, Ti equitum millibus. Ei proximum in militem 
imperium habet Millerseus, cujus avunculus est ipse cardinalis. 
lu noD quiescit inter publica negotia privat» potentise studium. 
Duneum sociandis ecclesiastica pace pro testan tibus laborantem 
audio, postquam consilia sua Zelandis pastoribus et gallicse linguse 
per Bataviam ministris probasset, Hollandis hp^sitantibus, profec- 
tum in Suediam, promovendo eidera negotio, optando magis quam 
fftcUi. Quod nuper scripsi, vereri me, ne per polonicum roatri- 
moDium Anglia a nobis abalienetur, ejus rei jam initia persentis- 
cere mihi videor: Ordinarius enim legatus (extraordinarium, quia 
regem nondum salutavit, conspicere interea per mores non licet) 
dixit mihi, inaudisse se lite ras a Tua Sublimitate ad Palatinum 
scriptas satis frigidas. Dixi credere me scriptas pro rerum statu 
pneaente, alias futuras, si in causam Anglia nobiscum vellet descen- 
dere. Addidi Palatinae domus studiosam semper fuisse Sublimi- 
utem Tuam, cujus rei testes essent regina Bohemiae et admi- 
nistratör. Regis Galliae animum religione sua et monachorum in- 
fitinctu constat pacis esse cupidum, aegreque eum, ne praeceps eo 
nut, spe rerum meliorum a cardinali sufflaminari. Madritio 
leriptae literse xu Aprilis novi cal. nuntiant commendatum ab Anglis 
legi Hispaniae Palatini negotium. Respondisse Imperatorem ad 
postremas Hispani eo de negotio literas, velle se morem gerere 
Tegis Hispaniae postulatis, quantum res ferrent Imperii. Sicilias 
donativum et ex regno Neapolitano ixcm ducatos impendi rebus 
belgicis germanicisque. In Gorunna aliisque Hispaniae partibus 
panta haberi navigia, milites aliaque vitae aut hello necessaria, 
metu paratuum Gallicorum Batavicorumque et cum Anglis pace 
incerta. Etiam in Catalonia locisque aliis dilectus haberi aut 
eadem de causa, aut ut ex insulis tentetur aliquid in oram Mas- 
BÜiensem. Melitensibus irasci Hispanum, quod novum struere 
Tolentes castellum, ea de re non se aut suum Siciliae praefectum 
<H>dem tempore, quo Papam, consuluissent. Vienna literae datae 
26 Aprilis nos docent, legatos danicos, praeter suum Bremense et 



Digitized by 



Google 



192 

de Albis onere negotium laborare in cudenda cum Suedis pace : 
et de pecunia qnidem in solutionem militum danda non forc dif* 
Geilem Imperatorera, ad illud vero, quod suadet Danus, ut Suedis 
concedantur KoBtocbium, Wismaria, Stralsundum, obhgsreecere ad- 
huc negotium. Non satis concordes agere dominos Banerium et- 
Wrangelium iisdem literis perscribitur. Vetustiores paulo Vienna 
literse dicebant 5 jVIaji abiturum Imperatorem, Augustam et re^- 
nam Hungariae Lintz«; exspectaturas tempus inaugurandi regis 
romani. Ab Hispano Genueosibus offerri Finale, si eo pacto eos 
poseit in belli societatem pertrahere. Missum ab aula Impera- 
toris Rensium cum pecunia in Stipendium militis per Silesiam 
agentis. Helvetiorum animos magis roagisque abalienari video 
a Gallie, primum ob inimica protestantibus decreta de Valle Te- 
lina, deinde quod stipendia non solvantur, qua de causa auxilia 
Soloduriensia jam a militia discessere, idemque se facturos mi- 
nantur alii. Tum vero comitatus Burgundiae curam honeste de- 
relinqui non posse, sentiunt Friburgenses et alii quidam. Tran- 
siere jam per eas partes in usum Hispaniae bis mille Germani: 
Bccutuiis peditibus aliis ter mille, equitibus mille. Cur ad Padum 
nihil egerint hactenus Galli ac socii, causam alii ad amnium in- 
crementa rcferunt, alii, quod Sabaudus pacem spectans consilia 
moretur: credo et impares fuisse hostilibus copiis, cum extra 
prsesidia sex tantum millia apparerent, quibus nunc equites acces- 
sere, et cohortes Sabaudiam aliquot transeunt. Gerte neque Par- 
mensis transire hactenus ad sua potuit, et marchio Villa, cum e 
Placentia in vicinum agrum exiisset, recipere se coactus est. 
Scribunt Mediolanenses, extra eos, qui praesidiis attinentur, in 
apertum educi posse sex equitum, octodecim peditum millia, credo 
ad verum aliquid adjicientes, dum famae student. Sed ex regno 
Neapolitano mille equites, mari mille pedites cum multo argento 
venire credebantur, et dirigi in Montiferratensem agrum tenta- 
menta, ni Galli alio traxerint. Hispani duces Ticini adhuc im- 
minent occasionibus. Rohanii gloriam destruere scribitur legatus 
Galliae illis in partibus, multoque magis hie pecuniarum arbiter 
Bulionius. Videmus, hostes e Tirolensi agro aliquid in Vallem 
Monasteriensem moliri. Ne illud quidem omittendum censeo, 
quod Mediolano scribitur, Austriacos, quod ipsis cum rege Polo- 
nise erat controversum, de eo transegisse, datis ei reditibus ex 
regno Neapolitano, Castello Maris, quod dicitur, et Rupe Guilielma, 
quorum sors superet gccl scutatorum millia; quod additur eidem regi 
a Gallis ostentari matrimonium aut Condaeae aut Mantuanae, aenim 



Digitized by 



Google 



193 

est, quando cum Palatina res pro confecta habetur. Haec cum 
cogito, maxime mihi dolet, quod haBc aula ita Komam reapicit, 
iu intuB fluctuat, ut non poseit in ea multum fiducie collocari. 
Etiam nunc in re quidem non maxima, nee sperncnda tamen, 
iniquiores fuere nobis. Nam cum nuper in initu legati ab Anglia 
ordinarii Teneto contra nos nimis aperte favissent, nunc cum 
facile mihi esset ope roeae familiae et eorum, qui cum Hogendor- 
pio sunt, dignitatem nostram tueri, omiserunt quicquam signiBcare 
tut mihi aut Veneto. Scribit coraes Suessionensis apud Sessam 
amnem ae pugnasse feliciter cum Polonis quater mille, sibi cum 
enent tria peditatus regimenta, quse dicunt, quatuor Helvetiorum 
centurise, equites partim levis armaturse, partim Hungaricse, par- 
tim cum carabinis mille ducenti : csesos hostium prope quingentos, 
fluonim amissis non ultra septuaginta, signa hostium capta duo, 
et dttctores aliquot. Scribit D. Thuanus, qui cum cardinali Va- 
letta die Maji 31 ex novo cal. a Voco Barisseum, quod a Spinali 
diei itinere abest, pervenerat, consultasse ibi cum Valetta ducem 
Bemhardum, ita ut modo ex Heiburni literis scripsi, diversa pri- 
mam itinera ut caperent, postea iterum ad meliora ausa coi- 
tori. Comitem Süsse obvios sibi factos Croatos quingentos, qui fru- 
menti gallici commeatum interceperant, cum centum et quadra- 
ginta equites secum haberet ipse, disjecisse, occisis eorum triginta 
quinque ipsa in pugna, captis vero viginti quinque. Literse scriptae 
Dinone calendis Junii novi calcndarii nuntiant, ex quo Dola ob- 
seasa est, Pesmum oppidum in vicino pari inter Dolam Graiamque 
intervallo quingentis militibus custoditum, per pactiones venisse 
in Gallorum potestatem, secutaque castella, Pinctam, Moseium, 
Rupem fortem. Habet secum Valetta ter mille pedites, equites 
totideni, machinas campestres quatuor. Auditur movere se hostis 
in Alsatia inferiore, Croatos quoque alios citra montes vagari, et 
Polonos, qui in Luxemburgico agro fuerant, in Alsatiam ajunt 
trsnsüsse, Bussium, cum Gonfluentium oppidum periclitaretur, re- 
cepiase se in arcem inferius Ermesteino sitam, ibi eura in ses- 
qmmensem durare posse. Haec sunt externa. Ad propiora ut 
tedeam, audio esse, qui judicant, non sperare cardinalem Com- 
balettam jungi posse fratri regio, neque tam rerum ignarum, ut 
Bon praevideat, quantae inde in animo regis sint oriturae suspicio- 
Bea, sed hoc suscitabulo cum uti, ut comitem Suessionensem, 
Kgii sanguinis principem, diu circa hoc matrimonium cunctantem 
ixnpellat. Mitto literas a Bingravio et Marino: et duo scripta in 
^IguB edita, alterum, quo regis religio in cohibendis sacrilegiis 

Grotii bre/. 18 



Digitized by 



Google 



194 

celebratur, alterum, quo color oblinitur turbatse pacis in comitatu 
Burgundise permulcendis Helvetiis: Heiburnus ad me scribens 
TOgayit, ut se addictissimum semper Sublimitati Tue ipsi com* 
raendarem, memoreroque facerem xh imperalium, quos Tua Subli- 
mitas Maguntiaci cum esset mense Julio anni nuper exacti ipsi 
per bomines D. Spiringii numerari jusserat, quod cum consequi 
tunc nequiverit temporum iniquitate, örat, ut nunc Lutetiae ipai 
eandem summam recipere liceat. Hsec erat boc tempore re rum 
tum bic tum foris facies, quam Deus ad optima yertat, ideroque^ 
Excellentissime Domine, Tuse Sublimitati pra&stet optima quaeque. 
Lutetiae 6 Junii novi Calendarii. 

Tuae Sublimitatis devotissimli» 

H. Grotius. 
Ex originali. 



80. Lut. Paris. ^ Junü 1636. 

Excellentissime Domine. 

Dum bic adbuc retinetur Ponica, ssepe ad me venit. Ait 
ducem suum, quse cum Gallia egit, egisse ut fcederatum. Ulterius 
illigari Galliae nec per matrimonium velie. Åccepisse eum don o 
regis Alsatiam, nullo fructu, tantum ut eo major sui ratio habe- 
retur, si quando de pace ageretur. Pro exercitu millionem in 
Åugustum mensem promitti. Literas regias jam paratas esse^ 
quibus ipsi reditus cxx millium florenorum attribuantur, obligatis 
in id agris regiis, non Aquitanise, ut rumor fuit, sed propius sitis. 
Däri boc in remunerationera eorum, quse hactenus bene fecisset^ 
nullo in posterum vinculo, quo Gallise addiceretur. Literas ta- 
men illas sibi non conspectas. Neque velie ducem ea regis Ii- 
beralitate uti, nisi Tua prius Sublimitate coosulta. Hsec illo 
quidem ita disseruit, ad quse nihil respondi, nisi optare me, cuncta 
duci bene procederent, tum quia mandata habebam super ea 
re nuUa, tum quod res ipsa non satis perspecta mihi esset. Nam 
Galli de duce tanquam regi militante loquuntur: neque eorum 
ingenio convenit, annua tanta, quanta neque Parmensis accipit^ 
neque Sabaudi ducis filii antehac acceperunt, in id tantum elar- 
giri quarto Vinariensis domus haeredi, ne ingrati videantur. Pre- 



Digitized by 



Google 



195 

teiea exercitus, quem habet, majore sui parte ex Gallis constat, 
qai ei additi sunt ad x aut xn millia, cum contra de Suedis, qui 
fub ipso fuere, pars sit apud Gondeum principem. Et jam in- 
telligo certis auctoribus mandata ad eum venisse, ne in Germa> 
Biarn penetret, sed GallisB fines tueatur, quod me confirmat in ea 
eonjectura, quam scripsi, hactenus res Germaniae heic sperni. 
Btiam ia miles, qui Batavis sub Brezaeo fuit dictusque erat sub 
Bulionio duce in Treviros ire, jam in Galliam venit, partim ad 
Campanise tutelam partim sub ipso Brezaeo Picardiam defen- 
ranis. Ad Rohanium pecuniae parum satis mittitur. Princeps 
Condaeus et ipse pecuniam flagitat, acrius quam ferre possint ii, 
qui regni rebus hie praesident. Comes Licestrius adhuc nihil 
egit nisi amicitiae in speciem ostentamenta. In ejus initu quidam 
ex familia legati Sabaudici, dum de honoribus certatur, occisus 
est. Quare nisi alia prsecepta accipiam, abstinendum mihi videtur 
nugis tarn magno constantibus. Dicitur mitti ab Hispania in 
Poloniam comes Sorius, in Angliam comes Ognatus. Qui in 
Ängliam a Caesare venit Radulphus dicitur nihil adferre solidi, 
existimantque ii, quibus cum aula Csesaris literarum commercium 
est, magis ibi de commutatione quam de restitutione Palatinatus 
aut electoratus cogitari. Pontifex Gallos nisi de negotio Par- 
mensia audire non vult. Rationes tamen, quas haberent contra 
lotharingicum matrimonium, cardinalibus quibusdam jussit exponi. 
Sunt qui Gallos id moliri putant, ut de eo matrimonio ecclesia- 
stica cognitio intra Galliam instituatur, apud episcopum primum, 
inde apud metropolitam, postremo apud primatem. Ego nihil 
tutius puto quam stari parlamenti decreto, cum omnis ecclesia- 
stica notio viam sit apertura sive per appellationem sive, quod 
magis puto, per nuUitatis propositionem judicio romanae sedis. 
Pater Josephus is esse putatur, qui consilia saepe nutantia in 
gratiam aulae romanae maxime inflectat, dum cardinalitiam pur- 
puram sibi studet parare. De pecunia nostra perscriptum jam 
hactenus aliquid: sed video eo 'rem dirigi, ut solutio tarde et 
per particulas fiat nostro incommodo, quorum res pecunia prae- 
sente maxime indigent. Putant forte, spem ejus pecuniae magnum 
momentum habiturum in Tuas Sublimitatis deliberationibus. Mitto 
edictum principis Condaei contra sacrorum locorum expilationes. 
Feuquerius restituendae valetudinis causa profectus est ad aquas 
Borbonias potum balneaturaque. Nondum vela fecisse auditur 
classis gallica. Legatus Angliae extraordinarius, non minus, quam 
habuit Ordinarius, praeceptum habet cardinali Riceliaco nihil con- 



Digitized by 



Google 



196 

cedere. An eum inviserit in lecto pro aegroto cubanteni, nescio. 
Ego laudo jus suum tuentes. Tarnen non audeo quicquam imi- 
tari injussus. Patrem Josephum, quia publicum munus nulluni 
habet, neque ego inviso, quanquam a multis Gallorum rogatus, 
neque eum visuri sunt Angli. Dolet mihi, quod tam longo ab- 
sum, ut accipere mandata nisi magno temporis dispendio nequeam. 
Haec postquam scripseram, ex Thuani literis 9 Junii ex vico Marias 
in Minis scriptis disco, cardinalem Valettam tuto per Lotharin- 
giam itinere, quod Sandum aliaque loca hostes metu deseruissent, 
Hagenoviae subventum ire cum spe optima. Ducemque Bern- 
hardum ideo in limite retentum, ut partem hostilium copiarum 
in se verteret, aut si opus esset, sociis auxilio accurrcret. Hsec 
nunc habebamus et quae perpetuo facimus vota, Excellentissime Do- 
mine, pro Sublimitatis Tuse rebus prosperis. Lutetia ^ Junii 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 
Ex originali. 



00. Lut. Paris. ^ Junii 1886. 

Excellentissime Domine. 

Baronem Serotinum ad Subliraitatem Tuam dimittere sine 
literis mcis nolui, quanquam quod ad illas, quas quarto ante hunc 
diem dedi, adderem, nihil magnopere erat, nisi quod Dola se prae- 
sidio plus ter millium animose defendit, munimentis mediocribus. 
Moussoni modicis sane cum copiis se tenet comes Suessionensis, 
nee impedit, quominus Campaniam populatores magni, Groati, 
incursent. Dux Vinariensis quantum ex postremis literis cognos- 
citur, apud Davoum erat, exspectans Valettas ad Hagenoviam suc- 
cessum. Glassis gallica a Sanctinico littore jam discesserit Ga- 
ditanum fretum, ut creditur, petitura, quia variant rumores, post 
diligentem inquisitionem affirmare non audeam. Proximo stato 
tempore non omittam, si quid propius ad meam notitiam per- 
venerit, significare; perseverans semper in votis, Excellentissime 
Domine, pro Sublimitatis Tuae rebus, /g Junii 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H.. Grotius. 



L 



Digitized by 



Google 



197 

9L Lut. Paris, ^g Junii 1686. 

Excellentissime Domine. 

Inter dies statos per baronem Serotinum scripsi, quae tunc 
rnmores ferebant. Ex eo quae aut certa didici aut in commune 
eredita, addam. Ab aula et ab ipso cardinali afBrmatur omnibus, 
Hagenoviam per cardinalem Valettam exemtam periculo. Taber- 
nas Alsaticas captas a duce Bernhardo stragemque editam de 
Croatis, quorum numerum edere, memox eorum, quae historicis 
praescribuntur, non audeo. Dixit cardinalis Riceliacus veneto 
legato, gallicas copias transisse Ticinum, notum etiam vetustis 
annalibas amnem, unde urbi nomen: parte alia Parmensem cum 
sociorum auxiliis Donensi via Placentiam pervenisse, quae mihi 
tam longe absito neque refellere, neque probare est animus. Di- 
cam, quod ex literis datur scire. Ex Germania nullas habui: ne- 
que enim noster, qui Argentorati antehac fuit, nunc Benfeldii 
est, unquam ad me scripsit. A Gallis scriptas literas video in- 
terdum, sed tunc tantum, cum res sunt prosperae. Ab Helvetio- 
rum terris literas legi complures a vins gravibus ad vir os graves 
scriptas. Kohanio, cujus consilia et seditio militaris et ad locorura 
mnnitiones deficiens pecunia diu remorata est, advenisse ajunt 
triginta millia pistoriensium. Sperare eum a Venetis cccc millia 
florenorum. Legates Burgundiae comitatus implorare vete rem 
Helvetioruro tutelam: quosdam non alienos esse, romanenses 
maxime: protestantes, pridem Galliae addictiores, haerere, cum 
quibus et Altorfienses, jam annus est, publicum fecere decretum, 
se ita existimare, Galliae fcsdus cum Helvetiorum communi an- 
tiquius esse, quam ut patiatur, comitatum Burgundiae, si cum 
illo bellandum sit, ab Helvetiis defendi. Conventus Helvetiorum, 
ut tarda sunt liberorum populorum molimina, ea de re delibera- 
tuTus indicitur, procedente interim Dolae obsidione, quae praesidio 
plus trium millium acriter quidem et non sine aliquo eruptionum 
successu defenditur, sed, quantum judicari potest, prius in po- 
testatem regis ventura, quam decretum aliquid consentiens ab 
Helvetiis fiat. Ita, dum Romae deliberabatur, peribat Saguntum. 
Et jam plurimi Dola Vesontionem se contulisse, et qui manserunt, 
res potissimas eo misisse nuntiabantur, quod ea urbs et per se 
sit valida, et iis locis, unde auxilium exspectatur, propior. Cer- 
tiuB indies docemur, Brissaci praefectum non modo intentum esse 
reficiendie pontibus ad Rinfeldum et Lausenburgum sed et mu- 
niendae insulae incumbere, quae minus leuca infra Basileam est. 



Digitized by 



Google 



198 

Basileenses, Aastriacse domus iDvaleBcentem potentiam metuer 
ita ut legato gallico signi&caverint, nolle se intra buos fines 
frumentum in usum Gallise comparari aut militcm nisi in w 
Helvetici corporis conscribi, conventum proteatantium civita 
hie de rebus postulare. Interim perpetuo alios atque alioa ( 
manos per Alpes, in quas romanensibus Helvetiis jus est, t: 
sire. Alcalam ducem ex Italia iisse in Germaniam in spee 
^unctis rebus ad pacem parandis, cum tarnen nee Melo nee 
eidem negotio destinati, abierint: ut rerum introspectores y 
cant, ne impedimento sit Leganesio, quominus is libere Me< 
lanensem prsefecturam administret. Aliunde discimus, Salici 
ad Rhsetos, ad Helvetios mitti alios Gallorum clientes cum b< 
verbis et, qu« ibi multum valent, largitionibus, tura ut san« 
offensa ob mutatas in Valle Telina res suscepta, tum ut dis 
bentur consilia, quse pro comitatu Burgundise possent susc 
Clavense, legati gallici annisu, ad poenas vocari eos, qui de ] 
tionibus illis Vallitelinensibus nliter erant locuti, quam re 
gallicis expediret. Duas equitum turmas ad fiohanium venisf 
Gallia. Transiisse per summas Alpes, quem montem Gothi 
Yocant, duo millia sub Mutinensis fratre, et sex Visdemi turn 
sequi cohortem, id est regimentum comitis de Aro, sexcentoi 
peditum, inde cohortem alteram gravis armaturse sub tribi 
Lizzo, qui jam sit apud Donavertam. Post has secuturas 
hortes Ridbergii et Piccolominii. fiatisbonensem conventum f 
latari credo, quo tardius Anglis respondeatur, sed ut scribunt, 
Gallis blandiuntur, ob dissidia regem inter Hungariae et Bavari 
Ceterum ab Anglise legatis didici, Arundelio comiti potestal 
compellandi Caesaris dari Lintzae: Polonise legatum, sex jam c 
sunt, Londinii solemni de more receptum. A Vienna literae 
Maji datse dicunt in ea aula laborare serio Brandeburgicum, 
pax cum Suedis fiat, sed velie Cassarem, ut praevertatur isti 
gotio electio regis romani: Gallos moliri omnia, ut Ratisbonens 
conventum disturbent: Gallasio praeceptum, Spiram ut roun 
Gomitem Sorae ad regem Poloniae mitti, eum ut in partes p 
trahat austriacas, si fieri potest; inten tato ei metu a Turca 
Ragoskio et spe aut ipsi aut, si ipse jam occupatus est, fn 
ejus ostensse conjugis e domo Austriaca ^nipontana. Inte 
bassam Budensem per idoneos homines fidem facere Cassari 
mansara turcica pace. Tirolenses sibi a Gallis, Gallos, qui 
Valle sunt Telina, ex Tirolensi agro vim mutuo metuere vid 
Ad Italiam venio. Parmensis cum Mutinensi negotium nondi 



Digitized by 



Google 



199 

I^Ane transactum est, obstante de Bosena controveraia. Sabau- 
dos haud obscure ad paoem spectat, et cum socii producere exer- 
citom Tellent, suas retentandi causafl quaesivit. Sociorum vires 
extra praesidia a bene volentibus ad xz millia feruntur, aliis mul- 
tum de ea fama detrahentibus. Pars eis, pars ultra erant Tanarum 
pluribuB quidem locis, sed Yalentise prseeipue imminere crediti: 
honiin consilia coUata Astse: Hispasorum ducum Ostagii, unde 
Alcala et Melo Genuam, Leganesius et Spinola castellum novum 
ad Scriviam erant petituri. Mille ex regno Neapolitano equites 
in agro Mediolanensi exspeetabantur. Mantuauus pacis studium 
honestia verbis ad Mediolanensem cancellarium scribens testatus 
fuerat: nee aliud armis suis propositum quam sua tutari. A 
Roma indutias cudi. Serbellonem cum navigiis aliquot in Lario 
esse lacu, quem Comensem yulgo vocant, ut fiohanium observet, 
seribitur. Nee dubitat quisquam, quin omni arte apud Bhaetos 
Helvetiosque studia sibi paret Hispanus. 

Nee si muneribus certes, concedet lolas. 

Plerique a Gallis in Italia quseri proeliuro, ab Hispanis vitari 
volont nos credere: et an Parmensis Placentiam usque perrum* 
pere posset (quanquam id pro facto in hao aula spargitur), judicia 
variant. Yalentia firmata est accessione prsesidii ad trecentos: 
an aliraentoTum satis sit civitati et militi, ambigitur. Classis gal* 
lica vela fecisse 10 hujus mensis constanter affirmatur ab omnibus, 
et esse XL navium bonarum, minorum, quas fistulas vocant, sex, 
totidem ad inferenda hosti incendia: ire in fretum Gaditanum, 
eodemque venturos HoUandos suis cum navibus. Gardinalis Hispani 
litern in Italiam missae atque interceptse ostendunt, eum extra 
spem non esse indutiarum seorsim cum Batavis. Coloniae locum 
ad pacis colloquia Imperatori non improbari audio, quanquam 
aliud fert hujus civitatis rumor. Et ut paulatim ad propiora me 
reducam, non est quidem magni momenti, nee reticendum tamen, 
Lagrangium, qui in Germania legatus fuit, ad missam transiisse, 
aed egregie simulato morbo gravi, ne quid simulare crederetur. 
Feuquerius aquis Borbonüs valetudinem curat, quantum conjici 
potest nee belli nee pacis negotio interfuturus. Hie nunc erat 
in summa rerum status, de quo, si quid immutaverit, non decro 
indicationis officio, vota semper faciens, Excellentissime Domine, 
pro Sublimitatis Tuse bonis rebus. Lutetiae ^ Juni 1636. 

Tue Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 



Digitized by 



Google 



200 

Postquam hoc ita ut e fide non indignis acceperam, quaedam 
et ex certia literia scripseram, in ceteris video prasatare famas auc- 
toritatem. Tantum pro Tabernia Alsaticia tradi Sarburgum a 
duce captum Bernhardo ii novi calendarii. Profecta eat a Ku- 
pella classis. Dolae jam valium aubitur cuniculis aliiaque sufibs- 
aionibus, capto quod extra eat munimento lunari. Magna in 
caatris principia alimentorum copia eat, peditum non eatis habet 
contra tot defensorea, flagitat plurea mitti. Cum in manus ve- 
nissent meaa duae virorum talia intelligentium liter», Dolse ob- 
sessse fidam hiatoriam continentes, exemplum earum addidi. Sed 
jam venit a caatris qui et ipse nuntiat et literaa adfert, quas vidi, 
Thuani, ducem a Sarburgo reducem capto caatello, quod Tabernia 
Alaaticis imminet, impetere oppidum machinis. Missus ad Ar- 
gentoratenses Thuanus multum frumenti in usum exercitua a 
ci vi täte facile inipetravit, quia messem facere nisi fa vente tam 
valido vicinoque exercitu nequibant. Ita jam impletum est id, 
quod Tua Sublimitas acriptis ad ducem Bernhardum literis, quas 
apud me aperuit Ponica, optaverat. Praeter Groatos ad Saram 
male habitos, quatuor eorum cohortes ad Daistenum ab Heiburno 
caesae sunt suedo milite rem inchoante, subvenientibus mox et 
Gallis equitibus. Drusenhemi hostis munitione extructa ab Argen- 
torato ad Hagenoviam commeatus per amnem auferre voluerat, 
verum adventante Valetta id praesidium deseruere. Multum gau- 
detur in hac aula ob has res. 



92. Lut. Paria. J} Junii 1636. 

Excellentissirae Domine. 

Ex quo postremum scripsi, nihil admodum mutatum est 
Claasis ad Bellam Insulam, quae oras Armoricae praejacet, aucta 
venientibus a Bresta navibus major aliquanto quam fuerat fretum 
Gaditanum versus abiit. De Dola capienda spes est. Tabernae 
Alsaticae quin captae sint, non dubitatur. In Italia Gallorum so- 
ciorumque exercitus dicitur haerere quibus nuper in locis, amiaso, 
dum arcem quandam hostilem speculatur, Thoirasio, viro magnia 
factis cognito, cujus virtutes liberaliter praedicavit semper Italia, 
Gallia non ignoravit, sed ignoranti similis transiit. Rohaniua ex- 
cursu trans Larium lacum facto praedam retulit, unde ad tempus 

Digitized by VjOOQ IC 



201 

delinire militem poteiit. Seditio nuper hie Lutetiae orta coegit 
imperii compotes demere novum coriarium vectigal. Apud Sanc- 
toBes rustica plebs in armis est ob causas similes. Credebatur 
Buper in frigusculo quodam apud regem esse cardinalis Ricelia- 
cus, per arcanas mulierum molitiones: sed discussus is rumor 
est, postquam cardinalem rex adiit ad Gonfluentes Sequan» et 
Matronse. Regie cum fratre magna, nuper una cum viverent et 
cnbarent ad fontem Bellaqueum, apparuit concordia. Multi eo 
tempore sermones erant de danda nova uxore fratri regio. Et 
coDgrait, ut forte eodem tempore vitae periculum adiret princeps 
Margareta, pila bellica trans parietem tam prope epulantem adacta, 
ut tantum non tangeretur. Legatus polonus süperbe a cardinali 
Hispano exceptus dicitur, quod prius Batavos salutasset. Elector 
Brandeburgicus scribitur ire Ratisbonam, suum simul et Saxonis 
iuffragium ferene: crediturque futurum, ut Hungarise rex regis 
romani titulum majore quam quisquam antehac consensu adi- 
piscatur. Comes Suessionensis ab exercitu Viridunum rediit, 
indigne ferens, quod mandatis regis cardinalis Valetta, ubi ab 
Alsatia revertisset, alternato imperio sibi sequabatur. Redit do- 
mum a legatione extraordinaria Pavius, ad ordinariam hie legatio- 
nem nominatus juxta alios duos, Aspernatem, et eum, qui Vene- 
tiis est, Osterwyckium. Creduntur qui ei ceteros honores de- 
traxerunt ne hunc quidem concessuri: quanquam nee appeti ab 
eo crediderim dignitatem sumtu ea, quse prsebentur annua, exsu- 
peraniem. Videtur Leodiense negotium segnius quam pro sui 
magnitudine curari, Gallis Britannisque speetatoribus adhuc, dum 
Hoium aliaque opportuni situs Gsesariani insid ent. Duci Bulionio 
quanquam religione mutato mansuram praefecturam et munera 
militaria promisit princeps Arausionensis. Greditur classis, de 
qua dixi, gallica milites habere, quos possit exponere ad quinque 
millia, nautarum plus aliquante ; naves sexaginta, präster fregattas 
sex, fistnlas, quas vocant, duodeeim, incendiarias sex. Adest hoUan- 
dus quidam, qui in Hispania diu vixit. Dolet multis, qui eum im- 
perio praesunt, esse maris imperitos. Haec postquam seripseram, 
Tidi literas a D. Thuano Papenhovii scriptas 16 mensis hujus ex novo 
calendario. Tabernse eo tempore captae nondum erant. Defendeba- 
tor prassidio sexcentorum hominum, ad hoc oppidanis multis, et 
pertinacia tribuni, qui castellum oppido adsitum, simul ut scalis a 
duce oppugnabatur, ita festinanter deseruit, ut nee unius hominis 
damno victoria ea duci constiterit, eamque culpam omni modo 
conatur elnere. Tardius procedebat oppugnatio machinarum pe- 



Digitized by 



Google 



202 

nuria, quarum duss Hagenovia submissse erant cum mille ducentia 
musquetariis e Valett« exercitu. Neque de boDO eventu citra 
paucos dies, quos jam impletos arbitror, dubitabatur. Locus ia, 
ubi castra tunc habebat Valetta, medio situ Tabernas inter et 
Hagenoviatn, ad tutandam Alsatiae messem valde oportunus, 18 
ipse est, ubi dux Carolus Suedorum victus proelio Lotharingiam 
Gallis occupandam dedit. Comes Guichius cum m cc hominibus 
ex Valettas exercitu duci se adjunxerat. Pars ejusdem exercitus 
Vigevaui, pars ad pontem Moussionium erat, quo ibat vicecomea 
Turens, fräter ducis Bulionü, non ita magno intervallo, ut non, 
si hostis urgeat, quatriduum intra jungi copiae possint. Nam qui 
hostium in Luxemburgico fuere agro ad Saram amnem, inde 
Spiram ire credebantur. His nihil nunc quidem quod addam 
habeo nisi vota, Excellentissime Domine, pro bono publico ac 
nominatim pro Tua Sublimitate ejusque rebus. Lutetiae )} Junii 
anno 1636. 

TusB Sublimitatis cultor devotissimus 

H. Grotius. 



98. Lut. Paris. 4 Julii Cal. nov. 1636« 

Excellentissime Doroine. 

Indicavit mihi legatus venetus a nuntio Pontificis verba facta 
de pangendis induciis duraturis usque dum pax inveniatur per* 
petua. Cardin alem proferre animum non aversum, sive quod 
re ipsa a Gallorum rationibus non alienam judicet talem pactio- 
nem, per quam ipsis mansura sit Lotharingia et Alsatia, nuUo 
penes Hispanum belli prsemio praeter insulas duas, easque hacte- 
nuB neque ipsi utiles admodum, neque Gallis noxias, sive quod 
praecipitem vidcns in pacem regis pietatem, sufflaminandum cum 
censeat simulatione ejusdem desiderii, interim nuntiis quantum 
potest prosperis ducens tempus. Quemadmodum nunc in aula 
rumor spargitur, prudentibus rerum italicarum nondum firme 
creditus, transgressas Ticinum Gallorum foederatorumque copias 
statim ita feliciter pugnasse, ut duo aut tria hostium millia ger- 
manicae roaximae gentis conciderint. Additur implendum ad 
gaudium, adfuisse huic rei Sabaudum, de quo per id omnis si- 
nisterior suspicio excussa sit animo. Gumque sociorum copiae ad 
XX millia sint, hostem non amplius quam xii millia posse educere, 



Digitized by 



Google 



quod Mediolano jam propinquent arma, praeterea ex Montiferra- 
tenai agro Novaria, Alezandria, Dertona, ex Placentino et Par* 
laenai Lacus Pompeja, Gremona, Grema, Ticinum in metu sint, 
eoque plurimo milites in suam tutelam absumant. Ducem tarnen 
Parmensem ad 8ua penetrasse, nondum aocepimus. Nee quicquam 
eam in rem profuit postrema ultra lacum Larium Robanii expe« 
ditio, quiy ut seripsi bis diebus, et attestabantur hse Marini literse, 
et macliinis et pecuniis destitutus, non modo a rebus magnie 
agendia impeditur, sed et militari seditione et Rbaetorum a signis 
decedere cupientium minis vexatus fuit. Pacta nuper facta de 
Valle Telina in magna adhuc offensa sunt apud Helvetios RhsB« 
tosque. Accessit apud Helvetios alia, ex bello comitatensibus 
Borgundie illato, quam causam Friburgenses calidius agunt, len- 
tiuB ceteri, misso eam ob rem ad regem legato et aliis ad Con* 
dsum principem, qui Dolam strenue defensam nondum cepit, sed 
cuniculos parat incedere, per quos ad mcenium oppugnationem 
via fiat, vulnerato nuper, cum bestes erupissent, Ransovio, nisi 
jam et mortuus est. Sauciatus etiam manum fuit dux Bernhardus, 
dum impetum in Tabernas facit amissis suorum ducentis. Quo 
statu nunc id oppidum sit, nescimus, quod nuntii aliqiiot per 
dies ceseaverint. Glassis in Ocean o gallica nuper abiisse credita, 
quantum nunc intelligo, adhuc ad Bellam Insulam detinetur, 
ventis an imperio non satis afEirmaverim. In mari Mediterraneo 
alia regis classis constans galeonibus duabus, duodecim galeris, 
quadraginta tartanis defendit oram Massiliensem, cui imminet 
hostis XLV galeonibus, xxx galeris, multo milite. Venit huc qui« 
dam a Leodio, videoque mutuo accusari a Gallis Batavos, a Ba- 
tavia Gallos, quod tam bella occasio non diligentius arripiatur. 
Angli legati nihil propius ad causam communem accedunt: ve- 
terem urgent cantilenam de reddenda a rege Lotharingia, ut vi* 
cissim et Palatinatus reddatur. At Bavarus e suis domesticis unum 
miflit ad Gsesarem, quantum conjici potest, ut certus sit, mansura 
sibi quae possidet, priusquam ad conventum Ratisbonensem ve- 
niat. Arundelius jam eum conventum in ipso RatisboDse op- 
pido exspectat. Magnifica loquuntur Angli, sed videtur is futurus 
tandem e ventus, ut commutationem aliquam pro Palatinatu acoi- 
piant. Gerte, si quid fortiter facere vellent, non hoc tempore 
ita a se alienarent Batavos, coacta nuper suppara demittere navi, 
qn» legatum Joachimium ferebat, et refricata illa odiosa adeo 
de piscatu controversia. Tum vero Roma ex Tirolensi ngro non- 
dum progreaaos hostes: sed congeri eo, qu» alendo militi bello* 



Digitized by 



Google 



204 

que sunt neceesaria. Praeter Germanos, qui jem tratisiere Alpee^ 
ad II MD pedites, equites sexcentos, exepectari et alios, qui Ul- 
mam pervenerunt. Basileensee perseverantur deprecari, ne fru- 
menti copiam Galli sua in urbe deponant: a rege sollicitari dncem 
Wirtenburgicuna, ut castellum HansuilienBe ipsi vendat. Alcalam 
pacis negotio praepositum, ut et nuper scripsi, abiisse. Secuturum 
Franciscum Melonem pari cum potestate, cancellarium Mediolani 
et tribunum Schinchinelliuni, ut adjutores. Legauesium Deitonae 
esse; Valentiae prsesidium auctum accessu d militum. Castellum 
Sancti JohaoniB a Villa captum, cum ab hominibus tantum xi« 
defendebatur. Quos dux Etruscus per Senam obligatue Medio- 
lano tuende milites miserat cos maximam partem defugere. Du- 
cem eundem invigilare firraandis opere et milite maritimie suis 
oppidis, habere et Pisis equitem et Griffonem, virum nobilem 
legari ab eo ad Ratisbonensem conventum. In hispana classe 
maris Mediterranei, cujus memini ante, yii esse militum millia. 
Ab Hispanis muniri Sanctum Stephanum, metu gallicae claseia 
Massiliensis. Neapoli pacandas plebi ob id com motse mitigatum 
vectigal impositum conductis aedibus, ita ut non majus sit futu- 
rum quam vicesima in minores mercedes, in majores decima. Ab 
eo, qui res agit poloni regis, dici, noUe regem suum fructus prse- 
diorum, pccuniam velle praesentem. Ad amoeniora venio. Attulit 
mihi JoÜTetus xii libros dicatos honori magni regis Gustavi, 
quibus nomen fecit Fulmen in Aquilam. Legi; amor in regis 
memoriam, gratiam et praemium meretur, sed ego edendi operis 
suasor esse nolim. Tarn multa sunt latinitati, tarn multa versuum 
legibus, qundam et rerum gestarum veritati contraria; si pauca 
fuissent, monuissem: sed Augiae erat stabulum. Materiam ex 
libro maxime gallico sumsit, cui titulus Militis Suedi. Proficis- 
cuntur hinc cras in Angliam Ponica, in HoUandiam Hogendor- 
pius, deinde in Pomeraniam ad Tuam Sublimitatem, cui Dens, 
Excellentissime Domine, omnia optima concedat. Lutetiae 4 Julii 
novi Calendarii anni 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Jam nunc miles a Crequiaco ad venit certa ferens de proslio 
ad Ticinum. Audax fuit Gallorum facinus. Nam Grequiacus 
absente Sabaudo, qui alioqui cura summi in omnes copias im- 
perii defugiturus aleam fuerat, cum amnem transiisset, x peditum 



Digitized by 



Google 



205 

millia eecum habens, equites MD, misso feciali hostes multum 
oamero prsecellentes, erant enim xti k peditum, equites in k, 
altro ad pugnara vocavit, et donec parati essen t exspectavit. 
Pngnatum est per sex horas dubio Matte. Interea advenit Sa- 
bftttdus. Caesi Gallorum mille: hostium ter mille. Victorias a 
Gftllis partae non dubia documenta, duces hostium interfecti Mar- 
tinus Arrago, Gambacurtius, et tertius, qui sub illis prseerat: capti 
octingenti, in quibus multi tribuni et centuriones: machinse ud- 
decim: sarcinae, commeatus, signa militaria aliaque belli instru- 
menta plurima: et quod maximum est agrorum me&sisque magnae 
integra penes Gallos possessio. Tabernae Alsaticae jam pactis se 
dedere Toluere: sed simplicem deditionem volebat dux Bern- 
hardus. Metus est, ne hostis obsessoribus superveniat, priusquam 
Dola capiatur. Leodium rex misit hominem idoueum et pe- 
coniam. 



M. Lut. Paris. 10 Julii Cal. nov. 1636. 

c 

Excellentissime Domine. 

De Victoria ultra Ticinum, quam postremis literis nuntiave- 
ram, qus hie ex Crequiaci aliorumque literis minutissima quseque 
continentibus in vulgus eduntur mitto. Parcius de rebus illis 
loquitur Sabaudi legatus et velut aequata clade. Itaque an cam- 
pis et messe potituri sint Galli dubitari video. Multa ubique 
aguntur negligentius, quam debeant; unde sunt, qui ad pacem 
res apectare arbitrantur; crederem et ego, si id cardinalis nego* 
tiia expediret. Dola adhuc defenditur, sed qui e castris scribunt, 
sperant, ut ad 20 hujus mensis diem cogi possit ad deditionem, 
poatquam per cuniculum lacerata fuerint mcenia. De Tabernis 
nihildum certi habemus, nisi quod dum per conditiones oppidum 
ftccipere non vult dux Bernhardus, jam multorum praefectorum, 
ipaiuaque comitis Jacobi Hanovii mortc, dispendioque temporis 
oppugnatio constitit. £tiam ab Oberen kemi obsidione abscedere 
coactus fuit Manicamus ob adventum aliquot millium Croatorum 
circa Colmariam. Interim magno cum equitatu ac pedite in Cam- 
paniam ingressus hostis Capellam simulque Guisiam obsidet. Clas- 
lem gallicam, quae in Oceano est, mercatores ajunt adhuc ad Bellam 



Digitized by 



Google 



206 

Insulam hserere, defectam multis rebus necessariis per imperitiaxn 
eorum qui prsesunt. At si urbanis rumoribuB credimus, jam ante 
ipsam Portugalliam est. Zavaskius, Polonise legatus, sine pompa 
urbem iniit, manetque velut latens, donec se suosque gallico ha- 
bitu phalerisque ornaverit. Ego ad eum non niittam, a D. Ca* 
merario monitus, spretum quondam ab eo salutationis, quod ipse 
obtulerat, officium. Graviter me habet, quod jam per mensem 
et amplius nuUse ex HoUandia ac proinde nee ex Pomerania ad 
nos venerint literae. Multas etiam meas ad Sprecherum, Sprecher! 
ad me litersB in itinere periisse, video. Marinus quas scribit 
mitto. Habet quod queratur dux fiohanius, prsesertim amissa 
nuper per machinarum penuriam bella occasione, sed si yerum 
est agri circum Mediolanum domiuos esse Gallos, facile ad eos 
perrumpet, quseque deerunt, inde accipiet. Venit ad me aliquo- 
ties Lambermontius, militiae suedicse vetus tribunus, cui cum 
Smidbergo vetus lis est, quam paratus est ducis Bernhardi arbi- 
trio permittere. Is Lambermontius, si quam operam utilem rebus 
suedicis prsestare potest, offert sese ac Sublimitati Tuse se com- 
mendat. Hodie ab hac urbe proficisci constituit Hogendorpius, 
retentus diu repetenda, quam Gallise mutuam dederat, pecunia. 
Sed hsec ipse narrabit. In Transilvanise motibus multum hie 
spei ponitur. Literae medio Martii scriptae Vienna urbis ejus 
custodiam mandatam dicunt archiduci Imperatoris filio. Regis 
Danise legatos ab ea aula abiisse satis laetos iis, quae de archi- 
episcopatu Bremensi impetraverant, darique operam, ut is rex do- 
mui austriaca) devinciatur, quanquam nee desint ii, qui dicant, 
eum arcana ope favere rebus suedicis. Ducem Wirtember^cum 
pepigisse cum Im peratore, re ten tis rebus suis ac religionis arbi- 
trio, conciliante Saxone. Scribebatur indidem credi ad Osnabru- 
gum esse sex millia peditum Csesarianorum : copias suedicas et 
sociorum accedere vi m peditum, quater M equitum. Saxoni esse 
vni K peditum, n k equitum. Maracino vi m. Hazfeldio ix u. 
Gallasio xiv m peditum vi m equitum. Lotharingo v M peditum. 
Lamboio ad Hanoviam iii m. Piccolominio in Gallico limite vni 
M. Johanni Waertio cum Bavaricis vni M, apud Prussiam ii ifD 
Cosacos. Praeter hos in Silesia Ognati militem ad vii M perve- 
nire. Contra hos suedicas copias praeter supplementum, quod ex- 
spectetur, censeri ad xviii M, Lunenburgicas ad vi H, Landgravii 
Casselensis ad vm. Vinarienais ad decem millia: praeter has esse 
Galliae aliorumque principum auxilia. Literae Mediolano scriptae 
ante proelium ad Ticinum dicunt, Corbellonem Mussum tenere 



Digitized by 



Google 



207 

et Iicum inde usque ad eam partem, undc non longe abest caatel- 
lam FontaDi insidere navigiis: adversus eum missum trans lacum 
Sftlicem tribunuro a Rohanio. Germanos, qui niiper Alpes trans- 
ierent, per Barregium in torras Mediolanenses intrasse. Placentiam 
rediisse prassidii ejus rectorem Villam: et Hispanos a Dertona 
cb Paduro. Timeri, ne Parmensis in suas terras penetret atque 
lüde LaudeBsi agro et Cremonensi mala adferat. Paruin ubique 
mesflis esse ob fugam agrestiutn. Pelicianum ac Solerium non 
longo ab Alexandria capta a Gallis et foederatis. Irasci Hispanos, 
qvod ab Etrusco missa ex foedere auxilia multum absint a justo 
mimero. Tributa Mediolani intendere volenti prsfecto multnm 
coDtradici. Franciscum Melonem et duos adjutores pacis negotio 
prspositos esse adhuc in ea urbe, profecto Tridentum atque 
inde in Germaniam Alcala. Intelligo multis Anglorum injuriis 
itt irritatos fuisse Batavos nostros, ut parum abfuerit, quin in 
bellum apertiim prorumperent. Queruntur proculcari dignitatem 
reipublicae, hostem inde pecuinse transmissione et commeatu ju- 
Ttri, vim tentari in piscatores, hostilia fieri omnia, nisi quod vis 
non reponitur. Nee dubium est, quin et que Danus agit gravis- 
nme displiceant Batavis. Cum belli in Hispanum gravi mole im- 
pediantur, et suis et alienis malis adferre coacti remedia, dubium 
non est, quin id ipsum apud multos desiderabiles indutias faciat. 
Deu8 consilioruro omnium inspector eventuumque moderator, Ex- 
cellentissime Domine, tum actus aliorum, tum praecipue Tu» 
Sablimitatis ad bonum humani generis, et maxime Christiani 
orbu gubernet. 10 Julii novi Cal. 1636. 

Excellentissimse Sublimitatis Tu» devotissimus cultor 
H. Grotius. 

Valedicit jam mihi juvenis princeps Wirtembergicus iturus ad 
castrs principis Condsei. Dux Parmensis Placentiam venit. Mille 
quingenti milites Robanio mittuntur. Ad Capellam periculo exi- 
mendam retinentur, qui in Italiam ituri fuerant, et nobilitas e 
Kormannia atque aliunde excitatur. Gras solemniter urbem inibit 
ZiTsskius; ad me non misit. 

Ex originali. 



Digitized by 



Google 



96. Lut. Paris. ^ Julü 1 

Excellentissime Domine. 

Habebunt hse literae, ut solent res humanae, Iseta, tristia, 
dia. Multum hane civitatem terruit nuntiue irruptionis hoc 
in Tirasciam, Gallise regionem Campanise proximam, et Gap 
quintum inträ diem captae. Praefectus, quod unius tantum h< 
nia damno tam brevi oppidum dediderit, reus captusque huc 
ducitur: ei nomen est baroni Dubeo. Rex ipse ad urbem i 
sui conspectu populum confirmaturus. Ex eo farna est, hos 
copias bipartito divisas: partem ivisse Barrum versus ducatu 
teriuB ad Lotharingum quondam pertinentis caput, a cujus 
fecto trepidse huc venerunt litera;. Pars, quse substiterat, di< 
se apud Guisiam ac Sancto-Quintinum ostentare, quae oppida m 
praesidio firmata sunt. Et nobilitas ex Nortmannia aliisque 
vinciis procedit, alacrior quam ante, quandoquidem ab ipsa G 
depellendum periculum est. Et spes est, metum magistrum 
ad corrigenda multa, quae hactenus circa imperia, pecuniam, mi 
peccata sunt. Dola etiamnum se pertinaciter defendit, oppugn 
artium non aeque ut pugnandi peritis Gallis. Quid, quod 
Tabernae capi hactenus potuerel Secundo Julii die, quo scri 
in castris a Thuano literas habemus, dux Bernhardus in subu 
militem locaverat: urbem iterum oppugnaverat, nova quae die 
ita improspere, ut Gallorum prope centum vulnerati aut inter 
sint. Minori damno moenium ruinas insederateo ipso, quo Ii 
scriptae sunt, die, credebaturque hostis aut omissurus defensio 
urbis novae, aut eam etiam incensurus, ut urbem veterem defei 
arcemque parum validam, muro infirmo, sine fossa. Videntui 
fensores obdurati spe aliqua auxilii, quod tamen nondum appi 
Qui ex Luxemburgo venerant Croati cum Germanorum 
cohorte in comitatum Burgundias pervenerunt: Poloni Caesai 
in Bipontinum agrum irati ob aera non soluta, usque adeo, u1 
abire militia aut transgredi Rhenum minentur, quibus ad o 
quium reducendis incumbit Gallasius. Apud Narbonem 
hostium exscensum venisse rumor est, timidis creditus, quo 
verum esset, non careret res periculo, accedente maxime 
Languedociam et Sanctones agrestium tumultu, ordinato mi 
in morem. Ex Italia post victoriam ultra Ticinum, non 1 
usus quanti initio sperabatur, nihil magni, nisi quod gravis 



Digitized by 



Google 



209 

mensis cum Sabaudo nuper contentio, ac Pontificis auctoritafl 
mnltos cogunt metuere, ne ParmenBis se bello aubducat, conten- 
tos Bua serrare. Et Sabaudus Crequiaco diecors manet, neque 
dubitant aaaerere, qui lata introspiciunt, ex isto proBÜo nihil aliud 
Sabaudum quam interitum Crequiaci aperaase, retenturumque 
fuiflse omnea, qus eis Ticinum erant, copiäs, sed Gallorum, qui 
tpud eum erant, multitudine proprioque periculo coactum, ut 
opem ferri laborantibus sociis pateretur. Recreat noa Hanovia 
plane exemta obsidioni, id enim liter» a Francofurto 24 Junii et 
hnc et in Valette castra missse nunciant. Pridie ut scribitur, 
Dostri oppidum ingreaai intulerant neceasaria. Incenderant castra 
Cesaris, deeepto a suis ipsius exploratoribus Lamboio, quoa captoa 
JDrejurandoque devinctos, ut triduo adesse hostem non posse re- 
nuntiarent, nostri remiserant. Antequam struere aciem, disponere 
machinaa posset Lamboius, subito nostrorum irapetu equitatus ejus 
disjectus est, deindc et peditatus, acri quanquam pugna tutatus se 
aliquamdiu. Ipse Lamboius cum suorum mille Stenheimum pro- 
fugos, ibi machinaram yerberatu oppugnabatur, quod ubi captum 
erit, sicut jam esse creditur, venient in manus nostrorum iiu sac- 
eoTum farinse, destinata Maguntiacum. Nescio an credi debeat, 
quod additur, adfuisse operi ipsum landgravium Guilielmum: fa- 
eiliuB de Leslseo Melandroque crediderim. Copise eorum esse 
scribuntur, MD loricati equites, levius armati iiiu, draconarii MD, 
etrabini inM, tiim pedites, rm tormenta majora, minora xn, mor- 
taria, quae vocant, quatuor. Non multo antequam haec fierent, 
Wolfius Darmstadien sis landgravii cancellarius scripserat, nugas 
€886, quse de adventu hostium nuntiabantur, et ipse Lamboius 
scriptis ad Francofurtenses magistratus literis, venire sibi auxilio 
xxxK. Capella amissa dissidium jecit inter Noyerium, novum sta* 
tna secretarium, et pecuniae arbitrum Bulionium, dum ille hunc a 
Be ter monitum ait de rebus necessariis, qusß Capellae deerant, hie 
peroegat. Cardinalem Riceliacum non parum hoc damno exter- 
ritam erexit mareschallus Lafortius, parata remedia monstrans, 
sed ejusdem mareschalli filius, marchio, iturum se ad limitem ne- 
gat, nisi bene sibi suisque prospiciatur, si non de stipendio (mi- 
lea omnis hoc anno unum duntaxat menstruum habuit), certe de 
pane, qui nuper ipsis defuisset. A Vienna sexto Junii scriptae 
litern negant, pestem esse Ratisbonae: ire eo principes ac civita- 
tum legatos. Primum negotium fore de pacandis Suedis: alterum 
de Palatinatu. Regem Poloniae adjutorem esse Ognato ad conscri- 
benda iym per Silesiam: eundem regem favere Ragoskio atque 

Grotii bre/. 14 



Digitized by 



Google 



iinu8 credi i 
simirum libe: 
9 8U0 t radat 
18 injunctum 
^re8te8 cum 
allum Horni 
Maris imperi 
sceptas dese 
a Gsesare de 
ilectio. Pol! 
lanquam bell 
loniensem. 1 
ponatur, cap 
3. Bavarue 
frag] um, cet 
eum putant 
lam, obstat < 
xor jam utei 
precibus au 
lictis libera < 
k8, quibua d< 
Q Brasilia d« 
antiquus po: 
Angliam ve 
[ispanum qui 
itum, ut reti] 
s apparet, ut 
icis parati F! 
3. Ituros tai 
tutiores sint 
gallise Marg 
i XL Daves: 
anicis cum 
Ire in Flandr 
>s, qui in C 
te atteri. 
3 alendi turn 
int antehac, '. 
ut praefectu: 
uerat princip 
a ad oram ( 



Digitized by 



Google 



211 

licam machinaa esse multas et ceteroe belli paratus: alimenta in 
meuBes tres: tabulas, quibus descripta hostium oppida, CaDeva, 
Friulium, Tolonum: pedites ad viiH. Legates Poloni non pati 
tibi satisfieri de veteri nomine, nisi in prsesente pecunia saltem 
LM scutatorum accipiant. Putari rem tractum iri. Florentiae 
sstimabatur classis gallica ejus maris itura ad sinum Genua non 
procul, cui Specise nomen : dux Etruscus sua mari adsita muniebat, 
simul et pacem servare et sibi cavere cupiens, quod et Genu- 
enses facturi credebantur. A cardinali Riceliaco Ruellis missum 
tabellarium magna celeritate septimo die Romam venisse. In Si- 
cilia esuriri et ob id etruscas naves, quae frumentum aliunde fe- 
rebant, ibi retentas eaedem literse ferebant. Aliae Mediolano pauIo 
ante proelium scriptae, agrestes magno numero in eam urbem con- 
fngere: Leganesium, munito Botofredi castello, venisse Abiogras- 
sam: portas Mediolani quasdam lapide obstructas. Putabantur 
Gallonim ibi sociorumque copiae esse trans Ticinum, id est, Me- 
diolanum prope, xvniH; in ripa, quae Novariam respicit, sex millia.. 
Leganesii vero xm peditum, equitum IVM, hac certe parte validiere 
Hispano, cum Gallis equitatus ultra niM esse non crederetur. 
Videntur Galli ad pacandos Helvetios oblaturi paratos se Dolam 
ipsis custodiendam permittere, dum de omni comitatu Burgundiae 
idem fiat, caveantque Helvetii, nequid inde hostile admittatur. 
Sprecherus se Tuse Sublimitati commendat atque inter cetera 
Rohanio esse (scribebat autem ii Julii) x Gallorum millia praeter 
RhaetoSy quibus fidit tenuiter, ut externis et offensis. Rhaeti post- 
remo Davosii conventu, qui paulo ante erat habitus, scripsere 
principi ^nipontanae Claudiae velle stare se antiquis cum domo 
Austriaca fcsderibus, modo et ipsa caveat nullum ab ea domo 
periculum Rhaetis fore, antiquenturque pacta per vim Rhaetis ex- 
toTsa a Leopolde archiduce anno 1617. Haec postquam scripseram, 
intelligo ex ordinarie legato anglicano, qui me salutatum venit, 
auditum a rege Zavaskium; mirari se ajebat non esse inter nos 
ea, quse inter aroica regna essent, officiorum commercia. V^erum 
esse dicebat descendisso Hispanos apud oram Narbonensem: nu- 
merum varie tradi: putari sexdecim millia. Hoc in arcano *fra- 
trem regis Galliae* ita arbitrari sibi datum ab *Riceliaco venenum*. 
Intelligo et ex ipso et aliis tribunum Heiburnum ad Tabernas 
mortuum, idque a rege damnum magni fieri. Duci Bernharde 
scripsisse regem: Tabernas quibus potest conditionibus capiat: 
deinde suas et Valettae copias paret ad bestem e Galli» finibus 
vel proelio deturbandum, ea cura ceteris omnibus potiore. Captae 



Digitized by 



Google 



212 

ab Anglis Caletenses caves quatuor et retineri in ultionem na 
▼ium anglicarum, quas in Hispaniatn aut Flandriam proficiecen 
tes Galli velut belli jure, quo et Angli olim uti solebant, oepo 
rant. Addebat et hoc Anglus, Parmensem paratum Hispani prae 
sidia tum Parmse tum Placentise admittere. Deo, Ezcellentissimc 
Domine, res Tuse Sublimitatis commendo. Lutetiae ^ Julii 1636 

Tuae Sublimitatis cultor devotissitnuc 
H. GrotiuB. 

Capeila quod ita brevi capta sit, causam praecipuam fuisse 

intelligo, quod ex quinque oppidi propugnaculis unum subtus 

factum esset ad reponendos belli paratus cavum, quod cum ipsius 

opificis transfugio bestes cognovissent, facile isthac penetrasse. 

Ex origLnali. 



96. Lut. Paris. i| Julü 1686. 

Excellentissime Domine. 

Gratias, ut debeo, maximas ago Sublimitati Tuae pro literis }g 
Maji datis, iterque in patriam ipsi patriaeque salutare, nee minus 
prosperum reditum precor. Gaudeo et quse Anglise et quss Gallise 
nomine dicta sunt legisse et prudentissimum Sublimitatis Tuae ad 
gallica responsum. Et ut hinc jam scribere incipiam, video cur- 
sores celerrimos a Cardinali ad Pontificem, a Pontifice ad cardi- 
nalem mitti, praecipue, ut creditur, de pacis negotio. A concilia- 
•tore Pontifice rebus nostris nihil boni sperari posse nemo non 
videt. Et pro certo mihi ab Italis affirmatur, Pontificem noUe agi 
quicquam nisi inter Gallum et Austriacos, nempe ut Gallus foede- 
ratorum suorum et inter eos Suediae curam gerat; quod sane ne- 
que ex dignitate, neque ex usu sit regni Suedici. Angli legati 
non diifitentur, esse in sua aula homines Austriacis aequo plus 
obnoxioB, et vix quicquam spei esse pro Palatina domo, nisi for- 
tiora quam antehac consilia capiantur. Unum tamen intelligere 
ex illis gaudeo, regem ipsorum non passurum sibi satisfieri, 
nisi integro Palatinatu reddito. Scribit ad me dux Bernhardus 
^ Julii, ac significat pridie deditas Tabernas Alsaticas, cum Gal- 
lasius Drusenhemi esset quatuor leucarum germanicarum inter- 
vallo. Ex Thuani literis disco, ex quo eo advenerat Valetta, per- 
missum ipsi a duce imperium, Addit qui fert ducis literas, fuiase 



Digitized by 



Google 



213 

ei eo tempore equitum IT millia, pedites vix quingentos, optare 
eum, ut a rege cohortes sibi attribuantur, germanics potiue ut 
Ransovii et Degenfeldii quam gallice, ob ingenii morumque dis- 
coDvenientiam. Dicebat idem, deditam et arcem Hochbariensem 
et paulo ante Oberenhemum: regem ipsum HuDgariae in Gallasii 
TeniBse castra, unde conjectura est, eodem venturaB partium prae- 
cipuas vires: ducem Wirtembergicum matrimonio jungi cum ea, 
cui patmus est Riogravius: pacta ejus cum Imperatore esse talia, 
ut ai ipse sine liberis discedat, haeredem habeat austriacam do- 
mum, multum indignante et se opponente ducis fratre, qui apud 
Daiiuni est. Zavaskius languet coeli puto insuetudine. Gratias 
egit regi pro indutiis: commendavit pacem; legatos a Polonia 
duoB ad id negotium promisit; cum cardinali in arcano egit diu. 
Haud dubie amicos ambit ad persequendas aliquando spes in 
Suediam. Et quod dicitur in Änglia dure acceptus ob postulatum 
sane inhumanum, ut Palatina regis sui matrimonium mutatione 
religionis emeret, ego puto propositum id dicis tantum causa 
captandse Pontificis gratise, idque ab Anglis satis intelligi: nam 
a Polonis accepi nobilitati non displicere hoc conjugium, nee 
offendi eos diversitate religionis: ne episcopos quidem aliud exi« 
gere» quam ut Pontificis accedat consensus: qui non video cur 
minus sit iropetrabilis, quam fuit ad Angli cum Gallica nup- 
tias. Sed hsec haud dubie istis in partibus rectius cognoscentur, 
lo Italia victoriam ad Ticinum amnem partam nihil magni se- 
quitur. Rohanio quominus in hosticum penetret multa video deesse, 
pnesertim ipsorum Rhsetorum studia abalienatorum duris illis de 
Valle Telina conditionibus demerendo Pontifici repertis. Sed de 
his scribet Marinus. Ego Pontificis nomine ad parva quaedam 
uti interdum Gallos video. Ceterum cardinali, rerum hie domino, 
suae sunt causae, cur romanam aulam demereri velit, quas certe 
nihilo in Gallos quam in Hispanos est propensior, solita res suas 
agere et regum dissidiis frui. Itaque jam per annos aliquot per 
legationes sex, septem, Galli nihil ibi obtinent, nisi forte magnum 
id putant, quod non aperte ipsis adversatur Pontifex. Sed haec in 
Gallia et peccantur jam olim, et, ut puto, diu peccabuntur, praesertim 
quoties penes purpuratos erit jus regni. Dolam adhuc princeps 
Condaeus obsidet, non moventibus se contra Gallum Helvetiis. 
Interim creseunt etiam in illis partibus vires hostium, Barro 
obsesso; impedimento nonnulli illis erit Belfortum captum a co- 
mite Susa ^f Junii. Ad Picardiae finem coactae undique Gallorum 
copiae, et accurrens nobilitas efficit, ut hostis, qui Esam flumen 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



215 

^^IgftDtur, discrepans, charta, quam ex literis Mediolanensibus de- 
seiipei, ostendet. Addunt, metuere Hispanos, ne itinera Genua 
Mediolanum a Gallis intercipiantur. Dicebatur Parmensis Niceam 
iisae : Dertonam Gatta custodire duabus equitum turinis, peditibus 
sexcentis. Video eimultatea esse nee leves cardinalem inter Va* 
lettam et ducem Bernhardum, sed hie mussitare cogitur, satis 
anctoratus Galliae, militi etiam suo novum Stipendium, dubito an 
non inaniter, in mensem Augustum exspectans. Oberenhemii 
capti historiam, cujus gloria haud dubie ad Benfeldii prsefectum 
maxime pertinet, ita ut hie vulgatur, mitto. Deumque precor, 
Excellentissime Domine, te ut Suediae coromunique Christiani 
genens bono servet ac prosperet. Lutetiae ^ Julii 1636. 

Tuse Sublimitatis cultor devotissimus 

H. Grotius. 
Ex originali. 



87. Lut. Paris. 31 Julii (?) 1636. 

Excellentissime Domine. 

Ad Dolam res sperato tardius procedunt, imperitia, ut videtur, 
artium obsidendi. Itaque in partem fossse amissam hostes se re- 
stituerant. Interim creditur Insulanus vim parare, ut Gallos ob- 
sidione depellat. Et creduntur eodem tendere ducis Lotharingi 
copise, quse nuper ad Barram visse, illo conatu omisso, Sancti- 
mielium cepere. Gallasius easdem in partes an in Transrhenana 
conceasurus, dubitari video. Ducem Bemhardum post Tabernas 
captas profecisse quidquam non intelligimus. Galiica classis, quse 
diu ad oram Britanniae haeserat, obiterque Bellae Insulae compo- 
tem fecerat cardinalem, ex Hispania conspecta scribitur, dum 
fretum petit Gaditanum, inde, ut ajunt qui res hie moderantur, 
intrato Mari Intemo, conjunctura se cum navali regis paratu in 
ora Massiliensi, ut pariter regnum Neapolitanum aut Siciliae in* 
festent. Magnus ille equitatu, nee pedite spernendus, hostium 
in Picardiae limite exercitus post Capellam captam Ambianüm 
versus flexit, Castelletoque oppido, triduo tantum insumto, po- 
titus est. Et Capellae et Castelleti milites ob debita diu stipen- 
dia pugnare tutandis moenibus recusarunt, obtendentes contuma- 
ciae non regis, sed cardinalis rem agi, reginae matris odio mo- 



Digitized by 



Google 



216 

ventifl Iiaec arma. Centeni aliquod etiam perfugere. ^ec 
cardinalis Hiepaoua novo edicto proritare dissidia, cujus ex:er 
eo magifi mittendum censui, quod et Suedorum in eo sit a 
Mira est, quanta in oppidie periciitantibus sit inopia et r 
narum bellicanim et igniferi pulveris, ita ut nuper vacuo 
mentario talium, ex tabernis huju» urbis quserendus un 
fuerit, cum quotannis eo nomine in rationes regia expensa fer 
xni centena millia florenorum. Haec plebem mirum in m< 
concitant, et liberiores quam antehac sermones audiuntur c 
tand« in potentes invidise. Et rex et cardinalis extra sed p 
hanc urbem roorantur. Gomes Suessionensis, qui Bummo 
imperio in Picardia nunc est, graviter conqueritur, deesse 
necessarias machinas maxime. Similia marchio Lafortius, Liai 
etRemos missus, renuntiat. Interim dux Longavillanus volunta 
quot potest nobiles ex Normannia locisque aliis colligit. . 
ante eorum adventum alearo proelii subeundam, quanquam ad 
ex aula excitatus censet is, quem dixi, comes Suessionensis. Eti 
partem sui militis in Campania habet hostis, ibique Beaumonti 
cepit. Picardiae quid ultra sit aggressurus, Hanum an Corbia 
an quod multi putant, Dorlanum incerta sunt judicia. Dicitur 
mari omissa Narbonensi ora in Languedociam penetrasse hos 
et loca quflßdam invasisse. Briaisius is, qui uos convivio et c 
moedia excepit, nuper Vannia veniens, ubi formosam femina 
viderat, ab ejus feminss marito in itinere obtruncatus est, plel 
suburbana adeo infesta etiam mortuo, ut corpus ejus, ni subdu 
tum mature fuisset, dilaceratum fuerit. De ^Hornio* quid sp« 
sit, ex literis ad me, quas apertas mitto, et ex clausis ad mortuur 
Heiburnum, quas resignare Tua Sublimitas potent, dabitur co^ 
noscere. Laudatur fidei nomine is, qui huic incumbit negotio 
et spero non periturum id, quod rei tantse negari non potuit im* 
pendium. Literae ex Italia ab Helvetiis consentiunt, Pariuensem 
in Genuatem agrum se contulisse, iturum inde in suasne terras 
an Florentiam, incertum. Offensus dicitur altercatiouibus cum 
ducibus gallis, sed eo maxime, quod Villa, Placentiae prefectua, 
negavit, se ipsius imperata facturum, nis} eadem ab aliis fcederis 
ducibus signata essent. Famam proelii ad Ticinum ita mut'Snt 
Hispani, ut ferme sescuplo plus Gallorum quam suorum cecidisse 
dicant. Certe^ qui sccuti sunt, eventus non respondent magnitu- 
dini Victorias, qualis hie nuntiabatur. Et credi video eis Ticinum 
redituras copias foederatorum, sive quod Sabaudus ita velit, sive 
quod curandum imprimum est, Novariensi agro insesso, hostis 



Digitized by 



Google 



217 

commeatus, qui a Vercellis maxime adyentant, ipeis intercipiat. 
Ideoque et Villa cum suo milite, et qui Gallorum apud Dertonam 
erant, eo ire dicuntur, nee minus illi, quibus circa Niceam aestiva 
faerant. Id si fit. Laude nsem et Gremonenscm agrum ab hostili- 
bas iojariia exemtum libere jam possidebit Hispanus. Non vide- 
tur sperandum, ut Rohanius se cum foederatis, quippe retroce- 
dentibus, jungat per Comensem tractum. Et alia accedunt mala, 
leditio militis non satis sanata, et pestilentia. In Novariensem 
regionem octingentos equites miserat Leganesius. Et a Neapoli 
iuzilia nova Mediolani exspectabantur, quinque peditum millia, 
ccoc equitee. Accusant Helvetii tardum reditum balivi Badensis, 
in hanc aulam legati ob negotium Burgundici comitatus. Interim 
coDsilia eorum manent suspensa, tempusque teritur in conventu 
reforroandae rei nummariae. Et dolet protestantibus, in illis Gla- 
TeDDensibus de Valle Telina pactionibus nihil regem rogatum 
qoamvis mutasse, sed indefinitis verbis adhibuisse delenimenta. 
CerbellonuB a Rohanio non longo abesse dicebatur, et alia via 
metui e Tirolensi agro. Qui res agit Hispanise apud Helvetios 
poDtificios agebat de transitu concedendo militibus, quos per Si» 
lesiam conscripsit Ognatus. Angli legati, quibus multa cum Po- 
lono consiliorum est communicatio, nihil cum Gallis promovent. 
Opperiuntur, quid acturus sit Arundelius, cui insoliti honores ha- 
biti ab Imperatore et Hungarise rege et diaria data majora, quam 
is cum omni comitatu possit insumere, suspicionera prsebent frau- 
dis latentis. Exspectabatur Ognati firmier valetudo, ut de Pala- 
tiaa domo ipso conciliante agi incipiat. Sed poposcit audiri nun- 
tins pontificius, priusquam aliquid statuatur, idque obtinuit facile. 
Idem Ognatus urget conventum Goloniae, an serio multis dubi- 
Untibus. Alcala Tridenti adhuc hseret. Saveliius Vienna ad 
Bayanim mittitur, a Saxone Batisbonam Metzius, praeses consilii 
arcani, et Gerfelius jurisconsultus. Ibidem agetur de querelis 
August« aliarumque civitatum satis gravibus. Viennae leges fic- 
bant contra luxum in vestibus: et a Turca motum nonnulli omi- 
nabantur ob pecuniam a Budae bassa missam juvandae Agrise ab 
HuDgaris interceptam. Sed hi hungari praedones fuisse dicuntur, 
et puto facile id credituros Turcas, quibus grave satis cum Persa 
negotium est. Hispanicae literae Madritii scriptae 14 Junii spera- 
bant, oram Neapolitanam ab omni incursu tutam fore, defensante 
dasfls, cui praeest Montiregius. Corunnae retineri ajebant etiam- 
num naves Dunquercanas. Refoveri augerique militem apud 
BaTcinonem, ut inde Languedociae metus sit; exspectari ibidem 



Digitized by 



Google 



218 

ducem Femandinum. Pro Melone, qui cum Alcala pacis 
prsepositufl est, Crollium ad principes italos mitti: hoc ad 
viris prudentibus incrementa per Angliam pontificise fs 
Rietui, ex adventu Conasi, qui Pontificis nomine apud . 
reginam moraturus est. Videbimus, quid ibi sit acturus 1 
Nam si aperte pro Palatina domo arma nolunt sumere 
mercaturas commodis inescati, et Gallorum, ut videtur, eoch 
suspectam habent, possint duces germanos gente vel pecu 
vare. Sed vereor, ut vel hoc impetretur: ita supernumex 
electoratum novum, et nescio quid non, per Hispani grati: 
obtenturos somniant. Quanquam ejusdcm nationis qui hie 
alii, Palatinatus tantum infernalis spem ajunt fieri; de elect 
nullam, nisi mares Bavarae stirpis deficiant. Huc usque 
ficripsissem, literas video e castris Valette et ducis Bernha 
Thuano. Nuntiant Gallasium Drusenhemi nihil agere nisi 
castella quaedam munierit^ neque impedire posse, quominus 
meatus Argentorato adventent Gallis. Croatos ibi non as 
detentos, ut creditur, tuende ponti, ut alimenta, quae Argem 
tenses ipsi negant, ex Durlacensi habeant agro. Valettai 
ducem Bernhardum observata hostium hac formidine aut neg< 
ad duas leucas accessisse propius, speculandis quae aguntui 
occasionibus intentos. Eodem labore Argentoratensium mc 
defendetur, et ipsi a Ccesarianorum populationibus liberabun 
modo ipsi perstent in juvandis Gallis commeatu, sinantque 
pediri hostium pabulationes, ut ad proelium cogi possint, qi 
Galli expetunt, validioribus nunc suis per illa loca quam bosti 
.copiis. Nam et quod dictum erat, regem Hungariae in caatra 
nisse Gallasii, dubitatur nunc. Landgravius Cassellenais rogat 
ut Maeno transito Gallasium territaret, propiorem aibi curam di: 
objiciendi se hostili exercitui per Westfaliam crescenti: praeter 
inter sc et Gallos quae sunt media ita esse adesa, ut iter illi 
justo agmini non pateat. Haec sunt, quse certis satis auctoribi 
vulgabantur. Addunt Angli, minorem Ognatum jam pervenisf 
in Angliam, Windesorae audiendum a rege. Rumorea ferunt, S 
genhemii esse Cassellensem landgravium, et Leslaeum e Darno 
stadiensi agro, emuncto cm thaleris, parare abitum. Ab Hiapa 
nis nuUo prohibente teneri quicquid agri eis Samaram est Belgis 
etiam Bohanium oppidulum, cunctaque vastari eorum incendiia 
Dolae cuniculos inhiberi saxis intercedentibus: auctum duabut 
cohortibus Condaeum principem. Detectam Sancto-Quintini fac- 
tionem hispanicam an reginse matris haud dixerim, ejuaque prin- 



Digitized by 



Google 



219 

cipefl in Bastiiiam missos: coniitem Suessionensem non longo 
esse ab oppido Corbia cum IVH equitum, xiiH peditum. D. Spi- 
ringium spero mei futurum memorem, quod per HoUandiam res 
majores agenti ei haud satis vacavit, ut ievatus nimiis erogatio- 
nibus poasim et alacri animo et cum dignitate agere, quae mei 
sunt officii. De quo ipsum quoque per literas rogare non desino. 
Heri ponlificius nuntius regi de pace locutus est, rogavitque, lo- 
gatos ut Coloniam mitteret. Auditus est benigne. Hodie idem 
Duntius fratrem regtum convenit, de matrimoniout creditur: quod 
tarnen matrimonium nunquam futurum, ante hos sex, Septem dies 
cardinalis fratri regio dixerat: et querenti eidem de non solutis 
annuis, quae rex ipsi poUicitus esset, dixit necessitatibus temporis 
condonandum aliquid. Facere id et reginam. Si tarnen egeret 
pecuni», de sua se arca ipsi daturum. Idem cardinalis audita 
Briaisii morte dixit, nihil mali in eo esse, nisi quod in patibulo 
pridem debuisset mori. De matrimonio sunt qui id agi putant, 
nt princeps Margareta se sterilem fassa ingrediatur monasterium, 
dissolutionemque conjugii ipsa postuiet, idque restituendae Lotha- 
ringiae pretium fore. Decem millia urbanae plebis mittuntur tuen* 
dum ad limitem, simul ut subtrahatur facilis ad seditionem multi- 
tudo. Zavaskius heic etiamnum est, profecturus, ut ait, ad Ge- 
nevenses, Helvetios, Rhaetos: inde Ratisbonam. Aliquid adversum 
Saediam cuditur. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 



98. Lut. Paris. 8 Aug. Cal. nov. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Videor mihi recte incepturus ab Enniano versu, voce una 
immutata, 

Gallia terribili tremit horrida terra tumultu. 

Nempe Samaram transiit hostis tanto agmine (xxM equitum 
XX peditum esse dicuntur), ut nihil contra ausus sit comes Sues- 
rionensis, qui illis in partibus curabat: Galli Esiae pontes pene 
omnes abrupere, ut intra eum amnem bestem sisterent. Sed et 



Digitized by 



Google 



sores flammis, caedibus, rapinis eti 
Dt. Cardinalis Riceliacus ad reme* 
periculo expreesa. Mareschallum ] 
itatis hujus allegavit, ut ipsa re 
sret. Facit, multaque ex officinis 
e millia confluunt, quia präster ar 
scuniae XX floreni, aut pro ea vest 
et septeno quoque die solventur stipendia, per eos, quos civi 
ei negotio prseficiet: credoque ad alias etiam civitates manatun 
hoc exemplum. Mali magnitudo etiam vetera religionum o< 
ita obruit, ut civitas hoc onus in se suscipiens postulaverit, 
quis alius niareschallo Lafortio fines laborantes tutaretur, idq 
impetraverit. Itaque comes Suessionensis in Campaniam, ur 
venerat, Brezasus in Caletum prsefecturam suam mittitur. E^ 
catus etiam a secessu suo Castillionseus jussusque sine mora 
ad comitem. Longovillius vero precibus poUicitationibusque N 
mannicam et vicinam nobilitatem, satis male habitam anno p 
ore, excitat, ut in hoc discrimine patriae manus suas commod 
Rex ipse in hac urbe nunc est, conspectu suo reprimens sedit 
num semina, alioqui facile eruptura; tan tum est in potentes, pi 
cipue qui pecuniam tractant, plebis odium. Incommode evei 
quod Dola regis arma etiamnunc detinet. Exercitue Valettae 
ducis Bernhardi satis habet Gallasii, modico intervallo diss 
conatus impedire, quanquam is Polonorum stipendia negata qi 
rentium secessione (trans Rhenum iisse creduntur) non pari 
imminutus est. At in Italia manent discordise cunctaque c 
rumpunt. Parmensis nondum quidem descivit, sed aures ( 
Hispano. Sabaudus sua curans et semper ad Hispani gratii 
respectans, impcdivit, quominus post proelium Mediolano sa 
trepidanti admoverentur arma; ad Lacum Majorem morari ei 
sum. Interim a Neapoli y millia militum per Genuatum agn 
novum hosti auxilium cum venissent, nulla jam spe quicqui 
promovendi, retro V^ercellas et in subalpina ductus est sociori 
exercitus. Rohanium, nequid agere possit, sua mala exerce 
pecuniae inopia, fluxa fides, pestis, formidataque non militis U 
tum sed et plebis Rhseticae seditio, iratae Gallis, iratas suis etif 
magistratibus, sed hane narrationem Marino relinquam. Mittv 
huc iterum Helvetii, ut pacem orent comitatui Burgundiae red 
Rhaeti, ut dcbita sibi stipendia obtineant. Zavaskius morbo, 
quod morbum simulet, haeret adhuc hie. Interea in Anglia 
alios e Polonia venisse audimus. Multum refert, principem Ära 



Digitized by 



Google 



221 

lionessem hoc tempore aliquid moliri, quo hostem distrahat: et 
ftciet, puto, si adsit pecunia, Anglis jam, dum vim minantur in 
piscatores, non parum ejus reipublicae impendia onerantibus. 
lidem pecunias hosti, iidem milites, iidem cuncta hello necessaria 
tiansportant. Batavorum arma in Dunquercanos, quantum possunt, 
piohibent, quo hec cuncta consilio, ego non video, forte nee 
ipsi vident. Exitue docebit, an baec in Hispanum obsequia Pa* 
latinae domui sint profutura. Duo millia ex cardinalis Valettas 
ezercitu, tolidem ex eo, qui Dolam obsidet, abetrahuntur ad ea, 
<{iis magiB urgent, Picardiae mala. Tum vero quos divitiae invi- 
dioaos Yulgo facere poasent, propriis suis sumtibus militem ex- 
hibendo faciunt se populäres. Parlameutum UH homines alet: 
ntionum praepositi md: collegium, quod superindictis praeest, 
qii£ auxilia et subsidia Yocantur cccc: regis secretarii non illi 
primores, sed minorum gentium, quorum tarnen magnae sunt im- 
muDitates itidem cccc. Cancellarius, dico summi aerario praefecti, 
cum tota 8ua coborte m equites; domus quaeque carrucam babens 
eqaitem unum. Magistratus Parisiensis im präster iym, quas civi- 
tu in se suscipit: proximi vici ith. Jam et civitates alias exem- 
plum Parisiense sequuntur, et quas binc sunt Blaesas xm poUi- 
ceri dicuntur. Omnibus hujus urbis habitatoribus imperatum 
est, arma tutandae urbi parata habeant: ipsa urbs, qua in hostes 
obrersa est, et ad eandem partem spectans Dionysii vicus muniri 
iBcipinnt: nee mirum, cum diei itinere non longius hostis Ab- 
batiae asdem Sancti Eligii ad Esiam incenderit. Divionense par- 
limentum principi Condaeo in supplementum eorum, qui in Pi- 
eardiam missi ex ejus exercitu, hm suo impendio misit. At car- 
dinalis magno cum strepitu hodie ex hujus urbis armamentario 
eduxit sex bellica tormenta magni ponderis. Mitto edictum regis, 
quo omnes nobiles, et qui arma gerunt, jubentur ire ad exerci- 
tnm, qui est apud Compendium. Rex ipse omnium opificiorum 
hujus urbis magistratus allocutus est, ne in hac necessitate pa- 
triae deessent. Promisere omnes liberaliter, quidam addita con- 
ditione, ne a Bulionio pecunias tractarentur, rege id futurum 
poUicente. Nomen militias dederunt, unde cognoscatur hominum 
hie copia, ex urbe, demtis suburbiis, sutores mille quingenti, 
laniorum tria millia, iique celibes omnes. Equi ex stabulis ab- 
ducuntur in usus publicos. Regis fräter, qui satis nolens Blassas 
abierat, evocatur. Dum haec scribo, malus advenit nuntius captae 
ab hoste Corbiae ad Samaram, loci ad transmittendas, quoties 
opus, copias machinasque opportuni. Speramus nos ex vestris 



Digitized by 



Google 



L^ 



222 

partibus, Excellentissime Domine, prosperiora audituros. 3 
ietiae 8 Augusti no vi Cal. 1636. 

Tuas Sublimitatis cultor devotiseizr 
H. Grotius. 



99. Lut. PariB. ^ Au«. les 

Excellentissime Domine. 

Gorbiam, quse capta credebatur, verberari adhuc hostilibi 
macbinis et valido presidio, nuUa tarnen spe evadendi, sustine: 
adhuc se credibilior fama est. Sed praeter Capellam et Gasige 
letum, Roiam et Mondiderium Hispanis cessisse constat, et ex ca] 
tis locis auctum illi tormentorum'numerum, cum ipse ex Belgic 
quadraginta attulisset. Etiam Noviodunum (vulgo Noyon) i 
hostis esse potestate asseveratur, rumores tales graviter quamv: 
comprimente aula, quod adversa loquendi libertatem dare solean 
Atque adeo passim multae audiuntur infensae potentibus vocei 
prsecipue in cardinalem Riceliacum invidia erumpente. Objiciuc 
tur ei hsec maxime, quod junctos sibi sanguine, quanquam im 
pares, magnis muneribus imposuerit: quod rem pecuniariam pes 
sime trac.tari passus sit: quod urbem hanc tum ut suos horto 
extenderet, tum ut nova monasteria surgerent, non una ex part< 
in tam gravi ac propinquo bello moenibus nudaverit, nova molieni 
nimis longo ambitu: quod pecunias, tormenta, pulverem miseri 
in suum Portum Gratiae: postremum hoc praeter caetera bis diebui 
in Parlamente graviter jactatum est, ut amplissimi ordinis nomine 
querelae ad regem perferrentur, praecipuo incitatore praeside Mem- 
mio, fratre Davausii, nunc in Galliam reducis. Primum praesidem 
idem Memmius insectatus est, ut publica commoda prodentem^, 
dum privatis studet commodis. Sed rex bis auditis quosdam e 
Parlamente ad se vocavit, et in bis Memmium severeque cos in- 
crepuit, quod litibus judicandis praefecti regni res attingerent: 
sufficere se regimini : neque tarnen aut se aut cardinalem (is ad- 
Btabat) aures occlusurum, si quis privatim haberet, quod e repu- 
blica duceret: sed in concessu ipsorum turbide ac per factiones 
agi: quare interdicere se, nequid talium negotiorum in consul- 



Digitized by 



Google 



tationem vocarent. Quse in Portu Gratiae ad tutelam oppidi ma- 

ritimi magnique usus misisset cardinalis, suo misisse imperio. 

Addidit cardinalis etiamsi a rege non defenderetur, satis sibi esse 

ntioDiim, quibus se suaque acta apud omne genus humanuni de- 

fenderet. Abiere senatores trepidi, mussitantes, assentantes, etiam 

ilemmius, memor indicti sibi ante annos duos exsilii. In urbe 

mnnienda laboratur. At Pontifex, ut cardinalis Riceliaci animo 

religionem, si posset, super bis bellis injiciat, misit ei responsum 

iBtrologi, qui, inspecta genesi cardinalis, negat eum anno toto 

perTictumm. Idem astrologus magna in aestimatione apud Pon- 

tificem talibuB credulum prsedicit, pacem futuram anno demum 

1639. Mater Suessionensis comitis graviter expostulavit cum car- 

diuale, quod filio suo pericula mandarentur, nullis ad depellenda 

riribas: nam cum ad Braiam aut propinquum ei Serisium vicum 

i Augusti, Samaram amnem cum magnis illis copiis (xyim equi- 

tam, XXM peditum fuisse aiunt) transiret [bostis], non erant comiti 

Saessionensi octo bominum millia. Potuerant hostes a nobilibus 

Tusticisque Picardise sisti: sed iis arma pridem rex abstulerat, ut 

feras sibi servaret. Dux Longavillanus multum boc tempore labo- 

lans, nullos e Picardia nobiles, et Normannia aegre ducentos ex- 

cire potuerit. At Hispanorum crescere dicuntur copias bis mille 

Buper ad Capellam, deinde ter mille aliis transire visis. Et ad 

Arleusiam Cameraco non procul alium exercitum babet Hispanua 

cardinalis. Spes hie est, Batavos non quieturos, quamquam illoa 

ilieno sane tempore novis impendiis defendendum ad piscatum 

Angli implicant; misso cum classe Northumbrio, ut tributum 

piacarium extorqueat. Id solventibus praesidio sit. Batavi vero 

totia imperii sui viribus certaturi sunt, ne id onus, quod semel 

institutum in immensum glisceret, ut illud in freto Danico subeatur. 

Fiater regius, quanquam se nuper imperato ab urbe abitu offen- 

Bum non dissimulans, corrogat, quod potest, mittitque tuendis 

finibus. Cardinalis de sua area duos million es regi se mutuos 

didt dåre. Bulionio partem ejus pecuniae, quam haec civilas in 

noTi militis stipendia collegerat, sibi tradi velut ad promovendum 

Dolae obsidium postulanti negatum id metu viscatarum manuum. 

At princeps Condaeus ad Dolam etiam nunc hseret, et quominua 

HX eqnites de suis castris mittat, dicit equitis multum sub Gal- 

lasio Brissacum atque inde comitatum Burgundiae petere: esse 

et alios sub duce Carolo in vicinia, quibus opponi debere vim 

equeatrem aut malum accipi. Ita spe auxiliorum ferociunt Do- 

lani, ut per tubicinem principi Condaeo significaverint, dåre se 



Digitized by 



Google 



224 

illi sex dies liberos, ut indemnis cum exercitu abeat. 
tempus si maneat, impune id ei non fore. lUe pari cc 
negavit se cos ad veniam accepturos, nisi coUa restibui 
supplicent. Male Gallis evenit hsec hostis in fru^feras r 
Galliss terras irruptio tempore messis, quam totam suai 
Hispacus, unde ipsi ingens copia, et in urbe caritaB plebi 
Putantur civitates et vici suo sumtu exhibituri regi lm 
num, sed hoc remedium necessitate expressum sicut ati 
administrationem populo dabit ita et loquendi libertatem 
formidatam potentibus. Rothomagum in magno metu fui 
minus quam urbs hsec. Nunc ad novas vires parandas d&U 
pore resurgunt animi, manen tque hi, qui secedere decrev 
Dux SuUiacus» qui sub rege Henrico IV pecunias et armi 
tarium rexerat, dixit regi patris temporibus fuisse semper 
in publice parata, unde centum millia instruerentur. Sed obt 
baut eum aulici Nogentus (?) et Sanctisimonius, ut libere 8erm< 
pertexere non posset. Ab aliis nee hoc tacetur, quse tam 
hosti cesserunt, oppida non ob aliud amissa quam quod nee 
liti Stipendium esset nee oppidanis arma, erepta, ne ady< 
tot novorum onerum repertores et redemtores vulgus insurg* 
Nuper in hac urbe cum cardinalis incomitatior ostentandae 
curitati per urbem vectaretur, quidam anteambulonum eji 
plebe male tractatus est. Displicet multis, quod Incolismi 
duci, parum grato in vulgus, equitatus per Picardiam regen 
datur, infringendae, ut creditur, auctoritati mareschalli Lafoi 
qui cohortibus tantum imperabit. Ex tot monachorum sodal 
tibus soli Carthusicnses et Codlestini pecuniam usui publico < 
tulere, singuli ordines ad alendos milites quadringestos; tanti 
dem de suo promisit universitas. In Italia res per discordii 
pereunt, relatusque in hiberna ille modo Mediolano immine 
exercitus. Sabaudus adversa in suaro utilitatem rapiens Pign 
rolum reposcere incipit, alioqui ut creditur exemturus se belli 
idem Parmensis ut faciat, suadet Etruriae dux. A Rohanio qn< 
que nihil est hoc tempore, quod speretur, sociis procul remoti 
et metu irruptionis hostilis ex agro Tirolensi praeter alia mal 
prioribus literis memorata. Rhaetos supra vetera et hoc ofFendil 
quod perscripta eis dux dare recusat, quse ad pacta super Valh 
Telina rex addidit, cupientibusque illis et conventui ostenden 
dixit nihil in iis esse, quod Rhsetis noceret, qusedam ipsiautilia: 
id est unum hoc, ni fällor, quod pro annuo tributo a Valleteli- 
natibus debito communi Rhaetorum rex se expromissorem facit: 



Digitized by 



Google 



225 

maneDtibuB ceteris, qu» jus imperii libertatemque religionia im- 
miouuDt. Mittuntur itaque ad eum legad, qui ex ore ipsius regi 
pkcita intelligant et ad coDventum referant, tamque exigua illis 
io locifl fides habetur Gallis, ut IdcoIib Vallis MuBsolinae duo illis 
tormenta commodare noluerint, nisi pecunia quantum valerent 
«pnd se deposita. Qu» apud lacum Conatantienscm se tenuere 
bofltiam copiae, partim in Alsatiam iiexere, partim adbuc iu Ita- 
liam transitum minantur, soUicitia Altorfiensibus, ne in itinere 
kcreant Helvetiis graves. Eosdem Helvetios rogavit Pontifex, 
at ad pacem promovendam mittere velint: legatum suum Bononias 
ene, ut, ubi de loco colloquii convenerit, eo se transferat. Dis- 
solatus est Helvetiorum Badensis conventus, non aditus ab uUo 
minietro Caesaris. Bern«, Friburgo, Soloturno negotium datum 
pacandi comitatus Burgundi». Quatuor illa Polonorum millia, 
<Iiue secessionem ab exercitu Caesaris fecerunt transque Bhenum 
se tulere, Silesiam creduntur atque inde patriam repetere. Sti- 
pendii inopia dubium utros gravius vexet: nam sicut ob eam Po- 
loni signa Caesaris deseruere, ita ex Crequiaci Rohaniique exer- 
citu multi se ad hostes conferunt. Quid agat classis gallica, non 
aodimus, nisi quod ex Hispania literae ea visa multum ajunt per 
Luflitaniam trepidatum, metuque incerto magna ubique fieri im- 
pendia, ducesque inter se discordes agere. Andalusiis peteutibus 
sno sumtu naves ut armare liceret, negatum id, nc populi per se 
aatis impaticntes f'rseni, purere dediscant. Ducem Cordonam in 
Languedociam aliquid moliri additur. Angli, qui hie sunt, legati 
Videntur gallicum foedus magis quam antehac expetere, sive re- 
gera id volunt, sive ut eo rumore plus impetrent a Caesare, om- 
nes componendae ejus controversiae rationes agitante comite Og- 
natio. Mihi non videntur aliquid facturi ex usu publico, quoties 
arcana cum Polonis sub nuptiarum velo latentia considero et 
nova cum Batavis, quas per totum saeculum quierunt, certamina, 
et pecuniam hispanicam, supra quatuor milliones, quae retineri in 
Anglia ceperat, repente permissam transvehi in Flandriam. Co- 
oies Licestrius non dissimulat, validam esse in regno Hispani 
factionem. Se rogatum, ut, sicut fecerat comes Arundelius atque 
ftlü, contribuere aliquid vellet ad novam instituendam societatem, 
quae piscatum harengarum Hollandis interciperet, detrectasse id, 
ne 8ub favorabili obtentu Hispani negotium gereret. Edicta ali- 
quot mitto, diaria atque horuria potius. Nam ea jam ex quo 
hoatis Samaram transiit saepius mutata in aliam atque aiiam for- 
mam vidirous, prout intenderat aut remiserat metus aut ab hoste 

Grotii bré/. 16 



Digitized by 



Google 



aut a plebe. Zavaskius mutasse consiliuro videtur eundi lon- 
giuB, et velle mari ad suos reverti. Sciipsit Pontifex ad elec- 
tores, commendans HuDgari« regem ad regnum romanorum; pro 
quo beueficio prolixs gratise ei act» ab Imperatore et rege filio. 
Feuquerius ab aquis Borboniis, ubi valetudinem refoverat, vix 
re versus, ire jussus est ad exercitum in Picardia. Ab Alsatia 
qui veniunt Galli in Tabemarum oppugnatione multa ajunt im- 
petu magis quam ratione facta, atque ex eo accepta tot damna. 
Haec dum scribo, intelligo, principem Condseum in eo esse, ut 
ab obsidio Dolse discedat, in speciem ut legatis helvetiis id pro 
beneficio detur, reipsa quod spes ibi sit exigua, et propiora pe- 
ricula urgeant. A Massilia literse certos nos faciunt, jam adve- 
nisse eo gallicam obita Hispania classem, junctamque cum regia 
navibus longis terrorem facere Italise. De Novioduno nihildum 
mali est. Deus, Excellentissime Domine, Tuse Sublimitatis res 
prosperet. Lutetiae ^ Augusti 1636. 

Tuae Sublimitatis devotissimus cultor 
H. GrotiuB. 

Rogo, Sublimitati Tuae cordi sint meae res, quas et D. Spi- 
ringio commendavi, ut dignitatem tucri possim. Tum vero ia 
praecessionibus rebusque ejusmodi quid mihi sequendum sit, do- 
ceri vellem. Ad ducem Bernhardum nihildum mittitur de pecunia 
in hoc tempus promissa. Noviodunum assultant hostes sed non- 
dum cepere. Marchio Bonivetus gallus ad hostes transivit. Prae- 
fectos Castelleti et Gapellse damoavit rex absentes ut equis di- 
strahautur. Id tempori datum facile cum tempore sanabitur. 
Poloni milites, qui secesserant, ad exercitum Caesaris redeunt. 



100. Lut. Paris. ^ Aug. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Heri venit huc D. Schmalchius, e cujus sermonibus simulque 
transmissis chartis, pro quibus summas gratias Sublimitati Tua& 
habeo, didici plurima, ad quae sermones meos dirigam. Quod 
Sanctichaumontius me revocari postulat, ostendit satis, quam levet 



Digitized by 



Google 



227 

motus hi homines habeant; cum postremum regem vidi, benig 
niaaime ab eo acceptus 8um. Combaletta uxori mese multia prse- 
scDtibue dixit, plurimi me a cardinali fieri. Comes Brulonus 
rogavit, regem ut aalutarem, etiamsi nihil baberem negotii: id ei 
gratum fore. Etiam ipso die hesterno Berlisius alter regiorum 
admissonalium mei salutandi causa ad me venit: du« sunt fontes 
liajuB in me molitionis: alter a Pavio ejusque adjutoribus altera 
Gallis. Pavius et qui ejus sunt partium cum hanc aulam faven- 
tem sibi habeant, sperant se a me jam legato extorsuros, quod a 
privato extorquere nunquam potuerunt, ut iis, a quibus indignis- 
sime tractatus eum, ultro supplicem. Nimirum 

Libertas pauperis hasc est 

Contusus rogat et pugnis concisus adorat. 
Ego vero sicut Batavis ut regni Suedici amicis commodare 
data oecasione nunquam negligam, ita cavebo, ne de me quisquam 
triurophet. Sed haec causa, Pavio id in se passo quod mihi 
struxerat, minus valitura in posterum est: nam qui huc veniet 
legatus Batavorum D. Osterwyckius, qui apud Venetos hactenus 
legatione functus est, vir nobilis, probus ac literatus, nihil mihi 
adversum struet: quin si qua poterit, favebit mihi. Altera a 
Gallis causa hsec est, quod regnum Suedicum multum infra se 
dejicere cum cupiant, me ad eam rem parum facilem experiun- 
tnr. Et sane si quid detrimenti accipere dignitas Suedica debeat, 
malim id per alium fiat. Sanctichaumontium a me adiri mos 
vetabat, ut et venetus mihi legatus et alii dixere. Hominem 
privatum patrem Josephum, quoties apud alios eum reperi, be- 
nigne alloqui non omisi: ut eum domi süss adirem, hoc quoque 
moribus erat adversum. Chavignium (ita nunc vocatur Butillerii 
filius) Bsepissime compellare volui: misi, horam accepi, sedes adii, 
Bon vacavit ipsi. Questus sum per uxorem ea de re apud Com- 
balettam: responsi nihil accepi. Etiam nunc, si quid agendum 
sit, experiri paratus sum, an audiri possum. Cardinalem antehac 
vidi Bsepe: purgavi me de falsis criminationibus, prae se tulit 
satisfactum sibi. Nunc quod eum non adeam, causse sunt duse. 
Prior quod non amat interpellari, nist quid sein dignum adfera- 
tur. Sciscitabatur, quo loco sint res delineati foederis. Certi 
aliquid respondere res me non patitur. Deinde vero cum 
Angli duo regni sui dignitatem, contra ea, quse cardinalis sibi 
arrogat, prssfracte tueantur, ego quid facere debeam mandata 
exspecto, quae simul accepero sequar. Interim nihil est quod 
urgeat; rea fcederis non hie sed ibi tractanda est: quare nee mul- 



Digitized by 



Google 



tum refert, multum hi an panim fidant mihi, cum negotii nihil 
Dunc certe habeam, nisi uuntiare, quae fieri video audioque. Nee 
solent bi homines cnique fidere, nisi quem sibi obnoxium habent. 
Vident, se me suorum consiliorum miniBtro uti uon posse, cum 
oblatam mihi iterum annuam regis liberalitatem, ita ut legatum 
decebat, iterum recusaverim. Ideo mihi negant se fidere, ego 
vero, cur iis non nimium fidam, causas ex rebus mihi cognitis 
veteribus ac novis plurimas habeo. Non desinam stationem tueri 
munusque mandatum. Si transferor, et hoc aequo animo feram, 
dum sine damno ac dedecore meo fiat. Zavaskius etiamnuoc 
hie hseret: et ajunt a Dano quoque legatum exspectari. Poloni 
contra nos causam Anglo affinitas commendabit credo et Dano, 
Gallo Pontifex, ad cujus nutum quam res omnes hujus aulae ver- 
sentur, et saepe monui antebac et hae quoque Marini literae do- 
cebunt Pacificatoribus Pontifice, Anglo, Dano, Polono nihil boni 
sperare audeo. Hoc rcgnum, quo acrius hello in Hispaniara im- 
plicatur, eo forte se promtius ab Im peratore absolvet. Bavari 
copiis debere hoc Gallia creditur, quod non statim, ut Samaram 
transierat hostis, Lutetiam properaverit, expositam praedae reper- 
turus urbem, si id fecisset. Italiae res corruptas, dum Sabaudus 
sua agit et nunc aperte in Pignerolam se recipiat, dissidium mina- 
tur. Parmensis non ab Etrusco tantum sed et a Genuatibus ad 
causam suam a Gallis dissociandam impellitur; consentiunt Ve- 
netus et Mantuanus, quos ea de re disserentes audivi. Rohanii 
et Rhaetorum res quo sint in loco, parco dicere, ne a Marino 
memorata repetam. Dolae ab obsidio discessit princeps Condaeus 
ita propere, urgente quippe Picardiae periculo, ut honestam ali- 
quam speciem per pactiones, quas Helvetii conficerent, opperiri 
non voluerit: hostis partim eis partim ultra Samaram est. Qui 
Samaram non transiere, ceperunt Corbiam, nullius rei ad victum 
bellumve egenam et praesidio insessam militari sexcentorum ho« 
minum. Integris mcenibus oppidani ad deditionem militem per- 
traxere. Ob id flagitium capti sunt praefectus et adjutor ejus 
Sancurius, simul Ambianum venerant, capite culpam luituri: 
qua in re vicem doleo praesidis Mcmmii et, qui recens in Galiiam 
a legatione venit, Davausii, quorum sororem in matrimonio habet 
Sancurius: eadem pars hostium Ambianum ccepit obsidio claudere, 
oppidum non firmum nimis sed valida arce. Pars, quae Samaram 
transgressa est, inter eum amnem et Esiam sita populationibus 
vastat. Interim tempus datur regi vires colligendi egregias. Exer-^ 
citus, qui Dolam obsiderat, pars ibi manet, ut ducatum Burgundias 



Digitized by 



Google 



contra arma ducis Caroli et Laraboii tueatur: bis mille equitee 
ad finem Picardise veniunt: totidem ferme ex Valettie exercitu 
docisque Bernhardi duce comite Guichio. Plus quam mille ex 
attributis sibi rcgionibus adducit fräter regius: nec paucioribus 
ex normannica YiciDaque nobilitate Langovillius: lYM ferme ha- 
bebat jam ante comes Suessionensis: proximse civitates et hsec 
imprimis addunt bis mille. Ita duodecim m equitum paucos inträ 
dies futura sperantur: hosti creduntur esse octodeeim: peditatum 
quoque rex auget adjutantibus civitatibus, speratque ei in eo fine 
futura ejus xxtm: rustica plebs, quse in tanta necessitate ad su- 
bitariam militiam vocatur, non minus efficiet: bis viribus pares 
se prcelio judicant: eoque animo rex, qui Silvanecto in urbem 
redit, brevi iturum se dicit aut Compendium, aut ad loca pro- 
pinqua cum cardinali, qui ex Portu Gratiae machinas XL deferri 
jubet. Edictum, quod mitto, quo ex quaque urbana centuria tri- 
cenos Bibi lex sumit, opificesque vetat plus uno ministro uti, 
causa est, cur multi damnosam militiam metuentes hinc aufu- 
giant, quidam et ad hostem, quod ut probibeatur, pontes ubique 
magnia insidentur prsesidiis. Exercitus Valettse et Vinariensis 
potifisima adhuc retentat Gallasius, firmis se munimentis ad Dru- 
senhemum tenens. A suburbanis Bellovaci magnam vim peco- 
mm nuper abduxere fiispaui. Marescballus Lafortius, cui, ut 
dixi antehac, cohortium cura mandata est, discedere non vult, 
nifli de machinis, et qus bello sunt necessaria, deque alimentis 
bene sibi prospectum sit. Seditiones rustics in Languedocia cre- 
duntur multa regis concessione medicinam accepturse. Spes 
magna est bonorum successuum a gemina regis classe, altera a 
Sanctonico, altera Massiliensi litore, quoe nunc coiere, creduntur- 
qne magni aliquid efficere posse in regn o Neapolitano, ubi de- 
lectus duritas seditionem excitavit, modicis auxiliis in bellum ci- 
vile ituram. lUud ad meas res pertinens minime reticendum 
putavi: Pavii, cum et batavico munere et legatione exutus hinc 
abiret, filium venisse ad me patris missu et operam ejus, si qua 
in re cuperem, in Batavis obtulisse. Respondi, siquid vicissim in 
Gallia gratum ei facere possem, me facturum. Cum diceret, op- 
lasse patrem occasionem sibi aliquam datam, ut mecum coUoqui 
posaet, respondi et me, si se obtulisset occasio, non difiugiturum 
foiflse colloquium, bumaneque exceptum dimisi. Comes Suessio- 
nensis, quod nunc intelligo, Esiam transit tuendo Bellovaco. Rex 
Ghantiliaci est, ubi hodie ad eum venturus exspectatur cum co- 
piis fräter. De indutiis susurratur. Deum precor, Excellentissime 



Digitized by 



Google 



Domine, ut regno Tuseque Sublimitati res prosperas largiatur. 
Lutetiae ^ Augusti 1636. 

Tuse Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Putatur *rex ab Riceliaco alienior*. D. Spiringius quid pro 
me ad Heufdium scripserit, mihi non constat. Heufdius paululum 
mihi dedit. Interim debitis mihi trimestribus et tot itinerum 
gravibus mihi impendiis premor. Cui malo et in praesens et in 
posterum remedia, ut spero, Tuae Sublimitatis bonitas reperiet. 



101. Lut. PariB. ^ Ang. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Ea me benevolentia Tua Sublimitas complectitur, eamque 
mei curam gerit, ut rationem ei non negotii tantum, sed et otii 
mei debeam. Cum horas a mandatis mihi partibus vacantes ejus 
regni honori vellem impendere, a quo mihi honos obtigeret, le- 
gere ccepi ea, quse latine, italice, germanice, gallice de rebus 
Gustavi Magni conscripta erant. Sed cum ea omnia viderem a 
consiliis cuncta regentibus nuda, neque locorum accuratas de- 
scriptiones, neque acierum ordinem, neque oppugnandi tuendique 
artes continentia, vidi nullam inde hauriri posse materiam operis. 
secunda posteritatis judicia speraturi. Itaque in praesens ad vo- 
tera me vcrti, cumque gothica et vandalica nemo antiquorum 
plenius diligentiusque tractasset Procopio, viro rerum perito, ul 
qui Belisario ab arcanis consiliis fuerit, versatus in iis locis ubi 
Gothorum Vandalorumque arma fioruerant, neque sui tantum 
sed et prioris temporis res exsecutus, latine autem quae ejus ex- 
stat editio magnis partibus mutila esset et a sensu ipsius aber- 
råns creberrime, in elegans praeterea, ex graeca editione Haeschelii 
novam feci atque integram versionem, adhibitis etiam manuscriptic 
duobus e bibliotheca regia, ex quibus editi codicis loca plurima 
partim etiam ex conjectura emendavi. Consilium est addere es 
arcana Procopii historia, quam Alemannus Romae edidit, idemquc 
ex Agathia quae ejusdem sunt argumenti. Et cum manuscriptun 



Digitized by 



Google 



231 

TAticaniim Gothicorum Vandalicorumque Procopii pleniorem esse 
intelligerem eis codicibus, quos llsescbelius erat secutus, oravi 
amicos Roms, ut hiatus quosdam, qui in editis sunt, inde supp- 
lerent, mihique ea supplementa transmitterent, quod futurum 
spero. Ut nihil desit eorum, quse ad Scandinaviae antiquitates 
pertinent, adjungere constitui, quse apud Strabonem, Plinium, 
Tacitum, Ptolomsum, prseterea et apud posteriores, Helmoldum, 
Egenarthuro, Adamum Bremensem atque alios sunt ad eas per- 
tinentia: tum vero Gothica Jornandis: Sidonii Apollinaris epi- 
•tolam de moribus Theuderici Visigothorum regis: Ennodii Ti- 
cinensiB panegyricum datum honori Theuderici Ostrogothorum 
et Italis regia: leges Ostrogothorum Vestrogothorum atque etiam 
Longobardorum cum libro Pauli Diaconi, qui ipse Longobardus 
en illa eadem Scandinavia Longobardos deducit, de rebus Lon- 
gobardorum, dcinde nomina hominum ex illis gentibus, que in 
historiis, appellativa etiam vocabula, quse in legibus apparent, 
cum eorundem origine atque explicatione. Nunc Sublimitatem 
Tuam suse patriae, quod bene Deus vertat, redditam precor, ut 
«i quae sunt inscriptiones veteres, siquse leges antiquae, siquid aliud 
extra edita, quod ad explicandam Suecorum antiquitatem faciat, 
iis ut instruar, quod consummatius exire possit id, quod destino, 
opus. Tum vero Sublimitatem Tuam rogo, pro certo habeat, me 
non pro salute tantum regni Suedici, sed et pro ejus gloria nihil 
quod virium mearum sit omissurum. De cardinali Riceliaco nihil 
mediocre loquuntur homines. Sorbonista nuper fuit, qui ei ut 
numini litandum (ipsa verba posui) censuit: alius pro Richelieu 
vocandum Richedieu: quippe non nisi Dei esse tarn sapientibus 
consiliiB regem informare. At alii minus ei faventes publicis 
locis programmata affixere, si quis librum reperisset sagacitatis 
cardinalis Riceliaci a mense jam et ultra perditum, ei pro indicio 
pretium fore. Infelicem se in procurandis suorum consangui- 
neorum processibus, ne ipse quidem dissimulat, multum nuper 
conquestufl de Brezsei ferocia deque Milersei rapinis; quibus ad- 
dere potuit Ponticurleium, navibus longis prasfectum, qui per im- 
peritiam ita rem. navalem nuper turbavit, ut non alia res magis 
claasis regiae iter morata sit, missique huc legati, qui querelas 
perferrent. Tentavit comitis Suessionensis animum cardinalis, 
an consortem imperii in exercitu Brezaeum ferre posset: cum 
pernegasset, alio vertit consilia, vultque copias veteres, quae sub 
comite sunt, et novas, quae a civitatibus totius Galliae magno studio 
suppeditantur« quaeque a principe Condaeo et cardinali Valetta 



Digitized by 



Google 



232 

submissae sunt (eas omnes brevi ad lzm futursB putantur) distri- 
buere in duos exercitus, quorum alterum regat comea, proelmni 
si possit tentatunis: alteri velut subsidiario prassit ipse, eimulque 
utrique exercitui curet pecunias, belli instrumenta, et quae alendo 
sunt militi. Jam ex hoc malo, quod hostis intulerat, nonnihil 
boni illatum est. Solidus in libram impositus rerum promerca- 
linm, et aliud in epistolas vectigal demta sunt. Civitates cuxn 
militem suppeditent, loqui etiam liberius incipient. Cardinalis 
ipse, subito popnlaris factus, acccdere regem, fratrera regium, ire 
per urbem comitatu exiguo. Queruntur tarnen reformati, quod 
archiepiscopus Parisiensis bis diebus per ecclesias populum ad- 
monuerit, ut illorum coUoquia diffugeret, contra edicta regia, quae 
amicitiam coli in ter utriusque sententiae homines jubent. Nimi- 
mm romanae gratiae id datum, cum optimi duces sumantur ex 
reformatis, plurimumque ipsi ad bellum conferant, ut Montalba- 
nensis civitas integram cohortem. Post Corbiam captam quid 
facturus sit hostis, etiamnum latet. Sancurius qui nuUa de causf 
Corbiam dedidit, sive studio in reginam matrem, eive ut praediif 
suis circumsitis parceret, cum a rege capi Ambiani jussus esset 
eyasit non sine Chaunii (is Ambiano praeerat) infam ia. Fit apud 
Dionysii Fanum lorica a Sequana ad Matronam, ne si Esiam trans- 
eat bostis (quod tarnen moliri non videtur, metu augescentiun 
regis copiarum), istfaac irruropat. Sed videtur consilium Hispani 
esse, ea potius adoriri, quas Belgico fini propiora facileque tam 
capi, quam capta custodiri possint. Itaque praecipua parte hostv 
lium copiarum ad Samaram se tenente, Esiam transgressus est 
comes: tantaquc huio urbi, velut sublato periculo, securitas rediit. 
ut quae in portis agitari coeperant excubiae omitti incipiant. Al 
in Burgundiae ducatum mirum quantum trepidationis intuleril 
dux Carolus, qui cum equitibus forme quater mille capto Verdunc 
ejus tractus oppido irrupit: adeoque parum in principe Condaso, 
ejus provinciae praefecto, fiduciae habent provinciales, ut per le- 
gatos hie significaverint, si a se in Picardiam abstrahatur Gassio, 
notae virtutis tribunus, res pessimo loco futuras. At cardinalis 
Valetta et dux Bemhardus, commeatuum ut aj^unt inopia, et ne 
frugum, quod erat, absumendo res arctaa Argentorato facerent, 
Alsatia relicta ad Lotharingias Fenestrangium secontulere: quod 
ut vidit Gallasius, bene munito Drusenhemo, propius Bhenum 
concessit, incertum an transiturus. Inter actus aulae, quos popu* 
lus incusat, hoc etiam est, quod Arnaldus edito libello Philips- 
burgi jacturam in Germanorum proditionem refert, et yelut re 



Digitized by 



Google 



233 

bene gesta centum millia florenorum de publico accepit. Par- 
lamento dolet, quod rex implacide in eo8 invectus Hispano eos 
fftadere dixit« Multi senatores ut eam suspicionem toUant, cre- 
briiis etiam, quam solent, ad me ventitant. Regi tantum est animi^ 
ut in sermone nuper jaetaverit, se hoc anno urbem Bnixellaa 
incensnrum. Et credo, id fieri posse, non hin o ex Gallia, sed e 
Batavis, si nihil potius agendum habeat princeps Arausionensis» 
qoi ad Mosam agitare aliquid videtur. Nee mari quiescitur, sed 
nares ab India Asiatica reduces per Sinas constabilitum com- 
mercinm referunt. Mittitur in Brasiliam comes Mauritius Nassa- 
yijås ad eas, quae ibi sunt, copias iym recentia adferens, in spem 
band dubie conatuum dignorum Nassavio nomine. Sed magna 
illia darana eumtusque Angli irrogaverunt alienissimo tempore, 
si qua palatinsB domus cura est. Northumbrius decimam de 
piacatu postulans effecit, ut piscatores omnes Batavi mari dece- 
derent: unum eorum, ducem ceterorum, ad se colloquii specie 
Tocatum avexit in Angliam: quod quam aegre futurum sit Batavis, 
facile intellectu est. Comes Licestrius ita loquitur, quasi et foe- 
deris cum Gallia et restituendse cura Batavis amiciti» spem bo- 
nam habeat. Idem mihi dixit, intelligere se ad Sublimitatem 
Tuam ab Imperatore venisse literas: factasque a Suedis indutias 
trimestres: quorum nihil mihi gnarum respondi. Alter legatorum 
Scudamorius velut ob morbum uxoris abiit ad aquas Pougenses, 
isgratUB sane Gallis hospes: sed non ita ab bis contemnitur 
Anglia, ut expetere ausint ejus revocationem, si faciant, nihilo 
magis promoturi quam Pontifex, qui jam bis ter amoveri Roma 
Ettrsum postulans hoc ipso ostendit, utilem esse Gallis, qui ibi 
retinetur. Sancurius, cujus modo memini, in Angliam se rece- 
pisse creditur; futurum puto, ut rex eum reposcat. In Italia nihil 
boni sperandum est. Ita omnia Sabaudus corrupit corrumpitque 
societate infida. Et in valle Telina quam inopes sint Rohanii 
res, quam adversa Gallis Rhsetorum studia ob libertatis pericu- 
lum, dicet Marinus. *Hamiltonus* suis ad me literis jubet me 
bene sperare; ego, quod facere potui, rem Deo commendo. Apud 
cancellarium Francise commendando ssepe Ann» Pomeranse prin- 
cipis negotium, ita ut Sublimitas Tua mihi praescripserat, effeci, 
ut decretum ejus rebus commodum fieret, quod ad ipsam trans- 
misL Cum bis literis eunt duae delineationes pactorum, altera 
quondam Falkenbergio satis probata, nova a priore nonnihil dis- 
crepans altera, de locis desertis Estoniae et Ingermaniae ad cul- 
toram redigendis. Viri sunt in Batavis primores, qui id suscipere 



Digitized by 



Google 



volunt. Quare rogo Sublimitatem Tuam, chartis bis perlecüs, i 
aestimet, an quod proponitur non tale sit, quod praeter alias util 
tates etiam momenti aliquid sit allaturum, quo magis status Su4 
dici salus ei reipublicae cordi sit. Puto et D. Spiringio aliqui 
de eo innotuisse. Scribit mihi D. Grubbius se cum D. Salvio i 
id laborare, ut cum Danis rege concordia sanciatur. Nescio eg< 
an aliquod sit fcedus, quo Dauia ad tuendum eum, quo nunc ei 
Suediffi, statum, si forte armis quis impetat, obligetur. Haud di 
bie cogitabit Tua Sublimitas, si qua sit ratio, qua id regnum 
polonicis molitionibus possit abstrahi. Liters Coloniae 9 Augua 
Gotzium ajunt ab Hamburgi arcis oppugnatione rejectum abiise« 
ad Gallasium an ad Albim incertum. Inter Francofurtienses i 
Hanovienses restituta commercia. Scottam Darmstadiensis tracti 
oppidum irruptum a Bamsaeo compulsomque ad belli tributa We 
teraviam. Ratisbonam rediisse comitem Arundelium, eodemqu 
vcDire Csesarem. Erenbreitsteinii res bono esse in loco. Pecoi 
multa in ambitu pasci: ipsosque prsesidiarios saepe transito Rheo 
prseda graves redire. Viri quidam Galliae rerum admodum peril 
qui me accessere, ita judicant, non posse Galliam diu bello su 
ficere: tum quod regionibus maxime frugiferis ab hoste insess 
(nam et Campaniam invasisse Isolanus nuntiatur) neque solit 
Gallis in loginquum prospicere brevi alimenta defutura sint milit 
tum quod pecunias in parvi temporis impendia segre corrasse sii 
et alias reperiendi viae ferme obstructe. Nam agrestium, quc 
Grocantes vocaut, seditio per Languedociam vicinasque tern 
sedata est concessa immunitate omnium onerum, de quibus quer< 
bantur: quo exemplo forte et necessitate alise quoque provinci 
levamenta orant atque extorquent: nee jam redemtores reperi 
possunt, qui onera exigenda suscipiant: et rex ipse crebris sul 
ditorum questibus inflectitur. Oro Sublimitatem Tuam, me mei 
que ut pro sua bonitate curet: Deum vero, Excellentissime D< 
mine, ut ei optima consilia suggerat. Lutetias ^ Augusti 163( 

Tu8B Sublimitatis cultor devotissimu 
H. Grotius. 



Digitized by 



Google 



235 

lOS. Lut. Pftris. 6 Sept. Cal. nov. 1680. 

Excellentissime Domine. 

Postquam poatremum Sublimitati Tusß scripsi, dies jam sunt 
qoinque. Venit ad me is, qui nuper quoque apud me fuerat re- 
gia admissionalia, Bruloni comitiB collega, sororem habens Bu- 
lionii pecunias tractantia in matrimonio. Missus a rege erat, ut 
mihi legatiaque aliis indicaret, ire regem tutandos ad fines, pla- 
cere aibi, ne legati sequcndi se laborem sumerent. Si quid ha- 
berent agendum aut significandum, relinqui hie Bulionium et Bu- 
tUlerium patrem, quos adire possemus. Nam cardinalem et Bu- 
tUlerium filium, comitem Chavigniacum, regi comites fore. Regina 
hie manet. Fräter regius an hie sit mansurus, incertum est. Bex 
et cardinalis jam abiere Compendium, quo contrahitur exercitus 
ex veteri ac novo milite. Hostis, qui multum crevit et ex 
noris dilectibus et ex longinquioribus exercitibus, regis ad hunc 
fioem copias non ignorat. Gorbise muniend» intentus nihildum 
magni aggreditur, habens et in alteram partem principis Arau- 
sionenais conatus, quos respectet. Hie in urbe magna securitas. 
Excubiae paucis in locis aguntur cum hastis, non ut ante cum 
muaquettia, quia nuper domesticos quosdam cardinalis, urbanas 
Tigilias obtrectantes, musquettis armati trajecerant. Sanctisimo- 
niua hactenus gra tus apud regem, captata occasione, quod pro- 
pinquuB ejus esset, qui Castelletum tradidit, quasi aspectu suo 
yulnua regi refricans, ex aula in cxercitum extrusus est. Darau- 
sius primo statim adventu per patris Josephi gratiam rem mag- 
nam perfecit, ut post tam dure tractatam famam absentium, qui 
Castelletum et Gapellam tradiderant (equis enim discerpi jussi 
sunt), Sancurius, qui Gorbiam neque prsesidii, neque machinarum, 
neque bellici pulveris, ut alia illa oppida, egenam tradidit, dissi- 
mularetur cum excusatione, cum amicis nihil aliud obtendat, quam 
quod captam Lutetiam ac prope omnia periisse existimans sibi 
consuluerit. Verdunilm ad Ararim recepit princeps Gondseua: 
sed Gallaaius cum maxima parte equitatus eo abit, mala, quse comi- 
tatui Burgundiae illata sunt, in ducatum, si potest, vindicaturus. 
Cardinalis itaque Valetta, ut ex literis, quas Meti Thuanus scribit 
27 Augusti, cognoscimus, putat, se ei ducatui simulque Gampanie 
GallicsB tutandflß quibus nunc est in locis mansurum. Hostem, 
qui ad Samaram est, agitare Dorlani obsidium multos credere 



Digitized by 



Google 



236 

video; commeatibus abundat, quarum magnam partem Roia cap 
in venit, messem praeterea eripuit Gallis. In regis exercitu hat: 
dubie multa desiderantur. Idque inter causas esse suspicamu 
cur nos abesse malit, ne vitia appareant. Edidit bipontinus qu 
dam Stella nomine e protestante factus pontificius dissertatione: 
de pace Pragensi, in qua Saxonem non figurate sed simpliciu 
satis perGdum vocat, multisque criniinibus et ipsum et eji 
exemplum secutos onerat. Lectus est liber, antequam prodiret, 
medico cardinalis, quo is librorum latinorum censore maxim 
utitur. Puto per D. Camerarium ejus libri exemplum ad Subl 
mitatem Tuam perventurum. Romse Estrsus tandem a Pontific 
liberum dicendi jus, non ut Pontifex voluerat, adstrictum ad Pai 
mensia negotia deseruit, amovitque semulum, ordinarium Ronij 
legatum. Cardinalis Guenettius parat se itineri Goloniensi. Scribi 
ad eum Pontifex: Martio Guenettio S. R. E. cardinalis diaconc 
almae urbis vicario n östro et Sedis Apostolicse de latere legatc 
ad Ferdinandum II electum regem etc, nec non ad utrumque re 
gem. Quod Imperatori Romse non coronato titulum det regi 
tantum, moris est romani. Zavaskius aegrotat, ut medici ajun 
non sine periculo. Vienna docemur, Arundelium magna minan 
nisi obtineat, quod aequum putat. Id autem ut obtineat cun 
Bavari pace nemo non difficillimum videt A duce Brunsvicens 
dicitur postulare Imperator, ut in conventu, qui futurus est Co 
lonise, ostendat suum in Imperatorem studium: deinde de Hil 
desheimo moram non före. Maguntiacensem ideo ordinari morc 
ecclesiastico voluisse, ut ritus in electione regis romani usurpari 
solitos exerceat. Henricum Vasques ab ^nipontana principe 
venisse Viennam, atque eodem prope tempore a Mediolano se- 
natorem ad prsestruentia consilia conventus Ratisbonensis. Gom- 
meatus multum Heilbronnam roitti; a regionibus illis prope Da- 
nubium magna ab Imperatore tributa exigi: laboraturum Ognatum, 
ut si possit a pacificandi negotio Alcalam subraoveat. Scriptas 
ab Imperatore ad Mantuanum literas, ne se bello infelici ulterius 
involvat: Sabaudum autem, quicquid fecit hactenus, quod Gaesari 
Hispanisque adversum videri posset, excusare ut necessitate ex- 
pressum. Manent ejus ducis iroplacabilia cum Grequiaco dissi- 
dia: nec quicquam video inde bonse spei, quando cuncta ad Ti- 
cinum munimenta Galli deseruere, camposque impune persultat 
hostis cum XXH, ut scribitur, vix dimidium tantum extra prs- 
sidia habentibus Gallis eorumque sociis, qui prope Sesiam se te- 
nent. Arcem Mediolani Hispani majore praesidio novisque ope- 



Digitized by 



Google 



287 

ribus firmant. Rohanium prseter famem pestemque retinet metus 
e Tirolensi agro. Regiae nayes, qu« ad Maseiliam aunt, adbuc 
otiaDtur. Literas ab Argentorato boatia interoursana nobia invidet. 
A Tiguro literse 21 Auguati nov. CaL ajunt ^Hornium evaaiaae 
et reprehenaum*. Non temere credo. Sed Don placet mihi tan- 
tnm de eo eaae fabularum; unde id ait video. Necimpedire po- 
tid. Discimua ex iiadem literia, qui Poaohavium indictua eat, Ro- 
kaoio dace Tolecte, conventum, quantum conjici poteat, nihil ac- 
turum magni, aed ut fieri amat, rea renuntiaturum civitatibua. 
loterim tribuni et centurionea Rhseti in fide ad tempua retinen- 
tor, arte gallica negligendi militea, obligandi ducea. Nam cum 
pecunia non auppetat, pania cofaortibua datur valde imminutia 
per morboa et i'ugaa, quaai integr» eaaent, quod ducum lucro 
cedit. Queruntur Galli, cum Curienaia epiacopua poatremum clectua 
est, ad ^nipontanam acriptaa a Rhaetia literaa sequo aubmiaaiorea. 
Uli qno duriua habentur a Gallia, eo magia ad Auatriacoa ae in- 
diaant: neque tamen multum efficiuntiia, quae poatulaverant, dic- 
titante .^nipontana conaulendum aibi Imperatorem. Novaa 6er- 
manorum poat eaa, quae trän sie ran t in Italiam« oopiae non appa- 
reat: quanquam miait eam ob rem idoneum hominem ad regem 
Huogarise Mediolanenaea terraa regena Leganeaina, et ajunt Hiapani 
adventarc tria miliia peditum, raille equitea ab Ognato, non ut 
putabatur, ex Sileaia aed aliunde collecta. In locum copiarum, 
qufts Gallaaius in ducatum Burgundise et Breaaiam miait, aupple- 
mentum ei venire ajunt ex Suevia ad vim; partem eorum non 
longe a Schafhuaio ae teuere. Utramque enim Rheni ripam 
plane jam teneri a Gasaariania. A Conatantinopoli quaa vidi li- 
teras aatia veterea aunt 12 acriptae Junii novi Cal. Nuntiant poat 
Revanum amiaaum magna imperii Turcijci mala. Peraarum vali- 
dom exercitum. Ipaorunn imminutum morbia, et male curato 
stipendio. Tum vero cuatodea Aaiae militea aeditionem captaaae 
gnvem, quod in atipendiia rebuaquc aliia praeferretur ipsia novum 
militam genua a Sultan o conaeriptum, quoa Seimenoa vocant. 
Dari qnidem opernm a Sultano mitigandia animia, aed dubia ape. 
Ipaum Sultanum hiemia impatientem, ante ver Conatantinopolim 
ooD abiturum. Accedere ad haec, quod rex Tartarua ad Euxinum 
pontnm ire in Aaiam detrectet, et interfecto baaaa Caffenai, quan- 
quam excuaatorea in aulam miacrit, inaolentiam illiua et concua- 
siones accuaana, auspectua tamen ait rerum novarura, quapropter 
legati ad eum miaai aunt, honoria apecie, ceterum ut conailia ejua 
explorentur. Suapectam et Poloniam, et diaplicere mandata, quae 



Digitized by 



Google 



238 

legatus attulerit, ideoque dubitari, an eum auditunis sit Saltaci 
retineri tarnen spe incerta: missum ex ea aula, qui Russi ai 
citJain augeat, Thomam gcnte grsecum: et alinni, qui Moldau 
Yoivodam Valacho, in utilitates ejus aulae, conciliet. Consuli 
or« Euxini niisso cum classe Sabam Zeio adversus Cos 
corum rapinas: aliam classem ad Euboieum ivisse mare mt4 
tarn praedie. Ab Alexandria classem anniversariam bene ap] 
lisse Gonstantinopolim. Hsbc postquam scripseram, vidi recentio: 
ab Italia literas datas 2 Augusti novi Calend. Inde disco etil 
cunota ad Sesiam loca derelicta a Gallis eorumque sociis. JN 
uUum retineri ab eis pretium tot laborum praeter Valettam 
Bremum. De Sabaudo et hostibus tanto validioribus probanti 
quse modo posut. Additurque omnia movere Leganesium, ut 
subalpinam regionem, quae Pedemontana dicitur, bellum regen 
Centena scutatorum millia menstrua ab Hispano rebus Mediol 
nensibus destinata. In Neapolitano regno conscribi quae fii 
Augusti parata sint xnM pedituro, equitum quatuor: et i 
Hispano venire Pbilippum Silvam cum yim militum. Aue 
haec fortasse nonnihil in majus, ceterum ostendunt ingentes h( 
anno esse hostium paratus, qui si retundi poterunt in annum s 
quentem, aut bellum nobis felicius aut pax aequior sperari pot< 
runt. Parmensis privata odia adversus Auriam exsequitur, capi 
Sancto Stephano ad fauces Vallis Tori, in id auxilia Gallorui 
sibi Ventura exspectat, ubi sua bono posuerit loco, qua fide ac 
versus socios futurus, baud dixerim. Mantuanus nihil aliud quai 
patitur belli mala in Montisferratensis ditionem undique ingmeii 
tia. Dux Etruscus spectat haec, äuget classem, praesidia et mu 
nimenta. Bio erat nunc rerum status, quem Deus, Excellentis 
sime Domine, faciat nobis secundiorem. Lutetiae 5 Septembii« 
nov. Cal. 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimui 

H. Grotius. 

Tartaros Poloniae finitimos incursare Poloniam, ipsi Poloni 
ajunt: et in id ipsum ad ducem eorum Cantameruro a Sultano 
missa munera, eadem illae a Constantinopoli literae docent 



Digitized by 



Google 



108. Lut. Paris. U Sept. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Mensis hujus initio cum Rambervilleriuni in Burgundia scalis 
imipsisset dux Bernhardus, principis CoDdaei omnem Burgundiam 
periclitari a yi hostium clamantis literis excitus ipse ac cardinalis 
Valetta eo profeeti sunt, et jam hostis, praeter excursores aliquot, 
se in comitatatutn recepisse dicitur. Duci Beruhardo audio iv 
esse equitum millia, peditis vix quicquam. Narravit mihi Dege- 
feldius, cum Dola obsessa esset, tantum fuisse imperitiam dispo- 
neDtium machinas, ut globi plerumque intaeta urbe in partem 
castTorum alteram inciderent. Ad Corbiam nihildum aliud, quam 
monit se hostis. Bex Sylvanecti est: mitto acta, quibus reginam 
huic arbi, fratrem armis summo cum imperio praeponit, multa 
verborum honore, velut longa experientia cognitos, cum hsec 
prima sint utrique regendi rudimenta. Beginss consilium additi 
Bulionius et Butillerius, quem Angli non minus quam ego, siquid 
obreniat, adire jussi: prseterea princeps parlamenti Lesaius et 
Leo. Fratris regii nomen repertum est, sub cujus umbra cardi- 
nalis imperaret, cui fasces submittere noluerat tentatus comes 
Saesaionensis. Veteri sanguinis profluvio non sine ulceribus ac 
dolore laborat cardinalis, flans interim ingentes spes. Nam fratri 
reg^o dixit, se ipsi a sacris futurum Bruxellse, hac expedition e. 
Creditur rex brevi in his partibus habiturus lm egregiis nobi- 
lium civitatumque studiis. Machinas ei sunt xl, eductae e Portu 
Gratiae plerasque. Turcam sperant Galli moliturum aliquid, quo 
vires Hispani distrahant, ego segris adeo, ut nuper scripsi, ejus 
imperii rebus nihil magni sperare audeo. Brezaeus quod de se 
questum sciat oardinalem infensus, privatis insuper stimulatus 
in Milerseum odiis, videtur abjicere velie publica munia, dolente 
nemine. Classiarios omnes Pontcurleio (alius hic est cardinalis 
propinquus, longis navibus praefectus) iratos dimissioneraque 
postulantes literis et melioris imperii promissis placat cardinalis. 
Jam tertium inträ paucillum temporis salutatum me venit regis 
admissionalis, dixitque Zavaskium redditum meliori valetudini 
iter domum parare per Venetias. Quid egerit, nescio. Ceterum 
aliquid nobis noxium late re suspicor. Ait Heufdius, polliceri Bu- 
lionium nobis sub anni hujus exitum xxxii imperialium dalerorum 
millia. An staturus sit promissis, nescio. Certe impellere non 



Digitized by 



Google 



240 

desinam: summa tota repraesentata valere ad res agendas potuic 
set. Ist« particularum solutiones nihil aliud sunt quam vinouls 
quibus nos retineri putant obstrictos. Londinio rex Anglisp. ol 
luem digressus Oxoniae nunc est. Ait comcs Licestrius non ii 
Imperatorem tantum et Bavarum, sed et in Hispanum justas sib 
armorum causas, quod hie procuraturum se, ut Palatinatus cun 
eiectoratu reddatur, promiserit. Procurandi verbo includi prae 
standi necessitatem volunt Angli, cum Hispani operam se de 
bere, non et eventum praedicent. Quamdiu cum Batavis de mar 
calet controversia, quis est, qui Anglos, qua oportet fortitudine 
Palatini negotium curaturos putet? Landgravius quid Hagae ege 
rit, quid acturus sit Arausionensis princcps, magna est exspec 
tatio. Juvenis princeps Wirtembergius ivit ad castra regis, mihi 
que valedicens rogavit, ut Tuae Sublimitati per me commenda 
retur. Milereius magnus antehac religionis reformatae defensoi 
^ sed a suis abscissus, dum cardinalis Riceliaci auspiciis conciiia 

I turam inter romano-catholicos et eyangelicos molitur, nihil deter 

l ritus libri antehac a se editi successu improspero, aliud vulgavii 

inscriptum cardinali, hoc titulo: Christianas concordiae inter ca 
^. tholicos et evangelicos in omni bus controversiis instruendae con 

^ silium : nihil aliud haud dubie, quam apud illos irrisum, apud hoi 

? offensam lucraturus, cum initium faciat ab assertione primatui 

i Petri, quem perpetui ecolcsiastici regiminis causa institutum aa 

I serit. Neque videt cardinalem aliosque Pontificis ministros sul 

i pacis vocabulo nihil aliud agere, quam ut speciosum obtentuno 

i subministrent iis, qui ob meturo aut spem a parte afflicta ad va 

lentiorem cupiunt transgredi. Ratisbonensis conventus jam coiissc 
creditur, atque inter cetera acturus de Trevirensis dispositione 
Crediderim magnas esse inter Bhenum atque Ararim hoatiuni 
copias, quando princcps Condasus nuntiatur nobis incendisse sur 
burbia Divionis, ne illis latebras praeberent, et Colmaria magno 
exercitu premi. Opto Excellentissime Domine, Tuse Sublimitati 
res prosperas. Lutetiae 11 Septemb. 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissirnua 
H. Grotius. 



Digitized by 



Google 



f 



241 

104. Lut. Paris. ^ Sept. 1686. 

Exceilentiseime Domine. 

Ad Silvanectum sunt nunc quoque rex et cardinalis, rex 
bene valens: cardinalis super corporis dolores animo quoque 
cger, dum cogitat, quantis rebus et fratrem regium et comitem 
SuessioDensem, armis nunc regiis ita cogente necessitate impo- 
ritos, offenderit, cunctaque consilia circum«picit, per quse non 
Galli» tantum, sed et sibi consulat, et sua et propinquorum one- 
ratus invidia, non ita placatis dejecto Brczseo nobilium vulgique 
aoimis, ut stantcm Mileraeum patientes aspicere possint, cujus 
avaritia nova haec regni vulnera feruntur accepta. Accedit fama, 
ipsam reginam matrem Capellam venisse, ut e propinquo factio- 
nem, si possit, suscitet, quod tamen vix successurum creditur, 
quia ultio ejus cum Hispanorum rebus conjuncta est, quorum 
odium metusque apud Gallorum animos omnibus inimicitiis gra- 
Tiora sunt. Corbiam bestes ita in altum excitatis operibus mu« 
nierunt, ut oppidi aspecturo abscondant. Partem tamen copiarum 
habent in iis locis, quse nobis eis Samaram sunt, quasi prcalio 
paratam, quanquam non credunt rerum periti consilium ipsis eam 
aleam jactandi. Nee magis id rex, quanquam et ipse pugnaturi 
i'amara spargit, facturus videtur: nam et Pictaviensem et Armo- 
ricam nobilitatem venire ad se paratam in ver distulit. Ramber- 
TiUerio per vim capto bonam famam assecutus est dux Bern- 
harduB, quod mulierum praesertim divino cultui dicatarum pudi- 
citis eam curam ' gesserit, quam hinc abiens reginse promiserat. 
Pulveris bellici quod e Portu Gratiae venit in Picardiam porta- 
tum est. At in Burgundis ducatu tanta fuit penuria, ex regentium 
Don incuria sed peculatu, ut coacti fuerint Divionis magistratus 
a Genevensibus petere, obtinuerintque decem libraruro millia, 
postquam tantundem Helvetii se Genevensi armamentario reddi- 
turos promiserant. De Alsatia nihil habemus certi: et conjunc- 
tunisne se sit cum rege Hungarise Gallasius, an in Campaniam, 
quia ducatui Burgundise satis a rege prospectum sit, iturus, du- 
bitatur. Glassis regia progressa ad Stoechadas re nuUa acta re- 
diit; neque mirum, cum xii naves longas habeat haud amplius 
contra hispanicas ejus generis xxxvi, quibus so ali» a duce 
Etrusco adjungant, quasi ex Senensi foedere, ex quo et cohortes 
praebet, revera quod ipse ut alii principes Itali statum praesentem 

GroHi bre/. 16 



Digitized by 



Google 



248 

Italise moveri nolint. Navibus, quie rotund« dicuntur, validior 
Gallus: habet enim prope lx, cum Hispanus supra xiy dod ha- 
beat: sed earum silente cqbIo, quod saepe in illo roari evenit, usus 
exiguus. Tum vero militura classis omnis regia plus sex mille 
uou habet, quod ad terrestres conatus parum est. Sperarunt per 
Petrum Mancinum exsulem multis ejusdem fortunae coroitatum 
in regno Neapolitano aliquid movere Galli: sed ei quoque rei 
obviam iisse videtur regni ejus rector, preter eas, quas habet co- 
pias, ab Etrusco duce quater mille peditum auxilio adjutus. Post- 
quam Galli diminutum ad sex millia exercitum multis laborantem 
incommodis in agrum Montiferrati et Pedemontanum retro duxere, 
Hispani agrorum compotes Gatinararo incendere, Fontanam cepere 
tridui oppugnatione, et alia manu Redibum in Mediolanensi du- 
catu. Auetum utriusque loci prsesidium. Discordi» Gallos in ter 
et Sabaudum non desinunt: neque occultas sunt, nuper etiam ad 
mutua vulnera progressis inter se militibus, dum morandi sedem 
in Pedemontanis quibusdam locis Galli sibi vindicant, Sabaudi 
negant. Ducis Parmcnsis copias Gallorum auxiliis, quae mari 
Genuensi venerant, non nihil auctas in agro Placentino cecidit 
dux hispanus Martinus Arrago, quinque millia secum hnbens, 
germanos maxime, castellumque Rodofredum periculo exemit. 
Nequo vero armis tantum invalidus Parmensis, sed et PontiBcis, 
cujus Tasallus est, imperiis concutitur, minantis ei certam ex- 
communicationem, ni intra xxx diem armis absistat, missa pari 
ad Doriaro vicinum ejus atque hostem denunciatione. Creduntur 
ambo Mutinensis exemplo bellum relicturi iis, qui potentiores 
sunt, quam ut talibus territentur. Etiam marchioni Estrseo per 
amicitise speciem cardinalis Barbarinus ostendit monitorium in 
regem Galliae paratum: et in cardinalium consessu adyersus Ri- 
celiacum, ut pacis Christians turbatorem, declamatum constat, ni- 
mirum ab hispanica, quae multum ibi potest, factione. Et extra 
ordinem jubilaeum publicavit Pontifex pacis a Deo expetends 
gratia. Pontiiicis, qui hie est, nuntius, regis permissu ad cardi- 
nalem Hispanum misit de indutiis; ejus negotii eventum opperi- 
tuT simulator morbi Zavaskius, ut, si succcdat, suas res apud 
Gallos simul et Anglos eandem opportunitatem exspectantes pro- 
moveat. Video multa tentari in Poloni gratiara, metuique ne 
aliquando etiam apertius controversum nobis 6at jus regni. Ideo- 
que ego, qui non nimium rigidus circa honoris ostentamenta esse 
solebam, cogor circumspicere atque observare singula. De Rohanii 
morbo, quem remittere intelligimus, quantaque ibi sint reruni 



Digitized by 



Google 



f 



243 

gerendarum impedimenta, scribit Marinus, cujus res Tuse Subli- 
xniiati cordi esse non dubito. Ad comitem Licestrium rex Bri- 
tannianim nee minus ad Arundelise comitem sua manu scripsit. 
Sperant inde aliquid e re sua Galli. Sed in postremo coUoquio 
cum iis, quos rex Gallise ei negotio imposuit, Gallis fcsdus 
offerentibus, si jam nunc arma Angli sociare vellent, negavit 
ejus se rei potestatem habere Licestrius. Neque aliud quic- 
quam Galli obtulere: quos miror etiam nunc sperare abiturum 
Ratiabonensem conventum sine electione romani regis. Ajunt 
Imperatorem ex majoris numeri sententia regem romanum non 
nisi coDsentientibus suffragiis fieri posse. Facile aliquos electo- 
runa rem prolaturos ad pacis tempus. Ego videor mihi videre 
cursuros certatim electores, ut sua studia Imperator! ejusque filio 
ciinctas terras per arma insidentibus probent. Bavarus matrimo- 
nio et spe communium liberorum, gravido jam uxoris utero, ad- 
Btringitur: Saxo et Brand eburgicus per consiliarios Austriacis 
mancipatos arcanasque pactiones: ecclesiastici religionis studio. 
Et ne Treyirensis discrepet aut captivi suffragio disputatio oriri 
posflit, aliufi Burrogatum iri dicitur: idque inter capita consulta- 
tionis fore juxta pacem suedicam bellique in Gallos molimina 
et tributorum ordination em. Landgravium fama spargit ab indu- 
tiis recessisse, acceptis e Gallia lm scutatorum et cohortibus 
duabus. Plerique sie existimant, patrem Josephum, in quem ne- 
gotiorum maxima transmittit cardinalis, dum aulae roman se gratiam 
et aibi purpuram quaerit, ea agere, quae et res sociorum et Galliae 
et ipsius cardinalis Riceliaci plurimum labefactent. Becentiores 
ab Italia literae nuntiant, Afros praedones a Biserta et Tuneto 
exscensu in oram Neapolitanam facto, sine damno depulsos. Ger- 
manicse vero liters quanquam e» veteres magno ad nos am- 
bitu veniunt, metuere nos jubent Colmariae, Montipellicardi, Sle- 
stado. A Gotzio Paderbornam obsideri: venientes ad Gallasium 
Septem peditum cohortcs, unam draconariorum ad Norimbergam 
conspectas; dici in itinere esse decem cohortes e Silesia, duo mi- 
litum e Westphalia millia, paulo plus a Saxone, quse se aut cum 
illo, aut cum rege Hungarise jungant. Hanoviam de indutiis 
pangendis laborare. In Anglia est jam Ponica. lUud quoque 
non prieterierim, cum hie Galli exterique omnes fraudari se non 
tantum suetis regis liberalitatibus sed et stipendiis debitis queran- 
tuT, comitis interim Svarzenburgici Brandeburgicam aulam re- 
gentia libere honoraria ad diem persolvi. Haec postquam scrip- 
seram, redit ad me *Hamiltonus. De Hornio* nihil spei, mutata 



Digitized by 



Google 



^rat, post multa impendia restant 
8umma si suppleatur, ut Bänt 
mi supellectilem *Hornii* bis 
St. Ipse dubitat hic cohortem, 
Lt, an ad Tuam Sublimitatem 
ndseum cum Valettse et ducis 
1 hosti multum illis in partibus 
Telinse laboraturas res incursu 
adavia partim e Tirolensi agro. 
it Ratisbonam. Mitto Publiczii 
de quo jam per notas scripsi, et 
Sublimitas Tua insidias, quae li- 
D a Niverncnei peregrinatiuncula 
rlise legatus: venitque ad me et 
Btendit, ex quibus video, Batavos 
^iscarii vectigalis. Pro ea mer- 
m rapinis defendent. Ita intro- 
immensum exeunt. Deus, Ex- 
imitatem resque ejus prosperet. 

Sublimitatis cultor devotissimus 
Hugo Grotius. 

t, pacis n ego tio destinatum Za- 
Ossolinskium in mandatis ha- 
ntationi faveat, ut pacis germa- 
bi paret per quos indutiae cum 
ammodo mutentur. Rex secum 
milites. Fratri regio adest La- 
lionaeus. Et hic alchimista glo- 
1 rege et cardinali raulta collo- 
perus opifex, ut septenis diebus 
18, egregiuro rebus egenis sub- 
equid ei prodesse potest, hac 



Digitized by 



Google 



245 



106. Lut. Paris. ^ Sept. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Venit ad Sublimitatem Tuam tribunus Hamilton, amicus fide 
optima mareschalli Hornii, cui nihil magis nocuit, quam quod 
nimium multis Gallorum et Germanorum res, quse quam raaxime 
celari debebat, innotuit. Ego ferme postremus eam scivi. Feci, 
ne pecunia deesset, contribui consilium et operara, jam tum ta- 
rnen multum metuens, ne res, tam multis iudicata, res nostrns 
suo ex usu nec ultra aestimantibus displaceret. Nunc per Angliaro 
transit Hamiltonus ibi quoque communi causae, si quid potest, pro- 
futurus. Puto dignum, qui a Suedis beue excipiatur, tum ob vir- 
tutes ejus, quas a multis praedicari audio, tum quia gallicse mili- 
tiae suedicam constanter praefert. Deus det, ut ejus opera, Ex- 
celleiitissime Domine, Suedia Tuaque Sublimitas felices utantur. 
Luteti« i8 Sept. 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
Hugo Grotius. 



106. Lut. Paris. ^} Sept. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Non multum agitur paribus ferme bellantium utrinque^. viri- 
bus. Putantur fräter regius et comes Suessionensis habere xlm 
peditum xivm equitum. Rex praeterea vniM hominum ad sui 
custodiam. Roia recepta a comite Suessionensi. Dorlanum hostis 
obsidere dicitur. Comes Suessionensis saepe tentatus antehac, an 
cardioalis imperium pati posset, aperte respondit, se ejus inimi- 
citias malle quam in servitutem se dåre. Tarnen rem cardinalis 
obtinet, rege tam prope admoto, ut vix quicquam nisi eo con- 
sulto agatur. Et creditur cardinalis fortunse suae, an et astrolo- 
gorum, quibus multum tribuit, promissis fisus, calida consilia 
cautis prselaturus. Nuper cum mareschallus Lafortius haud ita 
celeriter propellendas in hostem copias censeret, dixit rex sibi 



Digitized by 



Google 



246 

idem videri, sed non placere id consilium cardinali. Idem hotnini, 
qui a regina matre literas de pace tulerat, respondit, nihil ea de 
T6 actum iri, nisi ipsa prius in Gallia esset, quod per ludibrium 
dictum sit, an ut spe pacis eo trahatur, ubi in veterem custodiam 
recidat, diversa est interpretatio. Lafortio autem dixit rex de 
pace si quid sit, id se latere. Angli legati perseverant non vi- 
dere cardinalem, ne quid dignitati regni decedat, eaque in re ne- 
gant suum regem quicquam mutaturum. Dux Vinariensis non 
longe a Gallasio in comitatu Burgundiae castra habet Auetique 
ibi sunt Csesariani novem ex Silesia partim draconariorum, par- 
tim peditum cohortibus, qua regimenta vocant. Exspectantur a 
Gotzio tres aliae. In Italia quiescitur, crediturque Parmensis ho- 
nesta specie parendi jussis pontifieiis ab armis abiturus. In Valle 
Telina nihil fit, palamque in Austriacam domum reflectuntur 
Rhsetorum animi gallici dominatus odio. Scribitur inde Marinum 
ire Constantinopolim. Colmaria obsessa non est, tantum clausi 
fuerant exitus, ut tuto transirent Gallasiani exercitus impedimenta. 
Cum nuper e ducis Bernhardi et principis Condaei cnstris suedi 
milites in Picardiam ituri non longe Fontebellaqueo praetergre- 
derentur, ortus rumor ridiculus, reginam Suedise auxilium regi 
Gallise xy millium ducere, totnm urbem pervaserat, ita ut multi 
ad eam videndam ad nos aecurrerent. Milcrseum valde objur- 
gavit cardinalis. Brezaeus ruri latet. Inter fratrem regium, comi- 
temque Suessionensem magna amicitia cardinali non suspecta 
esse non potest. Jubilaeus Papae vim quidem suam hie habet, 
sed suppressa ejus bulla, propter illa verba ut7*umque regem^ quse 
et in Guenettii mandatis posit:\ dixi. Interim res eadem graves 
rixas inter archiepiscopum Parisiensem, qui jure episcopali pu- 
blicavit jubilaeum etiam in hoc Sancti Germani suburbio, et ubbatem 
Sancti Germani excitavit, cum hie qui est Metensis episcopus, regis 
natura fräter, id jus sibi vetcre pontificum indulto vindicet. Qua de 
re edictum archiepiscopi mitto. Bdidit Evortius Jolivetus poema 
suum, quo regis Gustavi acta, ut potest, canit. Puto exemplum 
ad Tuam Sublimitatem aut misit aut missurus est. Petierain ab 
eo, ut scriptum priusquam ederetur, ad Tuam Sublimitatem mit- 
teretur; impetrare id ab co editionem festinanto non potui. Ego 
sicut soUicite mihi cavi ob causas multas, ne ad edendum auctor 
adjutorve fierem, ita externi hominis in res suedicas Studium 
non indignum suo pra^mio censeo. Quam de Parmensi modo 
posui conjecturain, ea plurimum firmatur rebus ejus ducis impro- 
speris, quas literae circa finem Augusti scriptae nuntiant. Nam 



Digitized by 



Google 



847 

cum Rodofredi caetellum, ufc soripsi nuper, obeidioni exemit agrum 
Placeotinum ingressus Martinus Arrago (id factum die ejus mensis 
IT novi Cal.) sexcenti ferme, qui juxta agebant, Galli Parmensesque 
fflilites occisi sunt, oapti cccc cum impedimentis omnibus. Aue- 
tum, quod in eo loco erat praesidium, recenti milite: oppido ca- 
0telli Sancti Johannis detracta mcenia. Agros ibi non minus 
quam aliis in partibus tenente hoste, dux Parmensis, ne Pia- 
centi« includcretur, metuens Parmam se recepit. Secutus eo Mar- 
tinus Arrago, postquam Trebiam transiit, ad Padum se posuit, 
ubi in adversa ripa Gremona conspicitur, incendiis rapinisque 
terribilis. Ut cum eo suas copias conjungere possit Hispano mi- 
litans cardinalis Trivultius, pontem imposuit Pado, dum Alexan- 
dris se tenet Leganesius, exercitum in Bassiniana habens, ibi quo- 
que ad Padi transitum facilem ponte facto. Ex Pavise urbe amne 
Ticino in Padum demissa tormenta bellica et mortariae; ingens in 
oppido paratus pabuli cibique. Aliquid minantur; quem locum suis 
conatibus destinent, incertum adhuc. Galli interim ad Bremum in 
igro Montiferratensi non sine agrestium damno quiescunt. Sa- 
baudi miles in Pedemontana regione. Vidi a Vienna literas 16 
Augusti scriptae ab homine satis curioso. Ait placere consiliariis 
Imperatoris, ne Goloniam mittantur qui de pace acturi sunt, nisi 
Ratisbonensi conventu omnia, quae prius oportet, recte sint con- 
stituta. Multum conferri consilii inter anglum et polonum le- 
gatos: illum vero ad Saxonem ire commendatum quse habet ne- 
gotia. Proponi ab aulicis quibusdam, ut praeter inferiorem Pala- 
tinatum ducis etiam Wirtembergensis (qui Imperatori supplica- 
turus conditionesque ab eo accepturus Saxonis adventum et pro 
»e preces exspectat) ditio, ubi morte possessoris vacaverit, detur 
principi domus palatinae cum matrimonio filisB Caesaris. Ad Saxo- 
sem missum esse ab Hispania quendam cum muneribus; gratum 
esse ei electori Hazfeldii, ut observatoris sibi appositi, conspec- 
tum. Et de Ognato Gallasium queri, quod pecunia et alimenta 
militi non adsint. A duce Brunsvicensi ad componenda, quae cum 
domo Austriaca controversa habet, legatos exspectari Ratisbonae. 
Laborare CsBsarem, ut 'Suediam* turbet per •Tottum* sed spe 
ezigua. A Frisio quondam noto Sublimitati Tuae literas e Saxo- 
nia veteres accepi, quas mitto, tum quia veniunt ab eo, qui etsi, 
ut judico, bostis non est, apud hostes tamen vi vit, tum quia scitu 
dignum est, quod de viro pi*udente scribit, qui pacem Pirnensem 
ita improbaverit, ut ob eam electoris se consiliis subduxerit. 
LegatuB Sabaudus ab aliquo tempore desiit Anglos invisere, haud 



Digitized by 



Google 



248 

dubie ut suspiciones communicatorum inter ipsos consilioruin vi 
tentur. Decimonono hujus mensis, ut ex Thuani literie disco 
copise cardinalis Valette et ducis Bernhardi erant Monthavioni 
in Burgundise finibus. Champlitae, qui locus inde tres leucas di- 
stat, Gallasius et dux Carolus. Deus, Excellentissime Domine, 
Tu» Sublimitati et per eam regno suedico fautor sit. Lutetiae 
it Sept. 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Molani frumentariam extra Corbiam Galli incenderunt, et 
ajunt, sperare se oppidi famem, me vix credente, dum latus op- 
pidi Hispanus assidet. Litcrae ex Zelandia nos docent, castra 
principis Arausionensis adhuc in agro Hollandise Langestratensi 
hserere, infesta a peste. Dunquercam ingressas naves xxyii, quae 
milites ferebant iymgxli, unde novse in Dorpium querelae, qui 
XXI optimas naves et mandata prohibendi habuerit. D. Joachimium 
in Angliam missum, ut regi dicat, non toleraturos Ordines novum 
harengarium vectigal. 



107. Lut. Paris. 8 Oot. Cal. nov. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Jam quintus huc Bruxellis nuntius venit ad cudendas indutias. 
Sed Galli jam egregiis instructi copiis magna, ut solent, minantur. 
Fräter regius et comes Suessionensis Peronam praetergressi sunt, 
quasi Bapalmam impetituri. Rerum gnari putant non satis illis 
commeatuum fore, direpta ab hoste Picardia maxime frugum 
ferace. In remedium inopiae quicquid in oppidis repositum est 
aufertur invitis velut in futuri temporis tributa imputandum. Parte 
alia Galli hostium munimenta, quae nobis eis Samaram sunt Cor- 
biam contra, vi cepere. Ita liber posthac ab incursibus erit ager, 
qui Samaram inter et Esiam jacet ablato, qui unus erat, transitu. 
Rex Roiam a suis receptam ingressus non longe se tenet. In- 
cendiis utrinque ex conventu abstinetur. In Dorlani obsidioae 
an perseveraturi sint bestes, tantis juxta Gallorum viribus, merito 



Digitized by 



Google 



249 

ambigitur. In Burgundia pugna adversa Gallis fuit, mari secunda, 

ad Mergaa mersis, ut famam spargunt, duabus hostiuin navibus 

longisy quarum altera uDa erat de sex, quas dux Etruscus auxi- 

liam Hispanis miserat. Glaesis gallica illa, quae ab Oceano in 

mare internum venit, in tres partes dividitur, britannicam, nor- 

maDnicam, aquitanicam. Prima pars prsetoriam habet, quse mille 

tonnarum esse dicitur cum machinis liy, in qua vehuntur archi- 

episcopua Burdegalensis et Harcurtius, quibus imperium manda- 

tiim est, alia dl tonnarum cum machinis XXXTI, novem alise quin- 

gentarum tonnarum, praeterea una ter centura, alia ducentanira, 

alia CLXy postrema cxx tonnarum. Pars secunda navem habet 

principem GCC tonnarum, duas cc, tres cl, centum aliam. Adsunt 

iDcendiariae sex cc, CL, et c tonnarum: quatuor flutts flandricae 

ad ferendos aegrotos cum medicaminibus: viginti ejusdem generis 

onustae commeatibus, cum cxx militibus singulse. Pars tertia na- 

Tem vicariam habet dl tonnarum cum machinis xl, aliam d, qua- 

taor alias coc, duas CCL, quinque CL tonnarum, harum alise xxx, 

alias XX, alise xy ferunt machinas. His adsunt cc tonnarum fre- 

gattfle cum machinis xx: decem, quas patacias vocant, lxxx aut 

amplius tonnarum: machinse his senae. Oecem fluttae, quae militem 

vehunt: machinse aingulis xiy: magnitudo inter cc et ccc tonnas: 

minores aliae tonnarum cl, partim cc capacitate machinas habent 

denas, et alia tormenta terrestria quaeque in terram descensuris 

UBui sint futura. Praeterea alise c aut supra tonnarum, octonis 

machinis, in quibus alimenta: scaphae centum ferme collectae e 

Maasilia oraque vicina octonis hominibus instructse. Tales illi 

vires suas publicant, ut in oceano forte valituras, ita in illo mari 

longis hoBtium immense pluribus impares. Edictorum non aliud 

tempus feeundius fuit. A 17 Septemb. novi Cal. ad hunc^ diem 

numeravi xlyii pleraque alia aliis contraria insita genti rautabi- 

litate. Horum pars potissima plebem etiam invitam ad arma 

compellit, qui mos ab Anglia primum profectus nunc et Hispa- 

niam Italiamquc pcrvadit. Equos in bellum abducit: deinde de- 

sertores capite plectit. Ego cum tanta muhitudine, primum belli 

imperita, deinde in militiam per vim protrusa proelium experiri 

non audeam. In Italia Parmensis vapulat. Galli et Sabaudi raoe- 

nibua se tuen tur. Helvctiorum Soloturiensis, Poschiavensis, Rhae- 

torum conventus pleni questuum in Gallos ob non soluta cohor- 

tibua Stipendiat Rhsetorum prseterea quod frenum sibi castellis a 

Gallo retentis impositum sentiant; induci et altcrum malum je- 

Buitas, et Vallitelinates Gallis obnoxios, tum religionis vinculo. 



Digitized by 



Google 



850 

tum quod eorum auctoritate invitis Rhsetis libortatem extorserint 
Cerbello acceptis novis träne Alpes summas copiis aliquid in Val 
lem Telinam molitur. Tragica, si vera sunt, de Hispanorum pei 
Italiam vicinasque regiones sasvitia vulgant Galli, oculos domini- 
bus excussos, aliis detractam pellera, alios in frusta discerptos: 
etupra, sacrilegia sine numero. Jam nunc intelligo duci Bernharde 
Vinariensi sexcenta florenorum millia per particulas numerari, 
loco millionis in mensem Augustum promissi. In ducatu Bur- 
gundise, non in comitatu bellum strepit, dicunturque castra habere, 
ut scripsisse memini, dux Vinariensis Montausoni, Valetta Cus- 
siaci, Auxonnae Ransovius, Champlitse Gallasius, Graise dux Ca- 
rolue. Putantur bis esse xxx millia. Gallis non totidem sed 
plus in equite. Parte altera Galliae circa Bapalmam se habent 
bellantium copise, Atrebates versus princeps Thomas, ad Gapellam 
Piccolominius, inter Hesdinum et Monstrolium ut ajunt Johannes 
Waertius, firmatis oppidis Cameraco, Bapalma, et Cateleto validis 
praesidiis. Fräter regius die 27 ClariaB erat inter Peronam et 
Braiam: comes Suessionensis cum parte exercitus inde in Cam- 
paniam avocabatur, quo irrumpere dicitur Bitlerus cum iis, quae 
ex Silesia venere, secuturis et aliis et Viridunensi et Luxembur- 
gico. Mala alia intervcniunt, bellum ex Hispania in ea Navarrsa, 
qusB Galli tenent, scmet injiciens tanto terrore, ut Bajonam ple- 
rique confugiant. Et quod maximum est, duse classes ab Ame- 
rica anni xxxiv et xxxy in Hispaniam perlatae cum novem auri 
million ibus. Et aliam a Terra Firma brevi exspcctari fama est. 
Creditur Gallasius nisi in Galliam interius penetrarc poterit, apud 
Helvetios hiberna sumturus. In aula leves, ut solent, gratise. Bar- 
rad» duo diu extorres, cum in Galliam reveniseent, jussi ire in 
Italiam. Sanctisimonius longius ab aula reraotus: cujus locum 
invasurus creditur Ghavigniacus: ita enim nunc appellatur filius 
Butillerii, aut, ut vulgus credit, cardinalis ipsius. Haeret hie 
Zavaskius, nihil palam, clam multa moliens, exspectatque, ut 
videtur, ea quae fient Ratisbonse. Cudi id quod scripsi ut credam, 
pluribus indies ducor conjecturis. Literas neque ex Pomerania 
pridem, neque ex Hollandia accepi: neque miror. Eorum, qui 
publicos cursus conduxerunt, avaritia id accidit, qui multarum 
hebdomadum faHciculos coacervant, ut in magno suo lucro im- 
pendiis parcant. Neque vero patiuntur mercatores Batavos, quo- 
rum id intorcst, remedia adferre. Et cum a partibus illis, quae 
ad Alpes aut Rhenum spectant, ssepe intercipiantur literae, in 
magna caligine vivimus, quae gazettis magnam dat mentiendi li- 



Digitized by 



Google 



251 

centiam. Deus, EzcelleDtiseime Doraine, reginae, regni, Tuaeque 
Subliinitatis res prosperet. Lutetiae 3 Octob. Dovi Cal. 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Mitto a Ringravio literas. D. Schmalchius per Augustam 
Taurinorum in Italiam transit, Helvetica via per pestem obsepta. 



108. Lut. Farifl. 10 Oot. Cal. nov. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Cardinalis Guenettius Coloniam petens transiit Basileam: ten- 
dent eodem Davausius et qui jam ab Italia venit Lugdunensis 
cardinalis. Venetus legatus persuasum mihi voluit ex Zavaskio 
(qni jam bene valens adhuc tarnen hie haeret) se cognovisse, nihil 
futurum de regis sui cum Palatina conjugium ob avereas Polo- 
norum Toluntates. Angli legati credere me volunt, nihil se cum 
Gallis acturos nisi Suedis codscüs eorumque pro meritis ratione 
hftbita. •Villauclerius* collega *Butillerii filii* mihi dixit, multa agi- 
uri de pace componenda Suedos inter et Polonum. Ostendi ego ba- 
tavico exeraplo et rationibus in talibus controversiis indutias longas 
facilius quam pacem perpetuam, que rogati juris abdicationem 
requirat, cudi. Sparguntur rumores parum certi de reconci- 
lianda cardinali regis matre hac lege, ut illa ab se omnes eos, 
qui in cardinalem hostiliter scripsere, ableget: et de revocando 
Guisio, dandaque ei Britanniae Armoricae prasfectura et filio ejus 
in xnatrimonium Anna Mantuani ducis filia altera, ut habeat cardina- 
lis, quem opponat comitis Suessionensis sibi magis magisque suspecti 
molitionibus, simulque ut Lotharingicam domum distrahat. Co- 
mitem certe perstare in coosilio de dignitate sua nihil largiendi 
aatis apparet: et ab co metuere sibi cardinalem et hoc apparet, 
quod nobiles aliquammulti, animo manuque promti, regio imperio 
juasi sunt ab eo discedere, nuUa probabili de causa. Manet rex 
fidus cardinali non tarn amore, quam quod sine tali adminiculo 
se rerum oneri imparem judicet. Ambiani aut juxta ambo sunt: 
eaque in urbe cum ducibus jam bis consultatum est. Priore 



Digitized by 



Google 



252 

conventu placuerat, comitem penetrare in Belgicos fines: alter 
cum appareret, obsidium nullum tentari posse, hoste circum vs 
lido, et commeatus euntibus defore, praevaluit Lafortii consiliuir 
non tanti aestimantis vicorum incendia et praedas, ut periculuc 
pugoae famisque subeundura föret. Intervenit et hoc malum 
quod stativa Degenfeldii, in itinere Dorlanum, irrupit hostifi 
equosque et sarcinas abripuit, segrc servato Degenfeldio ac duc< 
Wirtembergensi. Hostium pars bona inter Dorlanum et mar 
propiora se tenet. Video plerosque ita existimare, Gallasio intri 
ducatum Burgundise, alii cuipiam hostium duci inträ Campaniara 
hiberna före, magno Gallise incommodo. Dux Hohanius vix trif 
roillia secum habens sui militis, adversis Rhsetorum et Helvetio- 
rum animis, daronum aliquod a Gerbellone novis, ut scripsi, copii« 
aucto, accepturus videtur. In Italia pessimo in loco sunt res so- 
ciorum, ita ut imprudentiam ducis Parmensis, qui se huic bello 
implicuerat, ipsi auctores Galli nunc palam incusent. Nihil ei 
principi restat extra Parmam et Placentiam : hujus arcem servat, 
oppidi haud satis compos ob aversa ab hoc bello studia habitan- 
tium illic. Accessit et frequens infelicibus malum hostium eres- 
cens numerus. Nam et dux Etruscus praeter terrestria auxilia 
classem quoque hispanicam suis navibus longis auxit et Genuates 
non modo gallo militi adituro ad Parmensis terras per suos fines 
negarunt, sed et classem gallicam, cum apud Vadum consisteret. 
petiere machinis: quo malö coacta illa in oram Massiliensem se 
recepit. In Montisferrati agrum injiciunt se hostes, et dux Man- 
tuanus, quod prohibere non potest, ultro concedit, velut paci se 
redditurus. Haec tot ac tanta mala, praecipue vero alimentorum 
et pecuniae inopia (nam vctera onera plurima placandae plebi re- 
missa sunt, adeo nova instituere nemo nunc audeat) omnibus 
paene Gallis ingens injiciunt pacis desiderium, cardinaii ad ejus 
nomen, ut suis rebus parum utilis, trepidante, neque ad eam 
venturo, nisi necessitate, quod rerum peritissimi futurum putant, 
trudatur. Etiam ea, quse Corbiae prsejacebant nobis eis Samaram 
muniroenta, quse a Gallis capta perscripseram, amissa rursum sunt, 
quia machinae, quibus defenderentur, non aderant, incredibili tum 
ibi tum alibi negligentia. Agri quod Bononiam Morinonim re- 
spicit pleraque vastata Waertiano milite impune. Legatus vene- 
tus cum nuper in aulam iisset, cardinalem convenire non potuit. 
Nunc iterum eo profectus est, ingerens se ultro Poloniae Angli»- 
que negotiis. Nos in rerum nostrarum magna vivimus igooran- 
tia: quia literas ex Hollandia nullas pridem accepimus, ac proinde 



Digitized by 



Google 



253 

oec ex ulterioribus locis, cum Angli accipiant septimo quoqiie 
die. Id eo evenit, quod naves a Zelandia ad Caletum, quse literas 
ferant referantque, iDstitutae dod sunt, et audio Batavis id cupien- 
ribus noluisse Gallos, nimirum ut ipsi tautum per suos homines 
interdum commeaDtes rerum notitiam accipiant, ceteros eam ce- 
Icnt, rumoresque venditeut suo ex usu. Incipiet jam agi aliquid 
Ratisbonae, ex quo legati Saxonis adsuut. Dicitur pacem cupere 
deque ea serio agere Cassellensis landgravius. Argentoratenses 
octo gallicis cohortibus negarunt transitum. Archidux Aenipon- 
Una Rhsetos bonis verbis lactat. De negotio episcopi Curiensis 
promittit operam suam apud Csesarem, Firstembergum interim 
locum ditionis episcopalis retinens sine Rhsetorum, ut pollicetur, 
malo. Tribunorum et centurionum, qui Gallis militant, querelas 
corpus Helveticum huc pertulit, et sane habent, quod doleant, 
noD solvi sibi stipendia, quae ipsi gentis more suis quisque mili- 
tibue coguDtur numerare. Sed surdas aures publica paupertas 
facit Gallorum nunquam divitum, nisi cum faciunt foedera. Classis 
gallica non modo nihil nocuit Hispanis, sed et profuit, prsetextu 
dato, quo civitati Neapoli millio unus, alter nobilibus exprime- 
retur, intendereturque impositum farinae vectigal. Centum scu- 
tatorum millia inde accepit modo Leganesius, exspectans quin- 
quaginta alia millia, quse a Sicilia jam Genuam venerant. Praeter 
auxilia ducis Etrusci suo sumtu in terris ejus pergit militem 
scribere Hispanus. Hafkirchii, qui militiam suam offert regno 
Suedico, laudes raultis praedicat Marinus, rogatque, cum ut Subli- 
mitati Tuae commendem. Marini literas ego recte accipio: ille 
meas non item. Ad Sprecherum meae Sprecherique ad me pe- 
reunt prope oranes. Ad Hanoviam intercludendam a commeatu 
parari cuncta intelligimus. Venit huc modo quidam a Golmaria, 
qui sjndici ejus civitatis literas mihi mönstrat, et in iis obsidio- 
nis inetum, haud satis valido, si vis ingruat, ad oppidi tutelam 
praesidio. Scribit ad Sublimitatem Tuam Ringravius: mihi idem 
significat lite ris 20 Septem bris, spem esse eum quem castris ce- 
perunt locum Valetta et dux Bernhardus ad Montsausconium, 
defendi facile posse adversus crescentes quantumvis hostium vi- 
res favente ipsis situs oportunitate. Id ipsum quo magis et ego 
aperem facit, quod ex Picardico regis exercitu, quando penetrari 
in Beigas non potest, aliquot millia illuc mitti intelligo. Ex eodera 
re^s exercitu nobilitas, nullo stipendio, fessa sumtibus domum 
pToperat: crediturque rex ipse brevi huc futurus, vel una satis 
gravi causa, quod pestis castra vastet. Gorbia ingenti hostium 



Digitized by 



Google 



254 

praesidio ad quinque millia defenditur. Brezaeus refrigeratus an 
tehac, apud cardinalem huc usque in gratiaro rediit, ut pro Cale 
tensi proTiacia AndegaveDsem acceperit. Etiam nunc a Calet< 
venit tabellarius nee quicquam nobis a Batavis adfert. Deus 
Excellentissime Domine, prosperrinaa omnia reginae, regno, Tue 
quoque Sublimitati largiatur. Lutetiae 10 Octobris nov. Cal 
ann i 1636. 

Tuae Sublimitati^ cultor devotissimui 

H. Grotius. 



109. Lut. Paris. ^ Oot. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Pontificius quidam Homse bene notus pro certo sibique cog- 
nito mihi affirmat, habere Polonum regem a Pontifice perscriptam 
permissionem ducendae Palatinae: sed occultari id, ut virginis ani- 
mus incerto eventu tentetur ad mutandam de sacris rebus pro- 
fessionen!. Zavaskius, si domesticis ejus credi potest, votorum 
compos reditum parat per Venetias, jamque reginae propter regis 
absentiam valedixit. Quo ssepius ac diligentius Gallorum qui ad 
me veniunt avertere a me suspiciones volunt omnium adversus 
res nostras molitionum, eo minus fido blandienti sereno. Constat 
apud oranes, Joannis Waertii copias caedi potuisse et flagranter 
id concupuit comes Suessionensis: sed fratrem regium, qui aderat, 
ad cunctandi consilia, perpulit comes ejus et speculator individuus 
Butillerii filius. Hoc ipsum et quod ab expeditione in Belgicam 
revocatus est idem comes, prudentes multi in argumentum trahunt 
tacitae cum cardinali Hispano conventionis, ne fines alteri altero- 
rum exercitu hostili in vadan t, donec propius aliquid Coloniaa 
transigatur. Et de regina matre revocanda, remotis iis, quos 
sibi infestos cardinalis indicat, multum agitatur. Ad Anglos ut 
veniam, dicitur Arundelius pras se ferre offen sam: sed arcana 
ejus cum Bavaro colloquia cumque Hispaniae et Poloniae legatis, 
deinde vero incalescentia Anglorum cum Batavis certamina de 
piscatu et de Flandrico commercio et milite, pecunia, paratuque 
bellico, quse ex Hispania in Flandriam sub Anglorum praesidio 
perducuntur, argumentum videntur praebere, quo credamus, pro- 



Digitized by 



Google 



255 

miMis Austriacorum de rcddendo Palatinatu et partiendo forte 
electoratu, devinctos esse ADglonim animosi, nisi ea gentis so- 
eordia est, ut et publicam salutem et digDitatem propinquorum 
pari supinitate abs se segregent. Gerte quin Batavi tot Anglo- 
nim, sie enim iDterpretantur, injuriis ad ingens desiderium in- 
dutiarum, quo inaxime spectant Hispani consilia, impellantur ve- 
lut prscipites, dubitari non potest. Galli vcro sicut sua negotia 
clam Batavos habent, ita de Batavis idem suspicantur, mireque 
formidant Aysemae moram Viennse, accedentibus ad diffidendi 
causas cardinalem Riceliacum et principem Arausionensem inter 
plus quam simultatibus. Vidi Londinio literas, qu8B nunciant, 
hispanicum illic legatum itenim adiisse regem, palamque pro- 
6teri portare se Palatinatus restitutionem : classeroque anglicam 
iterum in mare prodiisse, ut neminem sine regis sui permissu piscari 
patiantur. Hollandi piscatores, quanquam noientibus rectoribus, 
facile inducuntur, ut fiorenum in lastarn, leve in praesens onus, 
sed quod introducto semel exemplo immensos auctus accipere 
poKit, persolvant, poUicentibus Anglis, prsestituros se, ne quid a 
Dunqucrcanis damni sentiant, quod haud obscurum est ipsorum 
cum Hispanis consensus indicium. Rex Galliae sub finem mensis 
hie exspectatur: justa est a Picardia abeundi causa grassantesin 
castris et oppidis morbi, multa hominum strage. Neque ex Sue- 
dia, neque ex Pomerania, neque ex Germania uUas a multo tem- 
pore literas habui. Sed is, quem hie miserat dux Vinariensis, 
mihi signifieavit, habere eum literas de Septem cohortibus hostium 
nostrorum virtute csesis.' Addebat idem bono loco esse castra 
ducis: sed valde ei dolere, quod pecuniae a rege nee quantum 
promissum esset acciperet, nee suo tempore, eoque novo milite 
augere copias suas non posset. Is ipse ex quo hsec intellexi, in 
Angliam ad Ponicam ibat propero itinere. Audio tamen aliquem 
ex Leodieosi agro militem duci ad venire: qui hosti Brissacum e 
Silesia advenere milites Hispano militant: Septem putantur millia, 
e Croatis vicinisque gentibus: omnia circa Placentiam, etiam Tre- 
biam sui juris fecit Hispanus: Mantuanum conditionibus tentat. 
Anglis ab India Orientali duee naves advenere, Batavis dives una 
a Coromandelensi ora quod portionibus in societate pretium in- 
cendit. Comes Mauritius itineri in Brasiliam se parat, egregio 
comitatu. Conqueritur Landgravius non impleta sibi Galliae pro- 
missa. Wardenburgii et Mulleri cohortes gallico stipendio mili- 
tantes apud Batavos inopia diffluunt. Idem multis locis in Gallia 
fit Dux Rohanius non satis habens exemplo instruere milites* 



Digitized by 



Google 



256 

addidit et librum quo ex Csesaris Julii rebus gestis utilia profert 
docunienta. Corbise aditus a Gallis eminus clauduntur. Coroiti 
Licestrio, ubi in Angliam rcdieiit, destinari audio Hibemiam pro- 
vinciam. Angli legati regis sui operam offerunt, si quid apud 
Danum e nostra rc fieri possit. Non desunt hie ad populum 
phalerae: nostrse victorise attoluutur in duplum: af&rmatur prin- 
ceps ArausioDCDsis in Flandriam, in Brabantiam dux Bulionius 
iucubituri, ut eodem tempore hinc invadantur Atrebates: pari 
famse libertate conjux Polono destinatur Borbonia, Condsei filia. 
Rex ipse pacis prsecupidus et plebi parcens lactatur quotidie spe 
auri alchimistici egregio ad hanc artifice eo de quo scripsi Bois- 
maillseo, ridentibus et tacentibus aliis. Batavi et Bohemis regina, 
ut jam nunc ex literis cognosco, credunt Arundelio sine circui- 
tione edictum Palatinatus partem utramque redditum iri, ubi per- 
soluta fuerint facta in cum ab Hispano Bavaroque impendia; 
electoratum Bavarse domui, ad quam et olim pertinuit, auferri non 
posse. Inde illi spem concipiunt utinam non vanam, ad aperta 
fortiaque consilia venturam Angliam. Aysemae Vienns multus 
bonos habetur, et ut legato et privatim, redditis ei, quae in Ger- 
mania possederat, auctisque titulis. Principi Thoms conscribere 
militem in Anglia negatum. Opto, Excellentissime Domine, re- 
ginae, regno, Tuasque Subliroitati cuncta prosperrima. Lutetia* 
^5 Octobris 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 

.H. Grotius. 



110. Lut. Paris. ^ Oot. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Abiit tandem Zavaskius, multum a suis sordium accusatus: 
comitatu tenui, mensa plebeia. Etiam quod a cardinali Hispano 
munus acceperat vendidisse in Anglia dicebatur. Ratisbona 
Arundelium adbuc retinet. Silentio tegitur oratio longa Caesaris 
ad principes; exspectatur ibi Brand eburgicus elector et Colo- 
niensis. Hie inter Gallos Anglosque foederis spes est aliqua, sed 
nondum confectum est negotium. Si cum Batavis Angli de mari 
controversiam ad aequas pactioncs deducere poterunt, magna res 



Digitized by 



Google 



257 

«cta erit. Cardinalis duos suspectos sibi ab exercitibus atnovit, 
qnoniin fraier regius nunc hie est, Bleaas porrb iturus: Suessio- 
aensis in Campaniam amandari creditur. Segem'sub Snem meosis 
hujna aut hie aut hinc non longe futurum credimu^. Nuper Kan- 
soTitts prima nocte laolani castra invenit, pnedifeque multum ab- 
duxit: primo demum mane superveuit Valetta cardinalis et glo- 
riam victoris sibi vindicat. Sub idem tempus Piccolominii castra 
damno affecit dux Bernhardus. Corbiam Galli claudunt circum- 
dacto aggere, nullius rei, quod sciamus, egentem, nisi quod molse 
lapidesque molares deesse dicuntur, quorum defectus aliis com- 
mentis auppleri potest. Conspectus amissi oppidi et malorum, 
que inde naaci possunt, reputatio sopita aliquamdiu, ut scripse- 
ram, odia in Sancurium, Davausii affinem, resuscitat. Est is in 
Anglia, poatulantque eum sibi dedi legati gallici: responsum 
accepere moratorium. Nempe ut illi tempus abeundi detur. Ve- 
neti Pesaram virum egregium mittunt ad paeificationis negotium 
Coloniam. Eodem se per Augustam Guenettius contulit. Sed 
credibile est, nihil actum iri, priusquam res transactse sint Ratis- 
boD». Praeter illa sex aut septem e Silesia millia, bavaricse co- 
hortes aliquot pontem Brissaci transiere cum maohinis zxiv, cen- 
tam carria farinae. Dicuntur eodem modiorum frumenti undécim 
millia e Wirtembergensi agro portata, et ex eodem agro Suevia- 
qae novas eo copias ducere Glenius. Jam certe ita viribus suis 
confidit Gallasius, ut non Bellegardam tantum et Auxonnam inter- 
clodat aditu, sed et Ludam machinis verberet: unde Montispelli- 
cardi periculum imminet, hoc majus futurum, quod comes Süsse, 
notae industrite atquc animi vir, mortalitatem cxplevit. Pars quse- 
dam Imperatoris copiarum ad Tigurim se ostendit, metusque est, 
ne ex ea parte et simul a lacu Comensi, propter quem germanus 
milea se tenet, irrumpatur Rhaetia, fessa insuper discordiis. Duces 
Rhaeti omnes ob non soluta per undecim menses stipendia a 
Gallis debita militiam deseruere, tribus demtis. Conventus novus 
Curis habetur, quo ipse se, quanquam et animo et corpore aeger, 
transfert Rohanius, iratos, si potest, verbis placaturus. Quis sit 
Vallia Telinae status exhaustae peste et agrestium ob militäres 
iojurias fuga, Marinus dicet. Loca, quae Hispani in territorio 
Placentino cepere, haec praecipua nominantur: Comporanata, Flo- 
rentiola, Burgum, Sanctidominicum, Gurtis major, Buscittum, 
Montcella, Pleudola, Salinse ad Saxum. Aqua praeterea amnis ab 
oppido Placentiae abducta, et oppidanorum aversi animi ducem 
ipaum intra arcem conclusum trepidumque tenent. Jam et Albam 

Grotii bre/, 17 



Digitized by 



Google 



258 

el Niceam, Montiferratensis ditionis oppida, sute potestatis fecer« 
Silva et Ferrandious, et Ast« mioantur. Classit gallica in on 
est Proyinciali, hispaDica Genuse, in id se parans, ut insnlii 
Margaritae et Honorati commeatus, qui ibi desiderantur, adferat 
Alia classis ad Caretam contrahitur. Landgravius quid agat, in 
certi sumus. Credi volunt Galli, auctum illum gallicis cohortibuf 
ire, ut Dortmundo Ermensteinoque subveniat. Hanoviae prseai- 
diarii Offenbachum invasisse dicuntur, ad eripiendum hunc illis 
locum movente se Darmstadiensi. Interim nec pactionum cum 
oppido tentamenta conquiescere. Multum dubito, yerumne sit, 
Turcas Neufaeuselae insidiatos: deinde viginti eorum miilia missa 
ad expellendum Transilvani» Ragoskium, desertum ab Imperatore, 
raetuente, ne novum in se bellum concitet. Anglos intelligo, 
priusquam bellum in Austriacos sumant, magno id indicare Ba- 
tavis, nempe volentes Flissingam sibi tradi, ut e propinqua sede 
arma moveant, deinde veterem britannum roilitem sibi concedi, 
accepto ejus in locum novo. Hkc meis popularibus persuaderi 
poBse vix arbitror. Tum vero metuo, ne rejectae res a Ratisbo- 
nensi conventu in Norembergensem an ni venturi Anglos tot 
annos trahi solitos trahant amplius. Ne id quidem credideriror 
quod fertur, cudi Ratisbonse proscriptionem, quam bannum vo- 
cant, in Laudgravium Casselensem et ducem Bernhardum. De 
Gotzio rumores sunt vavii, alii ad Visurgim, alii longius iisse. 
Sed haec ex propioribus partibus cognoscentur certius. Nibil aliud 
nunc quidem habeo, Excellentissime Domine, nisi ut rcginae, 
regno, Tuae Siiblimitati precer optima. Lutetiae ^f Octobris 1636. 

Tuae Sublimita tis cultor devotissimus 
H. Grotius 



k 



111. Lut. Paris. |S Oot. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Multum priestitit cardinali nostrorum Wittstockiensis victoria. 
Nam regis aliorumque animos ob pecuniae imminentem penuriam 
aliaquc incomraoda praecipites ad pacem, in spem meliorem erexit. 
Jamque farna, ssepe in bello non minus quam res ipsse valens, 



Digitized by 



Google 



r 



259 

üt, Gallasium, qui capto Mirebautio Burgundiae ducatum penc- 
trtret, coactum peditatus sui bonam partem auxilio mittere la- 
boiantibus. lis vero, qui ad Corbiam sunt, tantum accessit fiducise, 
at, quanquam alieno anni tempore putent, se affodiendo breve 
intra tempua pervenirc posse ad oppidi oppugnationem, praecipuo 
impnlaore Castilionfleo, edocto talia Batavorum eommilitio. Rex 
ipse jaro Chantiliaci est. Cardinalis ad Abbevillam, fräter regius 
inani cum ira Blesis. Sanctisimonius, qui nuper in flagrantis- 
lima fuit apud regem gratia, amotus, ut scripsi, ab aula nunc 
etiam praefectura Blesensi aliisque dignitatibus exuitur, accessums 
ad exempla instabilis potentiae. Etiam Franciae canccllarii nutare 
dicitnr fortuna. Angli adhuc rem cum Gallis trahunt, Ratisbo- 
nensia, ut videtur, eventa opperientes, cum Batavis concordise 
vix audent spem dare: mari nihil agunt neque Galli, quorum 
clasais partim ad Villam Francam se tenet, partim mare oberrat, 
nee Hispani, quorum naves partim ad Vadum sunt, partim Genuas, 
quae ciyitas eis commeatuum inopia laborantibus subvenit. Ter- 
reatre bellum, ut ante scripsi, prosperum Hispanis, adeo, ut Villat- 
tam, quae praeter Bremum sola de partis hoc hello Gallis restabut, 
Galli, quod defendi posse desperarent, muniraentis nudaverint. 
A Rohanio nihil exspectandum, imminutis per morbos, famem, 
diffugia ejus copiis. Sed haec Marino testi oculato narranda re- 
liaquo. A Polonis suis ob non soluta stipendia iteruni deseri 
Gallasium rumor est, nescio an non ex utilitate confictus. Venit 
ad me bis diebus •Heufdius*, cui multum cum •Bulionio* com- 
mereii. Dicebat, exhaustas ^Galli* pecunias: neque esse, unde 
nova fierent, haud mansuris in obsequio provinciis, siquid ultra eis, 
quam Tolentibus animis esscnt, imperaretur. Itaque in Aquitania, 
Languedocia, alibi forme precaria tantum esse imperia. His ne- 
ceasitatibus cardinalem, invitum quamvis et quamdiu posset reluc- 
tantem, in pacem trudi. Praeterea urgeri a Poutificc. Batavos 
mutuo et metuere, ne sine ipsis transigatur, et, ne ipsi id facere 
occupent, metui. ^Riceliacum* inter et *Arausionensera* manere 
diaaidia et suspiciones satis apparet. Pater Josephus aegrotat, pras- 
cipaum cardinalis instrumentum. Litcris Windesora datis \% Oc- 
tobris putat revocari Arundelium Ponica; ipsius negotia obhasre- 
8cuat ad incertum fcederis Anglos inter et Gallos. Addam vota 
pro regno, regina, Sublimitate Tua, Suecorumque omniura gloria. 
Lutetiae |j| Octobris 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 



Digitized by 



Google 



Accepi jam Koma partes egregias, qu» in editis grsece Pro- 
copii Vandalicis Gothisque desiderantur. 



112. Lut. Paris. 7 Nov. Cal. nov. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Ad duo Galliae vulnera picardicum el burgundicum, tertia 
plaga accesfiit vaeconica, qua Galliae in Hispaniam vergentis lit- 
tu8 Oceano ambilur. Lucarum portum coeptum a Gallis maniri 
exscensu ibi facto permunit Hispanus, irrupto et municipio lo- 
cuplete magis quam firmo Sancti Joannis de Luce, quod dicitur. 
Jam vero et Bajonie ita imminet, ut eam tutari non auei dux 
Etpernonius filiusque ejus, dux Valetta, inde abscesseriot, 
magna circum populorum trepidatione. Numerum hostium haud 
facile dixerim, minuentibus eum aliis famse cura, aliis augen- 
tibus odio in dominantes. In Burgundia nuper Mirebautium 
cum ab hoste caperetur, aegre evasit dux Bernhardus, qui in 
auxilium venerat, impar neutiquam, quanta erat credita^ hostium 
multitudini. Neque enim, ut putabatur, militem miserat in 
Saxoniam Gallasius, quo ituras e Westfalia Sueviaque copiaa 
multo est credibilius. Nuntiant qui ab exercitu Gallasii veniunt, 
esse apud eum XL millia. Tantis fretus copiis principem Bur* 
gundiae urbem Divionem terret, jam capto coUe, qui eam despi- 
cit. Video multos ei quoque urbi mctuere. Qui a castris ad 
Corbiam veniunt nugas esse ajunt, quod de ea oppugnanda aut 
hoc tempore aut per hiemen quicquam speretur. Cardinalis Ri- 
celiacus Abbatisvillae est, multo in omnium odio. Monachus Jo- 
sephus revalescit, dure satis nuper objurgatus a cardinali, quod 
cum regis in animo labascere vidisset cardinalis gratiam, ipse 
quoque omnium arcanorum consors, ejus cnras obtrectare coepis- 
set. Idem monachus effecit, ut quibusdam de alchimista Bois- 
maillaeo tanquam de impostore loqueutibus regis nomine denun- 
tiaretur, parcerent infamare hominem regi fidum. Guenettium 
cardinalem jam Coloniam Agrippinensem venisse, fama est. Sed 
nova mora pacis negotio incidit, indignante HispanisB rege, quod 
a Gallia in locum Brezsei surrogatus sit Lugdunensis cardinalis, 
ut scilicet togse purpureae fulgor legatis hispanicis praeradiet. 
Dum ea de re ultra citroque commeant nuntii, dum aut Galliam 
tentat Pontifex, aut absistere ab hac mutatione cupit, aut Hi- 
spanus quem opponat parem quasrit (cardinalem Cuevam pruden- 



Digitized by 



Google 



261 

tisBimum yirum faraa jam destinat), abibunt menses aliqui: edic- 
tumque Feuquerio et Davausio, ne se ante Quadragesimam pa- 
renl. Anindelius Ratisbona quidcm digressuB creditur, sed nova 
mandata exspectaturus Francofurti. Id signum videtur consilio- 
rum adbuc parum fortium, quanquam concessum Sublimitati Tuse 
roilitem per Scotiam scribere ex legalis disco. Cum Gallis agunt 
adhuc. •Poloniae* hie faveri in eo, quod in •Suecia* sibi irrogat, 
multonim sermonibus magis magisque cognosco. Video et validns 
*Papaß* apud *Angliam* molitiones, quas successu carituras spero. 
Rex novum cum Batavis foedus feeit, ut quando in Belgicam 
arma inferre jam non datur, pro eo det Batavis sesquimillionem, 
nt in bello perstent. Sed pecunia ea ut recte solvatur, metuo, 
tarn roanifesta Gallise inopia, ut cohortes quasdam inter tanta pe- 
ricula rex dimiserit, et in castris ad Corbiam valde esuriatur: 
pulvis tormentarius cum et ipse e Gallia non suppeteret, ex HoUnn- 
dia petitus est. Ad Leccum locaque vicina tenet se Cerbellonus, 
curamque injicit Rohanio Morbegnum aliaque soUicite custodicndi, 
rejecto jam in Gallos, quem non ita dudum Hispani senserant, 
metu, quo deserta qu« fuerant ad Larium loca frequenter rürsum 
coli incipiunt. Commune utrisque a morbis malum. Parmensis 
res miserte. Ducis Bemhardi quantum cardinalis ciiram agat vel 
hioc apparet, quod tantis in difficultatibus extricata illi sint CCH 
scutatorum, quo plus petere verecunde non poterat. Habere cre- 
ditur niM equitum. E Gallasii exercitu et hoc nunciatur, neque 
morbis eum vexari neque alimenti penuria. Ut summam dicam, 
ita res sunt in Gallia, ut pacem etiam non optimam eitiant summi, 
medii, infimi, unaque ejus mora credatur Riceliacus. Tria millia 
e regne Neapolitano Placontiam circumsidentibus accessere. Nä- 
ves flandricsß externaeque alise per id regnum retinentur in usus 
hujus temporis. Gallica classis nihil agit, abundans imperitis 
rectoribus, egens necessariis rebus. Mochelium ad me nunquam 
scribere, miror, haud defuturum respondendi vicibus. Ermensteino 
timetur. Jam intelligo etiam a Gramontio, qui propius Bajone 
profectus est, urbem derelictam, quse ab illo, quod ante nominavi, 
S. Joannis municipio quatuor distat leucis. Dens cuncta in bonum 
vertat Christiani orbis, idemque, Excellentissime Domine, reginse, 
regne, Tuseque Sublimitati prospere adsit. Lutetiae 7 Novembris 
novi Cal. 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor dcvotissimus 
H. Grotius. 



Digitized by 



Google 



262 

118. Lut. Paris. ^ Nov. 1686. 

ExcelleDtissime Domine. 

Venit ad me nudiustertius admissionalium regionim alter 
Berlisius. Cum per multa circumegisset sermonem, tandem ad id 
venit, cujus causa missus ab affine Bulionio videbatur, ut per- 
cunctaretur ex me, an Suecia Colon iam missura esset. Dixi quae 
ex Sublimitatis Tuae litens didiceram, de rejecta ad regni prae- 
sides eonsultatione : difficultatem subesse in conciliatore per 
legatum Pontificis, cui tarnen remedium forte reperiri possct: 
optare Sublimitatem Tuam, si res ferant, interesse ipsam con- 
ventui, ut sapientissimorum hominum, quales baud dubie futuri 
sunt regis Galli« legati, consuetudine frui liceat. Cum ille di- 
ceret id, quod de Pontificis auctoritate objiceretur, nihilo magis 
ad nos quam ad Anglos pertinere: pace facta opus, cum belle 
illigati nondum essent. Si in causam descenderent, quod ille in 
propinquo esse volebat credi, tunc rationem disparem non före. 
Heri adivi extraordinarium Angliae legatum, prsecipue ut intelli- 
gerem, quid de fordere esset cum Gallia: nam et ab aliis Gallis 
audieram jactari, convenisse jam hac tantum exceptione, si quae 
placuerant hic regi Angliae probarentur. Pernegavit convenisse 
quicquam, neque spem se ullam videre, ut in bellum apertum 
Anglia proruroperet, hoc quidem rerum statu. De piscario quo- 
que negotio cum Batavis transactum nondum esse, quantum ipse 
sciret. Corbia ante hos dies tres quatuor dedita per urbem vul- 
gabatur. Jam discimus petitum ab obsessis coUoquium, datum que 
permutatis obsidibus: sed cum deprehenderentur tempus trahere 
in spem nescio quam, abruptam actionem obsidibus redditis ac 
receptis, reditumque ad oppugnationera lunati extra fossam mu- 
nimenti. Rerum necessariarum nihil obsessis quod desit intelli- 
gere potui. Credo non omissurura cardinalem, quin prsefectos 
pecunia, milites (nam magna pars transfugae sunt) irapunitate, et, 
si ultima clausi experiantur, inevitabilis supplicii metu tentet. In 
Burgundia feliciter Gallis successit municipii Sancti Joannis ad 
Lonam suscepta liberatio. Audiebantur jam a Gallasio verberari 
mcBuia. Metusque erat, ne qui die 31 Octobris novi calend. magno 
satis ambitu eo iverant, serius quam necessitas pateretur adve- 
nirent. Obtulit se propiore per Auxonnam itinere subventurus 
oppido Ransovius: profectusque sero vespere 2 Novembris novi 



Digitized by 



Google 



263 

cal. cum equitatu Condiei prinoipis ac parte turmarum ducis Vi- 
aarieneia, duabue germanicis cohortibus, altera sua, altera Batilii, 
cum per madentes exundatione amnium campoa noctem totam 
iacessit, mane Auxonnam ut transierat, obvios Croatas obiter ce- 
cidit. Sonua inde perlatus monuit obsessores urgere coepta, an- 
cequam veoiret auxilium obBessis, quod vero majiis auspicabantur. 
Jam ante captis munimentorum exterioribus 2 Novembris post 
meridiem irruptionc facta in disjectam valli oppidani partem, 
egregia defenaorum virtute dejecti sunt, ducentis suorum amissis. 
Bansovius quanquam auditu oppugnationem compererat, ea de- 
mum repulsa advenit: ac postero mane significat oppidanis, ut 
erumperent, hostes, qui draconarii erant ccc, coegit in receptum 
ita turbidum, ut ni equitatus Gallasii subvenissent, perituri omnes 
fuerint. Sic quoque in abeuntium invectus latera, multos fecit 
capüvos, metuentibus propius accedere um hostium equitibus, 
qui illos periclitantes eximere malo jussi fuerant. Ransovius in 
coDspectu hostium ad suos rediit. Hostiles exercitus nihil ultra 
de illo oppido sperant. Mirebautium, unde venerat, rediit cre- 
ditarque Ararim transiturus Gallasius, qui Burgundiara Hispanise 
ditionis a gallica disterminat, ut ibi et tutius et in meliore vic- 
tut copia hiemem transigat. Scripseram nuper de hostium initu 
io maritinaa Vasconiae. Ea de re hsec recentiora didicimus. 23 
üctobris Dov. Cal. prtefectus hispanus Pompeiopoleos cum pedi- 
tum XTH, equitibus j>, liispanis omnibus, Hironem transgressus 
hostis, capto municipio Hendara, apud Harognam oppidum po- 
«uit castra. Misit contra eos Gramontius, qui Bajonam regit, 
Damontium, sed coepta pugna eum conspicatus imparem, redire 
jttsrit oppidumque ab habitatoribus deseri. Equites quingentos 
haud plures habuerat Damontius. Hostis, insessa Harogna, Ci- 
burcum it. Dux Valetta, Espernonii filius, cum a municipio ditis- 
simo Joannis de Luce accurrisset, conspecta hostium vi, satis 
habuit recipere se, postquam Ciburci in prtesidium Vascones pau- 
cos et quoadam de patema pnetoria cohorte reliquerat. Cum re- 
liqao ejua cohortis idem Valetta die 25* meditamenta hostilia 
ipeculatum progressus, vidit eos ad prcelium instructos, monuitque 
tum Ciburci tum S. Joannis de Luce municipes viiiliter ut se 
defenderent. Sed quinque locis Ciburcum oppugnavit hostis ce- 
pitque sgre elapso Valetta. Eodemque tempore xxviii pinassae 
et vm belliosß naves adortte S. Joannis municipium et municipes 
ipsos et paucos e cohorte Espernonii, qui aderant, fudere facile. 
Jam ipse Navarrte, quam Hispanus tenet, regia vice rector Bajonse 



Digitized by 



Google 



264 

obsidium pArat, pollicitufi regi suo, se ante dominicum natalent» 
oppidi, saue permuniti, compotem fore. Dicitur militiB aliquidl 
eo out itnmisisBe aut induxiBse Gramontius. Arcea duae sunt altersi^ 
in prsefecti regia Xjalli», altera in oppidanorum potestate. ^grötat: 
ipse Espernonius Daquae: oppido S. Spiritus praesidium dedit; 
mille homines: tantundem Petri oppido. Etiam vicina Vasconiae- 
loca ad Aquitanicam pTsefecturam pertinentia nominantur, qu8& 
hos tis irruperit late agros tenens, ingenti circum trepidatione^ 
De Parmensis rebus omnium prope judicio conclamatum est^ 
Comes Brionius, quod fratri regio carus esset, plusquam expediret 
dominantibus, in Bastiliam est datus. Feuquerio Verdunensis da* 
tur prsefectura, nee ipsi nee Davausio quicquid adhuc de itu Co- 
loniam imperatum est. De Brezseo in cardinalis gratiam resti- 
tuendo agitur, forte ut omissa illa de cardinalis Lugdunensis le- 
gatione cura, dematur Hispano nova tergiversatio. Misit et rex 
recuperatum insulas Maris Ligustici duas, quo exitu docebit dieB^ 
Gerte Margarit« insulse, cujus appendix altera est Honorati, non 
magnum ambitum, totum habet machinis preseptum: praeteres 
arx valida toti incumbit insulae. Datum Vitriaco, qui proyinois& 
Narbonensi prseest, Harcurtioque hoc negotium. Inter maritima 
loca, quse in Vasconia insedit hostis, magni fit ob situm Socova» 
Janijam felix ad no« venit nuntius, eos, qui intra Corbiam sunt, 
iterum ad pacta venisse, et oras exituros. Est quod jactet car- 
dinalis fortunam sibi militäre. Habet Tua Sublimitas Marini e 
Valle Telina literas; multum erit, si tutari, qui ibi sunt, sua pote* 
runt, tam felicibus per Italiam Hispani armis et tot e partibu8 
impetita ipsa Gallia. De Turca, dum bellum cum Perso durat 
motusque interni, quid speremus? Commendat se Snblimitati Tuse^ 
Sprecherus noster, cid ist«, quarum memini, jam saepe in gratiam 
aulas romanae a Patre Josepho cusae pactiones plane non proban- 
tur. Non male judicat Italorum omnium id votum esse, ut Galli 
in limine sint Italiae, non intra Italiam. Hispano autem, si i» 
belgico hello explicare se possit, gallicum bellum formidini non 
fore. Deus, Excellentissime Domine, cuncta det reginae, regne» 
Tuae Sublimitati salutaria et gloriosa. Lutetiae ^ Novembris 1636. 

Tuas Sublimitatis cultor devotissimus 
H. GrotiuB. 

Socovam et S. Joannis de Luce oppidum diligenter muniunt 
Hispani. Espernonius cum morbo Burdegalam portatus est. 



Digitized by 



Google 



f 



265 



114. Lut. Paris, {g Nov. 1686. 

Excellentissime Domine. 

fixiere Gorbie die 14 meneiB hujus, ut hie numeramuB dies, 
tres equitnm yexillatioiies, pedites ceteri, simul ad mille ducen» 
los bene valentes: morbidi aut saueii Bexcenti, seä herum qiio- 
qne pars altera semifegra belloque Don inhabiles. Sic quce intra 
septimum diem nuper Gallis perierat, intra septimam, quam op- 
pugnari circumjeeta munimenta coeperunt, diem recepta est, cum 
intactum staret non modo valium oppidi fossaque, sed et prae- 
textus fossae agger, quem contrescarpam mos militaris vocat* 
Nihil compertum eis defuisse prieter medicamina. Causa tarn 
subitse deditioois non apparet: brevi apparituram qui exierunt 
dixere, cumque is, qui prsefecti mortui vices implebat belga ad 
Hispanos redierit, evanescit suspicio, peounia corruptum^ ncc 
aliud conjectantibus relinquitur, quam credere in arcano aliquid 
cum Hispano cardinaii convenisse. Angli legati, qui ssepe jam 
cum regiis ministris coUoquuntur, ita disserunt, quasi cum Hispano 
velint salvam sibi pacem et commercia, rem sibi non nisi cum 
Imperatore et adhserente ei Germania. Eodemne tracturi sint 
Galliam, ut omisso Hispano illuc incumbat, et apertene bellum 
facturi sint Angli, an ut apud Batavos, Scotos, Gallos olim so- 
lebant, causam alienam sua pecunia ac milite adjuturi, non eadem 
omnium est existimatio. Gaudeo ex Furlisho comite discere, col- 
ligi permissu regis Britanniae in Britannia militem in usus Suediss» 
Landgravium is, qui ab eo missus huc venit, nuntiat acceptis CCM 
imperialium novum cum Gallia foedus, quando prius servatum non 
fnerat, inivisse. Sic et Batavos Galli novis obstrixere pactis, pro 
irruptione in Bclgicam, qiue priori foedere promissa erat, ses- 
quimilUonem Francicorum illis poUiciti, quod illam de hello 
in Germaniam vertendo suspicionem firmat. Ke ex oppidanis 
militibusqne qui transfugerant inquisita, magis quam ante patuit 
Sancurii, qui Corbiam nuper dedidit, socordia, ita factum, ut affi- 
nium gratia impedire nequiverit, quo minus in absentem eadem» 
qusB in Castelleti Capellaeque prsefectos poena decerneretur, addita 
etiam xvni x francicorum mercede in caput ejus. Hec dome- 
stica calamitas fecit, ut Davausius se a legatione Coloniensi ex- 
ouset. Pater Josephus ita quibusdam locutus est, quasi ipse eo 
itarus esset. Gallasius ubi sit, non certo scimus. Numeratus est 



Digitized by 



Google 



266 

ejus exercitus praeter oppida Burgundiae ducatus transiens ad 
XXXYII bene valentiuni millia. Rumores editi ipeum die bujus 
mensis ii fuisse ajunt ad Vigennam in coinitatus Burgundiae con- 
finio. Alii Trans-Rhenana repetiturum ajunt, alii in Helvetiorum. 
finibue hibematurum. Circa Bajonam dux Valetta et Gramontius 
xviM habent railitum subitariorum, sed vasconicae gentis in illis 
partibus qui romanae sunt religionis, occulta pro Hispano vota 
habent, quae per occasiones se aperiunt. Pecuniae quae fuerant, 
defecere, nee mirum inter tot vera impendia, et rapiendi tantam 
licentiam: novam reperiendi difficultas surama est. Sunt qui in 
litium summas mutuique nomine tributa nova animo concepe- 
rint, sed vix audent rectores irritare plebis patientiam, resurgente 
cum maxime per Aquitaniam seditione corum, quos Escrocantes 
vocant. Dicebat mihi bis diebus Berlisius, affinem suum Bulio- 
nium praeeepisse, ut Suedis pars debiti nuroeraretur, at Heufdius 
ne Chartas quidem, quibus ut eo perveniatur opus est, datas aibi 
ait, quanquam multum instanti. Neque ego desii ostendere illam 
per exiguas particulas diversam solutionem ad res agendas nobis 
esse inutilem. Hanoviam indutiis trimestribus tutam esse intel* 
ligo. Fama spargitur, sed parum certa, captas a Gallis naves 
onerarias quatuor, quae victui belloque necossaria ferebant in illae 
insulas, quas in Ligustico man juris Gallici Hispani nunc armis 
tenent. Corbia non amplius quam sex machinis fuit verberata. 
Ex Italia nihil habemus, nisi a Mantuano duce missum fidum 
hominem in Hispaniam. Multa consilia inter Hispauum et Etnis- 
cum sociari: optare Ponti6cem, ut et Parma, et, cujus periculum 
magis urget, Placentia sibi custodienda ad tempus pacis tradantur. 
Interim et in Parmensi agro castrum Farnesium, Betolam aliaque 
cepere Hispani. Ex Hispania duo roiUiones ducatorum rebus 
italicis destinari dieuntur, partiendi in centena millia in mensem. 
Mediolanum cccom ducatorum mittebantur. Cardinali Riceliaco 
res prospere succedunt. Colonienscm conventum et omnia de 
pace coUoquia morari speciose potest apud regem, felicibus Galliae 
flociorumque rebus, apud Pontificem semper aliquid inteijectando, 
quod Hispanus nolit. Videt scilicet, nuUam spem pacis a Pon- 
tifice oatentari, nisi reditu concesso regis matri, quam rem me- 
rito sibi exitiabilem judicat, deinde firmato matrimonio lotha- 
ringico. Jam vero et Pigneroli et Lotharingiae restitutio, magnam 
ipsi gloriam detractura, vix poterit evitari. Itaque nihil aliud 
ei restat, nisi ut vitandae invidiae pacis studium praeferat, reipsa 
bellum, quantum potest, trahat. Praeter cetera commoda, hoc 



Digitized by 



Google 



267 

magnum est, quod Galli externo metu avertuntur ab internaTum 
rerum cura. Quod tarnen ut diuturnum sit, vereor, quia fräter 
legius improvisuB venit in hane urbem, sermonibusquo sociatis 
cum Sueaaionensi, qui Iseam a cardinali Riceliaco dignitatem suam 
non diasimulat, heri sub noctem discessit, eodemqne tempore alio 
itioere com es Snespionensis, coituri, ut faroa est, in Aquitania, 
ubi de seditionis incendio, at modo dixi, cinerea reviviscunt. Esper- 
noniiuque et Sanctisimonius, nuper regis dejectus gratia, prsefec- 
turas et clientelas habent. Metuendum sane, ne si ad civilia arma 
Tenitur, tempus Hispano detur penetrandi in eas partes, quse hac- 
teniis ei regis vigil cura praeclusit. Franciscus Melo et Mediolani 
cancellarius jam iter Coloniam ingressi sunt. Ibunt et eo legati 
HelTetiorura, Rhstorum quoque et Vallitelinatium, sub Pontificis 
legato controversias suas disceptaturi. Ratisbonse jam omnia pa- 
nta dicuntur ad regis romani electionem. Legato Angliae di- 
gresso manet ibi, qui minori sub nomine res Anglorum procuret, 
tat qusß geruntur spectet. Angli legati besterno cum ministris 
regiis coUoquio nihil aliud quam responsum perscriptum exhi- 
bnere ad delineationem fosderis, quam Galli in Angliam trans- 
miserunt. Creditur rex, qui nunc Versaliae est, huc venturus, ne 
popalus hie satis inquies auditis principum offensis attollat Cor- 
ona. Semper quidem Deum oro, sed hoc maxime tam necessario 
tempore, Excellentissime Domine, ut Christiane orbi, Suedise 
regno reginseque, ac Tu« Sublimitati det salutaria. Lutetiae ^ 
Noverobris 1636. 

Tuse Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 



U5. Lut. Paris, ^f Nov. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Ita justa mihi videtur causa D. Elis Diodati, ut, etiamsi amicus 
mens non esset ab annis plus viginti, tamen suffragari ei anderem 
apud sequitatis omnis servantissimam Sublimitatem Tuam. Nunc 
ad causae bonitatem aocedit viri virtus et eruditio, quibus laudibus 
jampridem virorum summorum gratiam meniit. Audio Rasschii 
boms injectam manum regiam. Itaque in proclivi esse negotium, 



Digitized by 



Google 



cum ex eorum bonorum obTentiooibuB squum sit exsolvi nomen. 
quod fecit. Id vero etiam ad Suedici regni honorem pertinet, cum 
qui ei crediderunt ejus regni commoda juvare in animo babuerin^ 
Quod ergo commendayi antehac Tuae Sublimitati, commendo nunc 
etiam, ut aliqua inveniatur ratio, qua rem suam servet vir publici 
boni perpetuo studiosisaimus. Nihil bis adjungara aliud praetei 
votn, Elzcellentissime atque Iliustrissime Domine, pro salute Tuae 
Sublimitatis rebusque prosperis. Lutetis ^f Novembris 1636. 

Tuse Sublimitatis cultor devotissimufi 
H. Grotius. 



116. Lut. Paris. ^ Nov. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Mitto orationem qua regem a hello reducem aalutavi ^ menais 
bujus, brevem, quod amant reges, franci praesertim. Respondit 
rex benigne, gaudio aibi semper fore res Suedorum laetaa: ab 
ipsis hoc anno initium bene gercndee rei factum: Gallos exemplum 
secutos, magnos Hispani fuisse conatus: (de Imperatore tacebat) 
bene evenisse, quod Picardia Burgundiaquc liberntse essent peri* 
culo, pro Corbia recepta multum deberi cardinali Biceliaco: 
deinde mareschallo Castilionaeo : addebat quaedam ad accusa- 
tionem Germanorum, qui a fcßderibus discesserant. Constat, Cor- 
biam deditam Italis contradicentibus, qui in prsesidio erant, Hi- 
spanis, quae gens alioqui in tutandis oppidis minime ignava est, 
volentibus, ea de causa eum, qui praefecti locum implebat, apud 
Atrebates in vincula datum, sunt qui dicant. Id nisi sit, latuit sub ne- 
gotioarcanai cum cardinali Hispano pactio, quam credibilem faciunt 
nunti pontificii ad festinandum conventum Coloniensem labores. Est 
ibi Guenettius: in itinere sunt Alcala, Melo, cancellarius Medio- 
lani, et pro Gallis cardinalis Lugdunensis, cujus se rationem ut 
legati Gallici non ut cardinalis babituros testantur Hispani. Dixit 
mihi legatus venetus, cum nuntius pontificius suscipere in se 
nollet operam obtinendi liberi commeatus pro suedicis legatis ab 
Imperatore, se per eum, qui res ibi venetaa agit, id negotium 
agere. Acturum tantundem Sanctichaumontium apud Sublimita- 
tem Tuam aut eos, qui suedicis rebus praepositi sunt, pro legatis 



Digitized by 



Google 



269 

Sixonis aliorumqiie. Dixi ego iooompertum adhuo mihi, qaid 
üietarA esael Suedia, tum eorum memor, quae pridem ex Sublimi« 
titis Tu« literis cognoveram, tum ez auctoritate ea, quam ibi 
babituruB eat Pontificie legatus, e presentia Poloni, ex omnium 
poDtificiorura in dos odio, multa auguraDs nobis aut noxia aut in- 
honora. Libenter intelligo optare et Batavoe, ut alibi sua res 
•gatur, cum omnibus ad pacem, si ita succeaserit, prseparatis possit 
addi lex, ne conrenta ante yaleant, quam et cum Gallis conve- 
nerit. Scd hanc ego curam Tute Sublimitatis summse prudentie 
relinquo. Angli nihildum confecere: spem conficiendi foederis 
neque tarn propinquam volunt, quam prsdicant Galli, neque re- 
motam nimis. Interim cardinalis fama velut confectae rei fruitur, 
tttili ipsi ad multa intra extraque regnum. Discessus duorum 
priocipum a Lutetia rege insalutato, qui in propinquo erat, nihil 
dnm mali parturire videtur. Comes Suessionensis Sedano, quo 
profectus est, scripsit, se nee quicquam cogitantem, quod regi di- 
iplicere posaet, nee male de Gallia meritum abiisse libertatis re- 
tinendae causa, cui malum strui multis indieiis comperisset. Cre- 
ditar cardinalis nitro submisiase homines, qui ei metura carceris 
facerent, ut sie ipaum sicut olim reginam matrem Gallia extru- 
deret, minus e longinquo nociturum. SusuiTabant quidam cum 
dace Bulionio, Sedani principe, ejusque avunculo principe Aran- 
rioDcnsi, aliquid in cardinalem Bioeliacum, de quo conquerendi 
caiuas illorum uterque hnbeat, moliri comitem. Eam suspicionem 
ut avertat, dicitur comes obtulisse regi paratum se, si is velit, 
abire in Helvetiorum fines, ubi Novum Gastellum affinis ipsius 
LongaTillanus tenet. Fräter regins Blesis scripsit, factum se 
alieni metus participem, daturque opera, ut in aulam pertrahatur, 
quo minus spei in co habeant, quibus praesentia displicent. So- 
eova in Vasconiae ora tribus castellis ab Hispano munitur, ad ex- 
icensus faciendos naviumque receptum aptissimus locus. Bressiam 
incendiis populationibusque incursat Gallasianus roiles. Cardi* 
aalia Valetta et dux Bernhardus Burgundiae ducatum tueri posse 
satia habent. Placentia adhuc ne defendatur, an jam in Hispa- 
norum sit manu, dubitatur, planeque conclamatae judicantur res 
principia illius. Perdidit illum et res ibi Sabaudus gallicas, spe 
ipsi ab Hispano facta, ut per pacem Pignerolum recuperet: jam- 
qae palam fräter ejus cardinalis Romse Austriacis partibus se 
applicat, suscepto Germanias patrocinio. Itali omnes, et in his 
Veaeti, pacem ardenter optant. In Valle Telina nihil agitun 
Peratat rex in illis, quae praescripsit antehac, multorum Rhaetorum 



Digitized by 



Google 



II. 



270 

animis ad austriacas amicitias reapecturis, nimirum quod futura 
pericula subire malint, quam jamnuDc certam aenritutem. Literas 
CoDstantinopoli datn 12 Sept. novi Cal. ajunt visiro, qui in Per- 
sas bellum gerit, res prope om o es deesse necessarias, ex mille 
quadringentis, qui transieruut, janizaris Persam, additis aliis, con- 
scribere roilitiam ejus nominis, aliamque spahiorum Tocabulo, ad 
turcicum instar ac dåre gregario militi asperos in diem duo- 
denos. Dici et ab iis, qui Babylonsß praesidium habent, fugatum 
Achmetem bassam. De Sultani in Asiam itinere nullos etiamnunc 
sermones esse: sed näves mitti, quse alimenta militi ferant. Abiisae 
ab ea aula Poloni legatum, de Moldavia irritus labor. Dictum 
ei Tartarorum populationibus finem facturum Turcam, si ipsi 
Cosaccos compescerent. Spem ei aliquam factam abducendi Can- 
tanutii. Ceterum servorum nulli libertatem impetrasse, nec im- 
munitatem iis, quae asportabat, dera tis quse ipsius usibus eran c 
necessaria. Tartarorum chanum Precopensem id agere, ut se in 
gratiam Sultani restituat, poUicitus nihil sibi commune cum Co- 
saccis före. Dissimulari a Turca offensas, si fidem praestet, 
spem ei fieri amovendse classis, qusß in ipsum immissa fucrat. 
Fratrem Bethlehemi Gaboris Stephauum donis ambire sultani 
bassarumque amicitiam. Jamque effecisse, ut Sangiacis, qui in 
proximo sunt, praeciperetur, suis ut copiis auxilio essent, quo 
procerum Transilvaniae consensu, dejecto Ragoskio, in eum prin- 
cipatum inducatur. Ragoskii, qui in aula fuerant, legatos nihil 
eorum, quae voluerant, obtinuisse. Ex Italia praeter quae dixi dis- 
cimus, Genuates satis se medios gerere. Esse ad Vada hispanicas 
näves longas, itcmque etruscas: alias näves xiii per Neapolitanum 
regnum per Hispaniam novem armari, ut Gallis opponantur, 
quorum in insulas conatum haud valde metui; Crequiacum nihil 
posse, exhaustis copiis. Cardinalem Riceliacum, si qua res anxium 
habet, haec est, quod neque pacem vult serio quanquam invidiae 
declinandae aliud prae se fert, neque ad alendum bellum pecunias 
reperit sine odio ac periculo. Pendet adhuc consultatio, an im- 
minuta parlamenti Parisiensis omnium augustissimi Jurisdictionen 
duo erecturi sint nova, Lugduni alterum, alterum Pictavii, ut ex 
eorum dignitatibus ingentes summas faciant. Proponuntur et alia 
non minus difficilia: quorum metu magnum apud omnes ordines 
est pacis desiderium. Heufdius de pecunia debita adhuc trahitur 
dicitque, maximam partem perire interusuriis. Nihil ita coUectim 
datur, ut usui esse possit. Comes Egmundus natus domo ut per- 
illustri regumque aiiinitatibus ssepe innexa, ita infelici, cujus 



Digitized by 



Google 



271 

•TUS pro partis ad S. Quintinuin et ad Gravelingam victoriis prse- 
miam ab Hispanis habuit cervices pnecisas, cum Hispaiiis se suspec- 
tum videret, ut fere sunt proceres omnes belgse, in Gallia secu- 
riorem habitatiouem sumait, mansitque etiam post exortum hoc 
bellum. Bona habet in Belgica sub Hispano: eautipsi maneant, 
idqae caveatur pace, si qua futura est, optat, inque id ambit re- 
git gratias, etiam reginae nostrae, ad quam ea de re scribit, nee 
minus ad Sublimitatem Tuam ejusque filium. Die 21 Novembris 
Bori Cal. cardinalis Valetta ad Marsiliacum erat prope Lingonum 
oppidum, Lotharingium versus ducere cogitans militem ad terrss 
minus exhaustas. Gallasiani exercitus pars major ad Ärarim 
hsrebat Lamboio, qui ipse nuper vix elapsus est Gallos equites 
cnrsores, cum decem cohortibus, quas regimenta vocant, Rhenum 
trsDsiit. Ardet eum insequi dux Bernhardus Vinariensis, eaque 
de causa in aulam hanc venturus accipiendis mandatis creditur. 
Postremse ab Italia literse nuntiant, Placentiam centum quinqua- 
ginta equitibus, musquettariis trccentis non amplius defendi. Hi- 
spanos in via, qusß Parmam ducit, castellum fecisse, et loca in 
montibus intersitis occupasse. üerbellonis cohortes ad minorem 
numerum teduci, quo pauciores stnt ductores minusque im-^ 
pendii. Ex hispana classc, qu« ad Vada est, peditem in terram 
exponi ob curam valetudinis. Frumenti exportionem vetitam 
in agro Mediolanensi, aliaque edici, quse victum faciant para- 
bilem. Duos milliones et dimidium a civitate Neapolitana 
iperat regni ejus rector, et cum florentinis mercatoribus agitur, 
nt pecuniae aliquae Mediolanum transmittantur. Diroissi sunt, qui 
in utum classis detenti erant nautae, pars maxima Belgae, minore 
per hiemem a GalHs metu, et ab Hispania atque aliunde accitis, 
qni naves impleant. Praeter haec nihil nunc habeo, nisi perpe- 
tniim illud, Deum ut precer, Excellentissime Domine, pro reginae, 
reramque suedicarum, ac Tuae Sublimitatis salute. .^{ Nov. 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Quidam Gallos et Anglos cum Austriacis jam putant con- 
venisse: sed legi conditiones, ut honos confecti negotii Pontifici 
NTvetur. Arundelius dicitur adhuc haerere Katisbonae. Et quando 
nos 8ua celant etiam Angli, metuo, ne quid polonici subsit 



Digitized by 



Google 



117. Iiut. Paris. 6 Deo. Cal. nov. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Eum, qui Corbiae postremo hostibus praefuerat, Atrebati non 
modo in vincula datum, sed et supplicio a£Pectum discimus: et 
rex ipse hoc oppidum utrimque amiasum ait pari flagitio. Quae 
quanquam tacite conveDtionis saspiciones diluunt, multum tarnen 
de armorum aut generali aut locali suspenaione auBurrant. Cre- 
dibile id faciunt res cardinalia, ex quibus res Galliae pendent: qui 
cum pacem videat coiri non posae, niai ut et de restituenda re- 
gina matre agatur et de matrimonio lotharingico, quod prius- 
quam rescindatur, prius ae pontificatu abiturum dixit Pontifex, 
et ad bellum aegre expediri pecunias, facilioribua ad motua vulgi 
animis ob hostium propinquitatem et ob principum ab aula aperta 
jam dissidia, ipsa neceaattate ad viam illam tertiam trudi videtur, 
quod eo honestius processurum videtur, si prius Aquitania de- 
pelli possit hostis et insulse du» recipi, qua spe pleni jam aunt 
Galli, publicantes hoatium claasem et duces a sua partim duos 
aditus insularum tcnente, partim circumnavigante clausos tencri. 
Si id succedat, de quo dubito, constitura tum demum est tot im- 
pendiorum in classem factorum ratio. Nuntius pontiBcius lite- 
rarum commeatus nescio an omnibus certe sibi per Brabantiam 
recuperavit. Mutatum de Davausio consilium, iterumque placuit 
mitti et hunc Coloniam, credo, ut hie arcanis rerum immineat 
pater Josephus. Angli responsum adhue super charta sua ex- 
apectant: cumque retineri se Ratisbonae, post electum jam regem # 
romanum, passus sit Arundelius, pro certo haberi debet, nova 
illos spe lactari, et potius sumturos quicquid offertur (id quid 
quantumque sit, nescire se heri mihi serio dixit Licestrius) quam 
ut hello se induant, quo tempore alii eo se exuere parant. Ro- 
gatus ab illis, quid Suedi, ut pacem faciant, postulent sibi, dixi 
amicorum certam salutcm, et quam longissime araotos videre eos, 
qui sibi nocere, si possint, velint. Landgravii Casseliensis duo 
fratres me accesserunt: item adolescens princeps Wirtembergicus 
ab hac urbe nescio quo abiens, puto ad occultandam alibi pau« 
pertatem, quando nihil ei a regiis ministris persolvitur. Omnes 
se reginae, rectoribus regni Suedici ac nominatim Tuae Sublimi- 
tati commendant. Wirtembergicus suedicam militiam cupere vi- 
detur, quanquam alii mihi dicunt, permissum ei a rege ea condi- 



Digitized by 



Google 



273 

tione, quam domui ejus Imperator indulget, et ipse fniatur. Mitto 
purgationes ad regem miaeas a fratre regio Blesis, a Suesaionenti 
Sedano. Nam ia ibi manet neque ad Helvetica, ut dictum fuerat, 
abit. Additur, fratrem regium apem facere sui in aulam adven- 
tua. Sueaaionenais mater regem priraum jam et oardinalem adiit, 
imo et Combalettam. Ex hujua spreto matrimonio nata creditur 
cardioalie ab eo alienatio, aucta nuper, cum centuriam auam pr«- 
toriam a cardinalitia sua praecedi comes noluit, principia Condaei 
id concedentis exemplum aspernatus. Quod ut ulcisceretur effeeit, 
ut multa regia imperia in castra comitis ipso comite ignaro per- 
ferrentur: utque comee, cum capta Corbia regem aalutaret, in prse- 
fecturam suam Campaniae digredi volens non sineretur, sed Lu- 
tetiam juberetur ire, quo tempore rex principis Condaei labores 
liberaliter praedicana de comitis actibus nihil dicendo infensiorem 
animum aatia ostenderit. Jam yero postquam collocuti inter ae 
fräter regius et comes praesentia se gravate ferre manifestum fe- 
cere, cardinalis satis intelligens, quantum inde ad publica in se 
odia alimenti accessurum sit, lenibus remediis sanare hocmalum 
potiua, quam pristina severitate asperare aggreditur. A Polonia 
quam nihil amicum nobis exspectandum sit, si alia non essent 
argumenta, monere noa posset legati polonici Ratisbonenais oratio. 
Tarnen ambiri ab eo rege in matrimonium imperatoris filiam, 
quod pasaim spargitur, et quidem Silesia dote dicta, tix est ut 
credam. De legatia ad pacem yarii sunt sermones. Alii, audito 
Lugdunenaem (is nunc apud Helvetios est) a Gallia mitti, con- 
stitutum et Imperatori et regi Hispaniae ajunt, cardinales pro se 
quoque mittere, Pasmannum et Borgiam. Alii displicere ajunt 
Pontifici, quenquaro cardinalem nisi a se venire. Imprimis 
diaplicere Borgiam. Sed haec dies expcdiet. Interim in Aqui- 
taniam miasa sunt peditum iym, turmae quatuor. Cardinalis 
plus quam antehac vitae suae cavet, et nuper cum ab Ambiano 
Ruellam veniret, cingebatur justo prope exercitu. Nee mirum, 
nam rex ipse cognito duorum principum discessu, statim quae- 
sierat, an interfecissent cardinalem. Comboletta amissa spe ma- 
jorum conjugiorum, dicitur nuptura cardinali Valettas, qui exuta 
purpura roagnaa accepturus sit praefecturas. In Battiliam sex 
nobilea viri dati sunt, qui duorum principum cunsiliis immixti 
creduntur. Fratri regio libertas datur, in qua volet domuum 
anarum aut regiarum degendi: et si pertcndat, oppida quoque 
datum iri, eecuritatis munimenta. Sed privatim ipsi honorificen- 
tius, publico utilius fore, si ad breve cum rege coUoquium veniat. 

Grotii bref. 18 



Digitized by 



Google 



274 

Ducem Bemhardum in Germaaiam ire avidutn forte huc trahet 
cardinaliB, ut in propinquo habeat salutis suae propagnatoreaiy 
quod in mentem mihi revocat illud Taciti post detectam Piso- 
nianam conjurationom. >Volitabant per fora, per domos, rura 
quoque et proxiroa municipiorum pedites eqnitesque perroixti 
Germania, quibus fidebat princeps quasi externis.t 2å Novembris 
novi Cal. ad Jonssejum erat Gallasius, cujus sub id teropus equites 
loricati cccc a Tubatelio caesi. Rhenum transituruB sit, an comi- 
tatensibus eorumque vicinis mansurns gravis, necdum scitur. Ad 
XXX millia imroinutus ei creditur exercitus: gallicus cum Ger- 
maniB XVM facit, Barrensi in agro et in proximis Caropanise 
hiemem, ut creditur, acturus. Ex edicto regis contra oppidanos 
Corbise apparet, quam periculosa sit Galliae, si quando in Hispa- 
num bellandum est, monachorum factio. Aysema, comea ab Im- 
peratoie factus, ut audio, laborat, ut in solide locet Germaniam 
Batavosque inter pacis veteris jura, adjutore Coloniensi antiatite, 
illud credo, quod apud Lucanum est, cogitante, 

^ — — nos prseda furentum 

Primaque castra sumus. 

Rhsetorum de Gallis querelae, haud injustse sane, nisi multa 
pati temporum necessitas cogeret, parum secundis Helvetiorum 
animis exceptae sunt, nisi apud Lucernates. Coloniam illud quo- 
que negotium transmovetur, ut et eorum, de quibus Batisbonse 
disputari coeperat, pleraque. Quae ultra Samaram sunt bostium 
copise quiescunt. Miles omnis etiam proxime hanc urbem sumtu 
vtcanorum vivit. Mitto prseeeptum regis de iis, quae militi prae- 
benda sunt n vicanis, sed hie multo plura praebere militibus co- 
gUDtur, ac praeterea a suis magistratibus, quos electos vocant, in- 
dictiouibus sub nomine annonae militaris, quarum pecunias scilicet 
eidem magistratus sibi retinent ad compensanda impendia, quibus 
minutas illas dignitates emerunt. Haec coroparatio efficiet, ut 
populi minus de Suedis Galliae jampridem sine stipendio mili- 
tantibus qucrantur, praesertim si et nunc quid pecuniae eo a rege 
mittitur firme inter viscatas ducum manus adhaerescat. Rogandus 
Dcus est, cuncta ad bonum vertat. Idem, Excellentissime atque 
lUustrissime Domine, serenissimam reginam, rectores regni ac 
Tuam prajcipue Sublimitatem valentes, vigentesque servet. Lu- 
tetiae 5 Decembris novi Cal. 1636. *' 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 

H. Grotius. 



Digitized by 



Google 



275 

118. Lut. Paria. ^ Deo. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Cam Sublimitati Tuae pro me curam ex ipsius ^ Octobris 
dfttiB, et ex D. Spiiingii liteiis ad me datis cognosco, verba, qui- 
bns gratiaa agam, non invenio. Nam si me debere Tuae Subli- 
mitati dixero dignitatem, commoda, meque ipsum, minus dixero, 
quam sentio. Qaod unum licet, omni ope, omni in reginam, 
regnnm, Tuamque Sublimitatem fide annitar, ne tanto fautore in- 
dignus videar. De fcederi« cum Gallia ratihabitione dilata ubi 
sertno inciderit, meminero prsescriptum sequi. Rex Daniae utinam 
eepositis priyatarum rerum parum regalibus curis, serio animum 
vertat ad ea, quae ad salutem sunt omnium protestantium. Hoc 
enim tempora haec si ulla unquam exigunt, ipsiusque non minus 
quam ceterorum id interest. Pergo quicquid mihi a negotiis est 
snbsecivi temporis Suedise Gothonimque antiquitatibus impendere, 
speroque exiturum aliquando opus Tuse Sublimitati aliisque illius 
gentis ab omni sevo gloriam amantibus baud ingratum. Alpbabetum 
literarum Tetustissimaruro, inscriptiones, si quae sunt antiquse, et 
leges mitti mihi cupiam. In edocendis me rebus germanicis 
Bpero, D. Salvium et D. Gamerarium non cessaturos. Nunc ad 
res harum partium venio. Angli legati fosdus se fecisse cum 
Gallis, qui ea fama se jactant, constanter negant: moram in Gallis 
eflse dicunt, credo, quod foedus Ångli velint sine suo bello. In- 
terim retineri se Ratisbonae electo, ut scribitur, romano jam rege 
patitur Arundelius. Qui res introspexisse se putant, ajunt offerri 
utriusque Palatinatus rcstitutionem, detractis bonis ecclesiasticis, 
credo iis, quae possideri coepere post pacem Passaviensem. De 
electorali dignitate res explicatu difficilis, praesertim cum jam 
hsredem Bavarus habeat, nisi is, quod quidam spargunt, vivere 
desiit, sed i ta ut experta semel fecunditas prolem novam vetet 
desperare. Tres viae dicuntur proponi: ut promittatur electoralis 
dignitas, si Maximiliani stirps deficiat, ac sie Alberti liberis Pa- 
latina domue praeferatur: ut fiat alternis jus eligcndi inter duas 
familias, sicut olim Ludovici Bavari temporibus: ut ad septem 
electores, quonim sit Bavarus, adjiciantur duo, alter episcoporum 
ftliquis, alter Palatinus. Postremum hoc, quanquam sine justo 
conventu expediri non potest et difficile est persuasu aliis elec- 
toTibus, quibus tantum honos imminuetur, quantum augebitur 



Digitized by 



Google 



276 

numerus, placet taroen, ut ex legato Scudamorio, cum heri me 
inviseret, cognovi, Pap», apud quem anglus qui est, ut mihi af- 
firmat quidam romanse aulae peritissimuB et nuntio familiaris, 
Don reginse, ut dicebatur, sed ipsius regia Angliae nomine res 
agit. £a ex re aliisque indiciis mirum, quantaa de Änglia spes 
pontificii concipiant, quas ego per regia, archiepiacopi, cordato- 
rumque procerum prudentiam apero vanas fore. Arundelio vetUB 
est cum romana aula commercium. Si de Palatinatu res com- 
ponitur, posset tarnen iniri foedus inter Gallos Anglosque, ut 8e 
tueantur mutuo in iis, qusß cuique pax datura aut relictura est, 
renoveturque quod et olim promissum puto, ne deficientes ab 
obsequio subditos alter alterius juvet, etiamsi speciosus accedat 
a religion e pretextus. Metuunt Batavi, ne et accedat aliquid ad- 
versum ipsis, quo jus Anglorum, quod in mare sibi vindicant, 
firmetur. Ego nequid polonicum misceretur, timui. Transferretur 
alio is metus, si vera esset fama, regem illum mutato conailio 
Imperatoris generum fieri velle, quod Augli negant sc credere. 
lidem falso vulgatum ajunt, Atrebati supplicio affectum cum, qui 
pro Hispano Corbiae praefuerat: adduntque per duos monachos 
ultro citroque comraeantes agi cum cardinali Hispano, non de 
plena pace, ut arbitror, qusß res multa implicata habet cardinali 
Riceliaco formidanda, sed de armis inhibendis, nisi jam ex parte 
aliqua dam inhibita sunt, cum ad bunc limitem nihil hostile ten- 
tetur. Multum fuisset, si insulas duas maris Ldgustici recuperare 
Galli potuissent. Sed ea spes evanescit, acccdente ad mala alia 
Vitriaei provinciarum regentis et archiepiscopi Burdegalenaia 
maritimis rebus impositi tam manifeste dissidio, ut hie sacerdos 
illius militis verbera non effugerit. Similis inter cardinalem Va- 
lettam et ducem Beruhardum discordia non eo usque erupit: nee 
tamen plane tegitur: et intelligo in novissimis pactis ducem 
Bernhardura astu gallico elusum millionis integri damno nunc 
i'raude intellecta indignari. Contra cum accusant Galli, quod pe- 
cunia omni inter ducum manus obhaerescente milites relinquat 
egen OS eoque e£fusos ad omnem licentiam, neque minus ipsis quam 
ho9tibus metuendos. An huc venturus sit, inoertum est. Alii 
bellum intra ipsam Germaniam ab eo expeti, alii ad pacis vota 
cum verti ajunt. Coloniensem conventum trahit novis quotidie 
coinmcntis cardinalis Riceliacus. Ego in libero sermone ad ba- 
ronero Scudamorium dixeram, prasvidere me multa parum honori- 
fica protestantibus, si et ipsi legatos eo mittunt, ubi tanta erit 
PontiHcis potentia, tantus cardinalium strepitus. Dixit jam mihi 



Digitized by 



Google 



277 

le eam cogitationem dignam censuisse, quam Anglise senatoribus 
ffoggereret. Exspectare se, quid facturi sinl. At nuper ad me 
?enetii8 legatus venit, sponte an Bubmissus haud dixerim, niei 
quod suspicio est optare cardinalero, ut ego Coloniam abcam, 
nihil ibi actttrus, et hinc absim. Dicebat venetus, quod aliquondo 
objecisecm de Pontifice rei futuro moderatore, id non metuendum 
Dobifl, quando ex nuntio didicisset, legatum Puntificia ca curatu* 
rum, quse ad romaDensis eccle^iae reges ac princip^s pertinerent; 
protestantium rebus itnmisceri eum uolle. Neque tarnen secu- 
turam altenim, quod et ipsum objeeeram, Gallige nos futuros ac- 
cessionem, quando ibi futurus esset Pesarus Venctiarura legatus, 
optime Suedis volens, et Polonus, qui ontnia ad pacem ducentia 
etsent inter dissidentes proposituri. Mirubar de Polono eum me- 
mioisse, cum nescire non posset, abstinere a nostri conspectu 
ejus gentiB legatos. Dignitatis regni nostri, si quando Coloniae 
in locum communem aliquem conveniendum sit, qui sperem ra- 
tionem habitum iri, cum nuper, quo tempore adetindus mihi rex 
erat, admiasionales de industria venetum in conclavi, in quo ex- 
spectandum regis comroodum erat, detinuerint, ut suscitatum ante 
aoDum certamen renovarent, rixaeque spectaculo fruerentur, quod 
ego sedibus dispositis non utendo et stare potius eligendo de- 
clinayi? H«c cum cogito, in mentem ventt dubitatio, an non 
omissa legationis pompn satis futurum sit esse ibi aliquem, non 
cnm paciacendi, sed cum auscultandi mandatis, et talem, in quo 
(ügnitas periclitatura non sit. Sed hsec res aliaquc omnia Tuse 
Sablimitatis exactissimas prudentiss permissa sunto. Pater Jo- 
sephus purpuram brevi sperat, prsemium pro eversis ubique sub 
fiBderum imagine protestantium rebus. Per eum factum est, ut 
Rhaetorum animi aversi a Gallia ad Austriacos reflectantur, a qui- 
bu8 offertur ipsis libertas plena et jus vetus in Vallem Telinam, 
dum iniliti Austriacorum pateat transitus manibus divisis, qualis 
ab HeWetiis nunc conceditur; quod praeter Marini literas ex iis, 
quaa ad se scriptas mihi legatus anglicus ostendit, disco. Pla- 
centiam et, qui in ejus arce est, Parmensem ducem praesenti pe- 
riculo eripere Pontifex misso legato laborat. Hispani suum non 
eccleaiae feudum ajunt esse Placentiam invcstiturae non unius ar- 
gumento. Praeter legatos Galliae destinatur Coloniara et Gotho- 
fredns historiae veteris gallicae peritissimus, ut ad retinendaro Lo- 
tharingiam argumenta suppeditet. Spargitur in hac aula rumor, 
id amicitiam nostram rediisse Brundcburgicum electorem. Car- 
dinalem Hiapanum de conjugio cogitare non arbitror, ne in se 



Digitized by 



Google 



278 

suspiriones fratris iriitet. Tarnen noo desunt, qui ei regii hie 
fratris filiam fabulis despondeant, nee qui Poloni sororem. In 
Hispaniani quae recens advenere cum americanis opibus naves 
fidem Hispani refieient, animosque addent atque vires maxime 
ad ea tutanda, quse in mari aut ad mare Gallis erepta tenet. Ad 
fratris regii permulcendum animum comes Guichius, ad Suessio- 
uensem in obsequio retinendum Leancurtius mittitur. Putatur 
inox ad fratrem regium iturus et Ghavigniacus, id est Butillerii 
filius Tuae Sublimitati visus, cujus nunc magno odio tenetur fräter 
regius. Pesarus Coloniam iturus non est, nisi prius Imperatoris 
et Hispani legatos ire cognoverit. Aysema, qui Ratisbonae est, 
putat sex menses elapsuros, priusquam Goloniae agi quid incipiat. 
Madritii legatus anglicus obtinuit jus invehendi in Hispaniam 
aliquot navibus merces gallicas, undc ipsi lucrum futurum est 
quinquaginta millium ducatorum. Dolanis civibus, quod Gallorum 
obsidium fortiter tulerint, immunitates et honores dati. Yiginti 
naves ex Hispania ibant aucturae vires Ferrandini, qui apud in- 
sulas cum classe est, et Biscaini militem sua impensa addidere, 
id malentes quam pecuniam. Etiam alimenta et bellt paratus 
omnis mittuntur ad Ferrandinum, quod non hispanicae tantum, 
sed et italicae literae affirmant, adduntque hae, omnia alimenta ex 
urbe Placentiae in arcem comportata, inde oppidanis ad dimen- 
sum distribui. Spem auxilii a Gallis ad ducem penetraturi vanam 
haberi. Partem militis Hispani in Placentino agro hiematurum. 
Partem trans Trebiam iisse, ut cum Mortarae ibi agentis copiis 
conjungatur, ut Parmas incommodent: sed ei urbi satis prospec- 
turo de necessariis. Novum Germanorum agmen Alpes transit. 
Ermensteino timetur. Praeter haec nihil nunc quidem habeo, Ex- 
cellentissime atque Illustrissime Domine, nisi Deum ut precer 
velit reginae, regno, Tuoeque Sublimitati semper adesse propitius, 
et pro in me benefactis vicem reponere, quam ego non possum. 
Lutetiae ^ Decembris 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Haec postquam scripseram, intclligo bonis auctoribus, comiti 
Guichio, affini cardinalis Kiceliaci, in itinere Riesas rixam ab 
obviis motam. Idcm intra urbem his diebus vexillario equestris 
turroae Riceliaci accidisse. Hispanorum classem recente adventu 
ex Hispania xxxYi navium longarum auctam machinis cxx: ut 



Digitized by 



Google 



279 

jam nihil sit, quod de recuperandis insulis sperare debeant Galli 
De alchimiata Boismaillaeo acripseram nuper. Ejus fraudea cam 
ita appareant, ut neque regi ultra neque populo verba dari pos- 
fliDt (et forte dixerat, aurum ita ae facturum, ei ipse inde cudere 
Dvmtnoa sineretur) datue eat impostor in carcerem SilT8ß Vicen- 
neoaia, adjuYantibus ejus ruinam capucinis, quorum religionem 
profesaua quondam, mutatus in protestantem, horrenda arcana 
▼ulgabat. Si illius ars promissa pnestitisaet, non jam gemeret 
plebs agreatis, ex qua xxxy million es florenorum in annum se- 
quentem ezprimere proposuerunt ii, quorum in manus res Gallise 
ett Inter fratris regii postulata unum est non iniquuro, ut do- 
mesticum ministerium sibi ipse eligat, quod hactenus ei rex, id 
vero eat cardinaliS) elegit, ut circuroventus undique proderetur. 



119. Lat. Paria. ^ Deo. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Quietis a bello per hiemem rebus sermonum materia sunt 
principum duorum, quibus prsesentia non placent, consilia et pa- 
ratus ad pacero. Apud fratrem regium post Guichiura fuit Cba- 
▼igDiacus, exceptus ab eo cum eo honore, quo debebat regia 
legatus: aed spei irritus rediit. Perstat enim regius fräter aulam 
defugere, diciturque praeterea poscere urbes securitatis suae pig- 
Dora, qualea oliro Hugenottis datas magno cum gaudio Gallia non 
riae labore recepit. Addit siquis miles per Aurelianum mittatur, 
id sibi diapliciturum, causamque fore aliter sibi ut perspiciat. 
Semel e Gallia ejectus a cardinali videt id ei non seque facile, 
▼icinis ad tres fines hostiboa, et sibi, si urgetur, promtum tran- 
sire Ligerim et movere validas et acri in rectores odio tumentes 
proTinciaa. At comes Suessionensis Sedano literas misit ad Cam- 
paaie, qusB pr«fectura ipsius est, civitates, et eos, qui ibi cum im- 
perio sunt civili aut militari. Literse nee resignatse ad regem 
misse sunt, qui dure interpretatnr, quod comes, velut rem sum- 
mam sui judicii faciens, testetur tot onerum, quse plebem pre- 
muot, bellique hujus cauaas apud se non esse, abitioni susß ob- 
teadens, quod et ae et fratrem regi sin carcerem dare propositum 
faisset iis, qui rea digito tempcrant. Credunt multi occaaionem 



Digitized by 



Google 



380 

opperiri hos principes, ut übt bellum deeierit, sine inyidia ao 
siue hostium commodo sibi destinata exsequantur non defuturia 
adjutoribus. CardiDalis interim Riceliacus communibus Gallie 
Yotis verba accom modans ait, intra sex menses omnino pacem 
ubique fore. Et venit ad mo bis diebus Gothofredus is, quem 
Gomitem ac quasi magistrum iturum cum legatis Coloniam scripai. 
Non posse evitari pacem ajebat tanto ejus apud populos deai* 
derio, deBcientibus pecuniis, etsi novse ad eas quserendas vi« 
tentarentur manifesto periculo. Honestissimam pacis rationem 
fore restitutionem oraniuni principum in jura vetera. In rege 
Gallise, quominus reddatur Lotharingia, retento uno atque altere 
praesidio ad tutelam quietis, moram non fore. Pignerolum et spe- 
ciose retineri posse, quia specialis de eo cum Sabaudo facta ait 
pactio, et necessario debere Italise totius ipsiusque adeo Ponti- 
ficis causa, ad quos ab Hispanorum, si quando opus sit, injuriis 
tenendos non alia sit via. Suedos sperabat contentos maritimia 
aliquot oppidis atque insulis fore. Respondi generaliter, eos, qui 
Suediam gubernarent, pacis «que, communis atque honestas per* 
cupidos esse: ceterum intercessisse speciales et de Pomerania 
conventiones. Videndum nobis, ut in tuto sint amici, etiam ii, 
quos prava consilia a nobis abstraxere, quique perire sine com- 
muni malo non possent, et ut quam longissime a Suedia amo- 
veantur suspecti exercitus. Ceterum sie me sßstimare cardinali 
Biceliaco, e cujus rebus pendeant Gallise consilia, utiliores fore 
indutias omnia quse sunt loco relicturas, quam pacem plenam, in 
qua agendum sit de regina matre, de matrimonio lotharingico 
et aliis ipsi aut periculum aut nimis odium facturis. Heri ad me 
venit Ponica ex Anglia, referens spem dandi militis duci Vina- 
riensi non ante ver. In idem tempus differri arbitrabatur sup- 
plements, quorum Suedis spes facta esset, nempe uthocmetu, si 
possent, conditiones ab Imperatore sibi meliores impetrent. Nam 
ne in bellum veniant Angli, facile impedituram factionem hispa- 
nicam, a qua stet calidissimus quisque. Ab iis non taceri multo 
minore impendio in Anglia, Scotia et Hibernia terras Palatino 
dari posse, quam bellum ejus causa adversus Imperatorcm Hispa- 
numque suscipi. Vereri multos, ne archiepiscopi molitiones per 
gradus quosdam rem ad papismum reducant. Se vero et comiter 
et magnifice habitum preedicabat. Vidi bis diebus apud me etiam 
comitis Nassavii Wiihelmi, Heusdae praefecti, filium, qui in cetero 
sermone arctas apud Batavos aerarii res atque inde indutiamm 
non desideriuro tantum sed et necesaitatem indicabat. Dixi 8u-> 



Digitized by 



Google 



281 

•tentanduiD, donec in commune quid fieret. Geterum quanquam 
et Gothofredus induüaa Batavis procurandas mihi dixerat, cardi- 
nalem Biceliacum scio id agere largidonibus, ut etiarosi Gallia 
ae hello cximat, illi tarnen in hello maneant, et quod jam cum 
Imperio germanico pacis commerciorumque jura stabiliant, id ei 
maxime improbari, principcmque Arausionensem, ut talium sua- 
sorem, ob id incusari. De Feuquerio Davausioque ut Coloniam 
eant constitutum manet. Pro curdinali Lugdunensi, homine mi- 
nime fraterni ingenii, quidam putant suhstitui Valettam itidem 
cardinalem, Riceliaco fidum, et rebus regnorum tractandis apti- 
orem. Cardinalem Pasmannum ah Imperatore mitti vix credihile 
ajunt qui ista intelligunt, cum is Posmannus Romae antehac Im- 
peratoris nomine rem ausus sit omni haeresi invisiorem, territare 
scilicet Papam concilii universalis convocandi minis. Borgiam 
quoquc maxime Pontifici exosum ab Hispano mitti, vix est, qui 
credat. Optasse ducem Bernhardum, ait Ponica, ut ipse ducis 
Bogotia curatum Coloniam eat. Verum se arbitrari multo utili- 
orem auam operam Lutetiae fore, unde Ventura essent mandata, 
qaomm finihus legati gallici, Coloniae ubi crunt, coerceantur. 
Cornea Licestrius cum in editis rumusculis legisset, Landgravium 
Casseliensem armis Palatini ducem destinari, advocato ad se eo, 
qui res bic agit Landgravii, percunctntus est, quo auctore id vul- 
gftretur, non dissimulans offendi Anglos tali fama. Conventus 
locum Bumtum Colonias video jam multis Gallorum ob id displi- 
eere, quod non futurae sint in tuto literse per Uispani terras 
commeautes. Forte et hinc aliquid tricandi materiam rapiet Ri- 
celiacus. Natalis Dominions novos nobis Romae pariet cardinales. 
Ssspe mecujn eogito, fieri non possc, ut diu in forti proposito 
peratet Gallia, non tantum ob gentis ingenium per se mutabile, 
verum etiam quod pretio pervia sint orania in tanto luxu hono- 
rumque nundinis, deinde quod magis magisque in populorum 
animts gliscet de summa in res omues Papae potestate opinio, 
injuncto iis, qui contradicere solebant, Sorbonae ac parlamentis 
silentio, ipse auteni Papa, etiam hie qui nunc in ecclesia regnat 
Urbanus, per se haud factiosus, cogatur tarnen se accommodare 
ad voluntatem Hispani, qui et ipsum et ipsius aulam tanto per 
Italiam dominatu velut obsessum tenet. Riceliacus autem non 
levi 8UO periculo jam sentit poenas, quod plus intra paucos annos, 
quam qui ante eum fuere multis sasculis, Papae res promoverit, 
magno regni et regis malo, Etiam cum de matrimonio lotha-» 
ringico consulerentur episcopi, sententiam dicere nemo eorum 



Digitized by 



Google 



ausus est alit«r quam cum hac exceptione, ni aliter Papae vide- 
retur. Ita homines magno labore quaerunt, quibus vinciantur 
compedeB. Gallos et antehac noluisse et nuDc etiam nolle, ut 
dux Bcrnhardus Irans Rhenum arma ferat, cum is id maxime 
▼elit, ait Ponica. Magna prseda potitus est ducis Bernhard! exer- 
citus Jonyellfle, sed doleo accusari fidem pactorura violatam. 
Notus quidam mihi a Polonia primulum reversus ait regem, non 
spernendum cetera, multum diei somno impendere: amic» autem 
delenimentis ita captum teneri, ut de uxore ducenda serio non 
cogitet. Famam ibi esse, Duglassium sibimet mortem conscivisse, 
dum poenam metuit, quod ante confectum Palatinae matrimonium 
auxilia xxx navium anglicarum obtulisset Polono, eaque re ter- 
ritis Suedis excussisset Prussiam. De Rhseticis relinquo Marino 
suam provinciam: verum sie existimo, nisi Galli multum dece- 
I dant de suo in eos rigore, ac simul debitum diu auxiliis stipen- 

l dium persolvant, rem in periculo esse, abalienatis adeo sociorum 

l animis, quo tempore hostis duabus imminet partibus ex Tirolauo 

et e lacu Lario. Dux Parmensis taedio rcrum non mirum si 
segrotat. Conatur ei Hispanum placare Etruscus. Melo lega- 
torum ad pacem unus iter Coloniam incepit. Qui per Alpes sum- 
mas transeunt Germani plus ihm esse non putantur. In Aqui- 
tania non Socovse tan tum sed et Ciburii et Andoiae se permu- 
niunt Hispani. Lotharingiam equitatus vastam facit, tum ducum 
Caroli et Francisci, tum galHcus sub Longavillano. Arundelius 
jam, puto, in Batavis est, si non rebus, certe spe onustus, quae 
apud credere volentes tantundem quantum res valet. Insulas 
maris Ligustici nondum, quantum ex fama discimus, oppugnarunt 
Galli: et arduum id negotium est. Deus, Excellentissime et 
lUustrissime Domine rebus Sublimitatis Tuse prosper adspiret. 
LutetisB ^ Decembris 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
; H. Grotius. 

Hsec scribenti intervenit Ponica cras iturus ad cardinalem, 
qui ipsum illico ducem quamprimum poterit exspectat, volebat 
ducis nomine significari Sublimitati Tuae, qusß consilia de se et 
exercitu suo is cepiaset, ea necessitate expressa. Doliturum ipsi, 
quod non redeat in Germaniam hac hieme Tua Sublimitas, de 
se vero dicebat idem Ponica mandatum optatumque sibi ex Anglia 
in Pomeraniam transire, ut ibi Sublimitatem Tuam conveniret, 



Digitized by 



Google 



eiqne de rebus actis et immineDtibus loqueretur. Sed intcUecta 
Tuae Sublimitatis in Siiediam profectione huc se vertisse iter. 
De ducis in rem suedicam studio mira. 



120. Lut. Paris. )} Dec. 1686. 

Excellentissime Domine. 

Mitto literas comitis Suessionensis ad civitatem Trecensem, 
cnjus tenoris sunt et alie ad civitates Gampanise. Accusatur illud 
in fine literanim, quod desiderium pacis et levandae plebis osten- 
tando censorem Yidcatur agere imperii et se jactare auris popu- 
laribus. Accedunt ejusdem ad regem liter», satis et hae grandi- 
loqus, nee pro ezulis fortuna. Mitto et responsum, quod fräter 
regis Cbavignio prsescriptum dedit, in quo dif&cilis regi propo- 
nitur electio. Nam et probare matrimonium ex domo, quae gra- 
Tissime se a Gallia Isesam queritur, periculosum est, et post tot 
coUectas ad id rescindendum et parlamenti et episcoporum auc- 
toritates, parum dignitati convcniens: et, si id ncgetur, dare ur- 
bem, cui ut pignori ineumbat, non tantum fidei publicae aliquam 
habet sugillationem, sed et, ut priorum temporum docent exempla, 
belli semen. Sunt qui putant, oardinalem, cum pacem videat 
inevitabilem, sponte concessurum ea, quae alioqui hostibus pactio 
et Pontificis majestas sint extortura. Et de matrimonio eo posse 
permitti minore cum noxa, quod ejus feminsB futura sterilitas (ita 
enim ex signis quibusdam judicatur) et fratris regii inconstans 
animus facturi sint, ut facile vilescat gratia. Sic et, ut altera 
pacis mora tollatur, de regina matre difBcultas, laborat cardinalis 
Guenettii Coloniae negotia quaerentis jussu is, qni Bruxellis est, 
Pontificis nuntius, eo perducta jam re, ut non revocetur quidero, 
quod ipsa speraverat, sed si redire sponte velit, sinatur, au t si 
scribere ad regem velit, benignum responsum exspectet, multum 
a nuntio rogata, ut quiquid potest ad pacem conferat, tantoque 
bono, siquid est privatim durum concoctu, condonet. Jam per- 
mota est, ut sine Chantelupio et Sanctogermano tot libellorum 
in cardinalem fabris, parata videatur reverti, sed ita tamen, ut 
illos quoque sub communi obliviscendarum offensarum lege com- 
prehendi velit. Sed de bis quid futurum sit, dies docebit, quae, 
ni fällor, antequam expleantur coUoquia, satis erit longa. Nam 



Digitized by 



Google 



284 

Hispani pro legatis gallicis tuti itineris spoDSores literns, quales 
bispanicorum in usum Galli miserant, cum novisairous inde venit 
tabellarius, non mieere, perseverantes conqueri, quod pro Brezaeo, 
Olli parera delegcrant, substitutus sit Lugdunensis cardinalis. 
Adjuvat hanc conjecturaro, quod ab Aysema scriptum memora- 
veram nuper; ita existimari Ratisbonse, intra sex menses nihil 
magni actum iri. Is Aysema apud Ognatium visus est Ratisbonse, 
privato forte impulsu aut imperio principis Arausionensis. Nam 
publica mandata nuUa habet: imo vetitus est de indutiis serere 
sermonem. Si verum est, super qua venerat re illum accepisse 
respoDsa, quae e Batavis huc ad nonuUos perscribuntur, inde 
quoque apparet, qussitis cunctationibus tempus ab Austriacis 
duci. Hsec enim sunt capita, quae adjecta restitution! pristinae 
inter Germaniaro Batavosque pacis et comraerciorum dicuntur. 
Quod haec pacta non debeant praejudicare juri nee domus nee 
Imperii (dicuntur pati, ut similiter apponatur, salvo et ordinum 
Belgicorura jure) reservari casum extremae necessitatis cessionem 
residuarum provinciarum et Indiarum, (haec vero adjectio quanquam 
dicitur captandae servandaeque tantum Hispani gratiae fieri, totom 
evertit); si Hispani vellent restituere loca Imperii (non puto ego 
futurum, ut id dicant Hispani, nam et Gameracum Imperii est et 
Trajectum ad Rhenum et multa alia) an Ordines quoque idem 
o£ferrent. Renuntiatio foederum contra Caesarem et Imperium 
(facilis solutio est, nulla esse talia). Evacuatio Landgravii et 
Suedorum ex Westphalia (id vero ab electoribus praepositum jam 
abiret extra terminos status roedii: Batavosque amicis bestes fa- 
ceret) debent pacta unicum habere Gnem et scopum ad faciendam 
totalem pacem et quasi interim durare, (hoc postremum Batavis 
necessitatem imponit indutiarum cum Hispano). A RusdorBo 
aliisque Ratisbona quas adfcruntur literae, nihil habent de morte 
Bavarici infantis. OfTerri Arundelio restitutionem Inferioris Pa- 
latinatus sub lege permittendae ibi roroanae religionis, additoque 
ut Angliae rex se pacis ejus, quae fiet, custodem fore profiteatur. 
De Superiori Pnlatinatu et de dignitate electorali negotium aut 
propiori transactioni aut judicio servari. De altemanda electione 
mentionem non ferro Bavarum. Additur dixisse rex Hungariae 
Arundelio, pacem ita faciendam, ut et Palatini et Lotharingi, 
quantum aequitas feret, ratio habeatur. Indidem scribitur, Mans- 
feldium in Silesiam contra Wrangelium mitti, in Prussia Truxe- 
sium Imperatori conscribere xvm militum, et ab ipso praerogari pe- 
cuniam. A Ragoskio victos proelio Turcas, bassarumque aliquos 



Digitized by 



Google 



985 

eaptos. Hie qui sunt ab Anglia legati cum Gallis agunt non- 
nunquam« tentati tarnen, an, si intra definitum diem non reddatur 
Palatinatus uterqne cum electoratua jure, coBJungere sua cum 
gallicia arma velint; heaitant, tractantque interim de commerciia, 
aliaque id genus leviora negotia, quanquam persto credere, posse 
et foedus aliquod inter ipsos Gallosque fieri ita valiturum, ai pax 
cum Hiapano fiat Venturos ad arma Anglos tum ob alia credi- 
bile non est, tum quia parant se in ver, ut Batavos piscatoree 
▼ectigalea iterum faciant, magno gentia illius dolore et Hispani 
gaudio. Controveraia, que nuper exorta erat inter cardinalem 
Valettam et ducem Bemhardum, nata erat ex delectu locorum ad 
•tativa. Nunc Valetta Metis agit et parlamenti senatum, con- 
•pectu 8UO semper praefectis gravem, TuUoa removet. Dux Bern- 
hardus Gallorum auxiliie ex parte nudatus ita gravem sentit Gal- 
lasium, qui contracto quod poterat copiarum in ea loca se intulerit, 
ut ooactus sit cum suo omni milite se eis Ararim recipere, ne 
ibi quidem in tuto futurus, quando pontem in sua potestate habet 
Gallaaius, nisi novis hinc copiis firmetur. Ea, quominus in urbem 
veniat, quod alioquin desidcrat cardinalis Biceliocus, mora est. 
Ad conficiendos xxxv milliones, de quibus scripseram, in annum 
aequentem, cum agri non sut&ciant, ad urbes itur immunes an- 
tehac, aperanturque ab iis corradi posse xx milliones, quorum 
duos et semissim, hsec civitas sit toleratura, octavas mercedum, 
quas domus pendunt, soluturis dominis ex altera parte, ex altera 
vero conductoribus. Jam nunc ad mulcendum reginae matris 
animum promittuntur ei de suis reditibus L millia scutatorum 
menstrua. Queata est apud Pontificis nuntium, quod Pontifex 
paternam curam ad ejus calamitates tam sero verteret. Praeter 
postulata fratris regii, quse ut perscripta ab eo data sunt transmitto, 
ore insuper petiit, ut de domcstico suo ministcrio ipse sibi pro- 
spicere sinetur: utque pecunias suis sumptibus destinatas ex arca 
quaeatorum provincialium recipcret in posteruro, nee sibi cum 
Bulionio res esset, tanto tricone nuramario: qui quotiescunque in 
odio se esse sentit ut nunc, abiturum sc de prasfectura aerarii 
minatur, nee abit tamen. In Gampaniam, qui absentis comitis 
Suessionensis locum impleat, mittitur Custilionaeus. Princeps 
Condaeus in aulam advocatur, ne omnes regii sanguinis sibi in- 
featos habere credatur cardinalis, et is, dum rem faciat, quidvis 
perferet. De eximenda belli roalis utraque Burgundia agi audio. 
Feuquerius jam hie vocatus est, ut Coloniam eat, non cessurus, 
quantum audio, Davausio, qui priorem sibi in hac legatione lo- 



Digitized by 



Google 



286 

cum deberi existimat. De cardinali aut Lugdunensi aut alio mit- 
tendo cogitatioDcm jam a Gallis abduci edoceor. Legatus ab 
Anglia extraordinarius, qui mihi resalutationem debebat, roisit 
aliquoties horam petitum, deinde excusatores misit. Excusavit 
86 et Ordinarius, quem ego vice ad me reversa salutare decre- 
veram. Gausam esse suspicor, quid interrogari, ut factum est 
aliquoties, metuunt de iis, quae nunc cum Gallis agunt, ne aut 
falsa dicere cogantur aut ante tempus aperire, quse celata cupiunt. 
Nee caret res suspicione, quo et sermones quidem me ducunt, 
cudi inter eos conditiones futurae pacis, ex ipsorum magis quam 
ex nostro commodo. Et quominus protestantium res prosperas 
cordi esse Anglis credam, facit magna in eo regn o aut ponti- 
ficiorum aut certe ad pontificios multa inflectentium auctoritas. 
Quo magis intenditur protestantibus communi consensu ac con- 
staute boni publici respectu se ac sua in tuto collocandi neces- 
sitas. Deum rogo, Excellentissime atque Illustrissime Domine^ 
ut reginse serenissimae, regno Tuseque Sublimitati adsit propitius. 
Lutetiae ^| Decembris 1636. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Quin rex romanus electus sit, nemo dubitat hie amplius. 
Monavius monachus vafer a Sabaudo huc missus pacis negotio 
se immiscet. Jonvella non ultra tenetur a Gallis, et periculum 
est damni majoris, ac proinde nuUa spes hoc tempore, ut in Ger- 
maniam eat dux Bernhardus. Ab aula veniens Ponica serraonem 
injecit de non probatis pactionibus cum Sanctichuumontio factis; 
dixi, duplices fuisse pactorum delineationes, quae hinc ad regem» 
inde ad reginam perferrentur. Cetcrum iniquum esse, ut qui 
quotidie suas praebcut aures, occludant alicnas. E bono publico 
fore, si intellectis utrinque iis, quae intelligi oportet, postea ali- 
quid statuatur in commune utile. Haec ei dixi ut homini, quem 
mea dicta in aulam deportaturum haud nescirera. 



Digitized by 



Google 



287 

121. Lut. Paris. 1 Jan. Cal. nov. 1687. 

Excellentissime Domine. 

Suflpectae multis modis 9unt causae et circumstantis mali ejus' 
qnod niiper duci Bernhardo e venit, quae a Ponica satis dissirou- 
lata litcris alionim cognoyi. Non de nihilo illi fuerat id, de quo 
«cripsi ante, cum cardinali Valetta certamen. Nam ita voluere 
Galli, nt ducis copise (eran t equitum quatuor, peditum duo millia) 
coBtiguas hosti sedes habcrent, gallicae autem eo prsesidio tute 
ad duodecim aut quindecim leucas interius sine periculo iucom- 
modoque hiemem agerent. Quod ubi factum, ut per captivos 
tranafugasque fieri solet, hosti innotuit, primum multis impres- 
•ionibuB is factis non levia duci damna intulit, postremo graviora 
meiuentem coegit die 20 Decembris novi cal. et sequente triduo, 
recipere se Mottam usque in Lotharingia, quo eum ad duas us- 
que leucas secutus est Gallasius. Laudatur ducis et prudens ani- 
mus et Tigilantia, tarn in hoc quam in illo olim a Maguntiaco 
receptu, quod eum fecit sine gravi suo malo. Prascedebat pedi- 
tatus et duse equitum turmse in roachinarum sarcinarumque tute- 
lam. Tergum ipse duobus equitum millibus tuebatur. Vicecomes 
Turenae, fräter Bulionü ducis, multum missu ducis rogatus, ut 
auxilio ipsi veniret, absentiam cardinalis Valettas (is Meti tum 
erat) excusabat. Neque magis properavit dux Longaviüanus, qui 
normannicRS turmas regebat. Captivus quid am e primoribus co- 
piarum Isolani dixit, accepisse Gallasium mandata eundi in Ger- 
maniam: sed oblatam occasionem tam benignam ex divisis hostium 
copiis prius ab illo arreptam. LongavillanusadCastelluro Chcnetium 
duci condixerat, ut ibi de eo, quod agendum restaret, agerent. 
Sunt ei duo peditum millia, equites mille ducenti. Haec nos fidae 
literae docent. At Ponica a rege et cardinali in hac urbe blande 
exceptus, ut cujus consiliis vcrsari ducem non ignorent, ait Con- 
drecurtii nunc esse ducem cum aliquibus a Longavillano auxiliis, 
ut Gallasium ab interioribus arceat (metucbatur enim, ne ad Mo- 
sam traneiret, quod tarnen ego non arbitror) aut instet recedenti. 
Impetravit dux, ut Alsatiae campis militem exhaustum sibi refo- 
vere liceat; ut Rhenura transgredi liceat, si eo se ferat Gallasius, 
non obtinuit, sed et occasione eum aliquid, etiam injussu regis, 
tale ausurum frustra, ut credam, laborat Ponica. Scio enim, quam 
arcte gallicis imperiis alligatus sit. Non desino interim et ducis 



Digitized by 



Google 



288 

et Ponicae amicitiaro colere. Ex Aquitania acribit regi Eepe 

nonius, nunc quidem advcraus hostem in locis humentitibus nil 

agi posse: sperare se cum vere eura posse pelli. Id si evenic 

non puto moram fore in cardinali, quominus indutiae fiant, p< 

quas maneat Pignerolum et Lotharingia quo sunt loco, nam c 

i^ insulis recuperandis abit spea. Tempeetates aaeve Gallos ab earu: 

\{ aditu prohibuere, interim ex Hispania Italiaque advenit eo magi 

jf. vis navium milituroque. ClaBsis gallica ad Villam Francam, h 

-5 epanica ad Mergas ac Vadum se continent. Non est autem barui 

4 insularum possessio cum Lotharingia uUo modo comparanda. I 

^ quominus bellum ducat cardinalis, mult« obstant, prsecipue quo 

1 concepta animo tributa in agros et urbes non audet in rem coi 

^ ferre, quarodiu duo principes regii sanguinis ipsius actus obtre« 

t tant, paceroque laudant et captant gratias populi, adeo ut frat« 

'; regius etiam de convocandis Galliae universae ordinibus facei 

verba sit ausus. Spem probandi matrimonii facit ei rex, si i 

aulam vcniat: sed eroanere perstat, et urbem tutiorem poecer 

Cum ad comitem Suessionensero Fiascum, Tirum nobilem et uti 

que amicum, mitteret, ncquid ei sequius in itinere eveniret, Chi 

vigniacum Butillerii ad se a rege missum obsidem retinuit, o1 

eervariquc eum jussit. Nuper etiam dixerat, noUe se aulam coi 

epicere, quamdiu regnaret cardinalis. Nunc dicitur remissius loqu 

sie tamen, ut fraudes, nee immerito, suspectet. Comiti Suessii 

nensi graviores etiam causas esse, cur sibi metuat, judicant on 

nes, quare Sedan o exiturus non putatur, rogavitque, ne copi 

ullae regis ad se intra decem leucas accederent. Tentat adhv 

Gampaniae studia. Missus est ad viduam Bulionii ducis, ejus, qi 

nunc est ducis, raatrem, Justellus ejus hie res agens, ut eam a< 

moneret, nequid Sedani paterctur moveri, quod regno esset noxiun 

et honesta verba retulit. Etiam Espernonius a fratre regio a 

; amicitiam invitatus amica sed intra obsequium regi debitui 

stantia respondit. Hase omnia cum tarn adversa omnium ordinui 

^ in se voluntate in unum tempus et quidem manente hello coi 

gruentia, non mirum est, si cardinalis animum vehementer exi 

gitant. Nostris victoriis fnütur: neque tamen de pecunia so 

venda Heufdio spes fit, nisi particulae et mense Februario. Fei 

querius hodie hie futurus putatur: an iturus Goloniam nesci« 

quando rcgis consiiium Jocuin priorem Davausio adjudicarit, quo 

ante legationem purlainenti Parisiensis pars fuerit. Ex Anglorui 

legatis didici, ut in bellum veniant, spem non esse: neque ulti 

id urgeri a Gallis. Posse se concessa militum conscriptioni 



Digitized by 



Google 



289 

navibusque, si opus sit, ad littorum tutelam datis, utiles se facere 
Gallis aliisque. Pecunias a se non exspectandas, quod parla- 
mentuni convocari noD possit ob turbidos multorum in plebe 
aoimos. Satis se intelligere, etiamsi praeter Inferiorem Palati na- 
tum redderetur et Superior, nuUi id fore usui, quamdiu Germania 
hello vastaretun Pacem optari a se; an Goloniam mittere debe- 
tnt, visuros, ubi Arundelius (is nunc apud Batavos navigationem 
parat) in Britanniam ad venisset. Cum diceret mihi com es Li- 
cestrius auditum sibi, fosdus, quod Tua Sublimitas cum Gallis 
fecerat, in Suedia esse improbatum, dixi nihil plane conventum 
faisse: sed duas formulas ad reginae regisque arbitrium relatas. 
Venetus legatus multo sermone persuadere mihi voluit, Gallos 
aures nuUis prsebere conditionibus, sed tantum rem rejicere ad 
conventum Coloniensem. Nisi eo mitterent et protestantes, ap- 
parituram hostibus discordiam, et inde secuturas pactiones, quse 
Bocios essent disgregaturse. Respondi, me multis e locis doceri, 
non plane ad conditiones obsurduisse Gallos. Si ipsis Pontificis 
habenda esset ratio, nobis quoque non spernenda, qu» a regibus 
principibusque protestantibus in bonum publicum proferrentur. 
Coloniae totam auctoritatem penes Pontificis legatum fore. Civi- 
tatem iniquam protestantibus: nuUa fidc hospitia: aditus sub cu- 
•tode. Posse et alibi rera prsetractari et tarnen nihil absolvi sine 
coicrauni omnium, qui in hello sunt, voluntnte. Me tamen an 
Suedia Goloniam aut ad alium aliquem in vicinia locum missura 
esset, aut roinori aliquem cum nomine, ideo ignorarc, quod pri- 
dem nuUae venissent litterae, partim ventis obstantibus, partim 
quod inter Gallos Batavosque non essent disposite naves ad cu- 
randas literas. Ex Italia discimus, quatuor Gallorum millia datura 
operam, ut per Genuatem agrum Placentiae extremo in periculo 
positae subveniant, dubium an non post tempus. Parmensem du- 
cem in tantis malis praestare fidem Galliae, neque cum Hispanis 
pacisci volle, nisi ea probante. Ex Rhstia: tribunos quidem 
aliquot stipendiorum solutionc pacatos: sed mauere difücultates 
de Valle Telina, iisque turbari animos ejus qui nunc habetur 
coDventus. Ex Hispania habemus, Ognatum comitem cum mare- 
schallo Gastagnetta, Imperatoris res agente, ita convenisse, ut 
Vallis Telina tum a Comensi parte tum a Tirolensi invadatur; 
cogunturque Galli quae in Italia hobent dimittere; auxilia et 
pecunias Hispanus Imperatori ut det ea lege, ut Imperator exer- 
citum XL millium partim in Italico partim in Gallico fine habeat 
cum machinis oronique paratu. Idem exercitus, si pax cum Gallo 

Grotii bre/. 19 



Digitized by 



Google 



290 

fiat neque in eam veniant Batavi, in Batavos raittatur. Post haec 
cum Imperatore conventa, Ognatus Ratisbonse multa in electorei 
largitur, ut etiam cum corpore Germanias perpetuum Hispanii 
foedus habeat: alteri alterius tutela curas sit: hostes communes 
pax nulla seorsim. Ex amicis gallis disco, probatum regi novun 
cum Batavis foedus, per quod impediantur cum Hispano pacisci 
etiarosi rex arma in Belgicam non inferat, quod priore fo&den 
cautum pecunia redimitur. Cardinali feliciter evenisse res i 
nostris ad Wittstockium gestas, quibus factum, ut precipites ac 
pacem, ipsi noxiam, Gallorum animos in spe bona retineret: dar 
ab eo operam, ut Menottus monachus a Sabaudo huc missus, acei 
aulse inspectator, hinc Coloniam amoveatur: offerri fratri regic 
solutionem annuorum in posterum e qusestorum manu sine inter 
ventu Bulionii, aerarium regentis: de iis, quas antehac deberi cce 
pere, facturum regem, quantum regni res permitterent, nempe m 
quam praesentem pecuniam ad amicos parandos fräter regius ha 
beat. Permitti illi quoque, ut omnes, quos habuit, domesticos ac 
se revocet. Sed Riverium, cujus maxime desiderio tenebatur 
quominus eum e Bastilia adduceret Chavigniacus, ajebat morbun 
ipsius obstare. Est autem Bastilia locus non tantum ut alii car 
ceres tsedio solitudinis, verum multis etiam victu exitialis. A<i 
raatrem Suessionensis raissi bis diebus praefectus serarii Bulioniuf 
et secretarius status Noyerius, voluere monstrari regi literas, quai 
ad filium scriberet et ab eo acciperet vicissim. Dixit omnia sus 
et haec quoque regi exposita, ceterum videre satis se tum ex hoc 
postiilato, tum ex eo, quod Liancurtius jussus esset, omnia, quae 
ei Sedani dixisset comes Suessionensis, regi dare et perscripta ei 
signota, quaeri filium suum criminandi obtentus. Augebit ejus 
suspiciones, quod apud Maseriam, non ita longe Sedano, pars esl 
gallici militis. Reginae matri, ut in Galliam veniat, ipsi etiam 
Hispani suasores sunt, gravati ejus hospitio, et utilem ejus ope- 
ram sperantes aut ad pacem promovendam aut ad augenda Gallise 
dissidia. Cardinalis eam verbis lactare creditur, ut spe reditue 
ea Coloniae promoveat (missum enim co dicitur et Coignaeum et 
Vieuvillam), quae ipse suo esse ex usu judicabit. Et quia regina 
mater ante eam quam facienda est actorum obliterationem vult 
prodesse etiam Sancto Germano et Chantelupio, dicit cardinalis 
pati se posse, ut eorum nominibus non expressis, generaliter Om- 
nibus caveatur, quos regina mater pro suis sit agnitura. Pigne- 
rolum ut reddatur quantum nititur Sabaudus, tantum ne id fiat 
laborat cardinalis, id Italiae et Pontificis interesse dictitans. Car- 



Digitized by 



Google 



291 

flinalis Valetta parlamentum Metense ex ea urbe Tullos amovere 
non potuit. Fräter ejus dux Valetta, qui in Aquitania est, non- 
Dihil suspectus regi esse ccepit, ob contractam non ita dudum cum 
comite Suessionensi amicitiam. Rex e domesticis comitis Suessio- 
nensis ipse eligit, quibus de comitis reditibus honoraria praestentur, 
ut illos sibi obliget, ceteros inopiae metu terreat. Cum Kiceliacus 
patrem Josephum capucinum ad cardinalatiam purpuram Ponti- 
äci commendet, etiam Imperator et Hispanus suos commendant 
capucinos, ut hoc obtineant, an potius ut illud impediant. De 
augendis Balis et vini vectigalibus consultatur hie, sed anxie, ob 
motuum formidinem. De Anglis quominus forte quicquam spe- 
remus, etiam ad alia hoc accedit, quod in ver classem parant, 
mrsum Batavos coacturam ad emendum piscandi jus, Batavis 
contra edicto testantibus nequis quid eo noraine pendat. De Tuae 
Snblimitatis Stralsundiorum adventu rumor hie spargitur. Addunt 
qnidam venire eam ad conventum Coloniensem. Scribebam hsec 
ipso initio, ut quidem in Gallia tempus putamus, anni 1637, quem, 
Bxcellentissime atque Illustrissime Domine, reginae, regno, Tuae- 
que Sublimitati prosperum toto animo precor. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Captivi sie ajunt abiturum Gallasiura, ut relicturus sit ad 
finem Gallicum pedites quater mille, loricatos equites bis mille, 
Croatos omnes, et quicquid copiaruro habuit dux Carolus, quibus 
adjuncturi sint Burgundi comitatenses de suo delectu sex millia. 
Sed jam nunc certe cognosco Helvetiorum opera paratas a prin- 
cipe Condaeo pactiones, per quas Burgundia Hispanica et Gallica 
hello exiinatur, et adesse nunc, qui rem ad regem referat. Eo 
gratior erit haec res Gallicanis Burgundicis, quod tres milliones, 
quos ad alendum ibi militem prorogare, repetendum de provinciis 
aliis, poscuntur, corradere non possunt. Quatuor milliones dabit 
Pauletta, id est annuum, quod datur, ut dignitates emptas etiam 
vendere liceat. Sed de xxxvni millionibus, quos aegre reperiont 
Galli, pars major, id est xx milliones, nullum sui usum debent, 
quippe obligat! ad solvendos reditus, pro quibus solvendis civi- 
tates jam oliro, et haec maxime, fidem suam regio jussu interpo- 
suere. Fiescus apud Suessionensem mauere roavult. Pro eo huc 
alter veniet, Miniettus nomine, qui quid sit allaturus, adhuc latet. 
Dubitarc cogor, an non in arcano illud, quod nunc pateiit de Bur- 



Digitized by 



Google 



292 

gundiis negotium confectum fuerit, quo tempore ad Gallasii im- 
petum expositus fuit dux Bernhardus. Pictones, audio, ad fra- 
trem reglum misere sociatum consilia. Multum metuo, ne illi 
priucipes homines apud se habeant, qui nulla Gallise, nulla] prin- 
cipum cura sibi tan tum lucrum e turbidis quaerant. 



122. Lut. Paris. 9 Jan. Cal. nov. 1637. 

Excellcntissime Domine. 

Nihildum boni aut Galliae aut Galliae amicis augurari possum 
ex hoc duorum principum molimine. Fiescue, qui rumorem epar- 
serat, mansurum se Sedani, hae ignoratus cum Minietto Blesas 
transiit, suasor, ut creditur, futurus utrique, ne causam suam 
dissocicnt. Et sequuntur ambo hactenus id consilium, comes 
iperte testans, se suam fidem fratri regio obligasse, hie vero illius 
iesideria regi sedulo commendans. Reversus est Blesis in aulam 
IJhavigniacus ; sed responsum non affert, quod per Chaudebonnum 
»e missurum dixit fräter regius. Quod minime futurum fräter 
regius speraverat, sed in hoc postulaverat, ut eo negato causam 
mam redderet favorabiliorem. Rex matriraonium ejus, de quo 
rescindendo tantum in Gallia tantum Romse laboratum est, ratum 
tiabere se dixit, ejusque decreti sui conscios fecit vocatos ad se 
parlamenti Parisiensis primores, sed ita ut incauto vox exciderit, 
3oactum in id se, quam mox corrigens obligatum se id ut face- 
ret, dixit. Verum fräter regius tam subita mutation e deceptus 
3cribam suum Goulasium accusat, quod perperam in eo scripto, 
cujus exeraplum transmisi, pro sermone conjunctivo disjunctivum 
posuisset. Se enim et uxorem et urbem sibi tutam siraul, non 
borum alterum petiisse, cum tamen tota scripti series ei senten- 
dflB repugnet, et ipse illud manu sua signaverit. Nunc, si rex, 
quod dicitur, eo it cum cohortibus, metus est, ne ille in Pictones 
se conferat, validam gentem et rerum nunc potentibus infensam. 
Neque enim quiescitur ab augendis tributis, solo eo, quod in vini 
onera adjectum nunc est, in hac urbe effecturo duodecies cen- 
tena francorum millia. Paria et in aliis urbibus et in sal et 
in lignum parantur, tanta interim divitiarum ostentatione, ut 
eaena, qua hodie regem excepturus est cardinalis, taxetur centum 



Digitized by 



Google 



293 

franconim millibus. Comes Suessionensis Sedaoi in arcis ambitu 
hospitium habet, fossa ab arce, porta ab urbe diremptus. Bis 
andivit missos a Thoma principe. Displicet id regi, ideoque per 
Justellum, qui Sedano jam rediit, monuit matrem ducis Bulionii, 
quae Sedani est, et per literas ipsum ducem Bulionium, ne quid 
agi ibi paterentur sibi noxium. Sedanensis principatus sub tu- 
tela Gallise est, duris satis legibus, ut hostes habeat, quoscumque 
rex, et ut regis militi pateat. Non plus duabus leucis abest inde 
pars exercitus ejus, qui sub Valetta cardinali fuit. Non dissimu- 
lavit apud rae Justellus, in aula hac non extra suspiciones esse 
ducem Bulionium favoris in comitem Suessionensem, quocum 
▼etus illi amicitia est. Additurque et altera causa alicnus a car- 
dinali Riceliaco principis Arausionensis animus, apud quem tanta 
est ducis Bulionii gratia, ut per cum in praefectura Trajecti ad 
Mosam servetur, quanquam in pontificiam religionem transgressus, 
contra quam mos habet Batavas reipublicse. Sed Justellus multis 
modis ducem suum purgare nititur, et ostendere prsemonito ne- 
mine Sedanum venisse comitem. Princeps Condseus jam huc 
Tenit aul» ab aliis nudatee speciem additurus. Pontificis nuntius 
quotidie cum patre Josepho de indutiis agit. Sed novus hie 
nuntius de principum alienatione a Galliae rege haud dubie con- 
siliis hispanicis moram injiciet. Itaque nee liberi commeatus 
literae ab Hispania pro legatis gallicis venere, et Gallasius sub- 
sistit, recentia, ut videtur, ex nata occasione mandata exspectans. 
Nantuam oppidum apud Bressnro cepisse rumor eum fert, nescio 
an certus. At cardinali Valett» modica per Lotharingiam op- 
pida Sanctavonis, Vaudrevangi« et Creangise cessere, unde Siri- 
cium petere dicitur. De Golonensi conventu ut in multum tem- 
pus dilato omnes hie loquuntur, adjiciuntque nonnulli, Davausium 
interim per Britanniam et Batavos in Poloniam mitti. Gotho- 
fredus, de quo scripseram nuper, ad me reversus qusestionem 
proposuit, an is, qui principem vicinum oiFendisset, cum vasallus 
ipse esset alterius, principatum suum jure posset amittere: ego, 
qui Lotharingiam designare satis intelligerem, dixi non vasallo 
tantum alieno ob graves injurias possc, quae teneret, adimi, sed et 
domino superiori vasalli jus suum, si is non modo demere in- 
jurias neglexisset, sed et bellum indixisset vicino, sicut nunc 
Imperatoris nomine bellum regi Galliae indixisset cardinalis Hi- 
spanus. Cum subjungeret arbitrari se effugi non posse, quin re- 
stituatur Lotharingia, ut etiam aliis principibus Gcrraaniae erepta 
redderentur, quod se curaturum rex proraisisset, dixi et Tuam 



Digitized by 



Google 



294 

Sublimitatem in omnibus, quse cum Saxone acta sunt, majorem 
illorum principum quam commodorum Suedise habuisse rationem, 
quanquam ipsi pridem et res suas et amicorum turpi ignavia de- 
stituissent, causasque dedissent graves, cur permitti possent 
suis ipsorum consiliis puniendi. De cardinalium et legatorum 
contentione loquenti dixi in Hispania legatos regios cardina- 
libus non cederc. Cnmque Kiceliaci propriam esse diceret ra- 
tionem ob eam, quam in regno hoc obtineret, auctoritatem, con- 
tentus fui respondere, illam auctoritatem nullo certo nomine 
design ari, unde nobis ejus dignitatem metiri liceat. Alius qui- 
dam amicus meus rerum peritus narra vit mihi, rogatum se, ut 
consilium daret, quid de Lotharingia faciendum esset, respon- 
disse, nihil ea de re dici posse, nisi ab eo qui nosset, quid animi 
habeant illi, quorum res gallicse in manu sunt. In Britannia or- 
dinum conventus pecuniarum quasrendarum causa habetur. Meti 
cardinalis Valetta praefectus et parlamentum contraria inter se 
edunt edicta sub regio nomine, hi ut maneatur Meti, ille ut Tul- 
los abeant. Crequiacum rumor in cardinalis Lugdunensis locum, 
quandocunque Coloniam eundum erit, destinat. Qui Corbiam pro 
Hispano male tutatus est, Leodium se recepisse auditur. Scri- 
buntur sex milliones a rege Hispanise parari ad res Italise, id est, 
ad exitium Parmensis et ad irniptionem in Vallem Telinam. 
Dicitur fräter regius in nexum omicitiae ac foederis filiam suam, 
cujus dos annuos habet reditus millia francorum quadringenta, 
spopondisse Suessionensi. Ponicse nostro a rege dantur annui 
mille octinginti franci. Superest, Excellentissime et Illustrissime 
Domine, res regni, reginse Tuasque Sublimitatis Deo sospitatori 
commendem. Lutetiae 9 Januari novi Cal. 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Cardinalis nescio an famam reveritus pro coena comoediam 
regi et reginae dedit, magnificam sane, sed non tanto sumtu. 



Digitized by 



Google 



295 

19S. Lut. Paris. ^ Jan. 1687. 

Excellentissime Domine. 

Remissus a rege est ad fratrem Cbaudebonnus responsa non 
placiiura adferens. Poposcerant et fräter regius et Suessionensis 
urbes ad sui tutelam, ille Nametum aut Brestam aut Blavettam, 
firma Britannise Armoricss loca externisque auxiliis receptandis 
idooea, et pro trausitu Salmurium: alter \"iridunum et Stenaium. 
Bex offert longe a limite sita et ad modicam vim cessura, illi 
cum Salmurio Andegavum, buic SanctimenuHum et Vitriacum 
FraDcicum. Cum tam multum distent postulata a coucessis, di- 
citur rex Fontem Bellaqueum ire atque inde cum copiis fratrem 
versus, qui ultra Ligerim Cheram amnem transiturus et, si vim 
sentiat imminere, regni partes aulse hujus odio accensas petiturus 
dicitur. Comes autem SuessioneDsis, si tuto ei Scdani esse non 
liceat, putatur Trajectum ad Mosam se recepturus non nolente 
Arausionensi principe, qui non minus quam dux Bulionius su- 
spectus hic est illius consiiia et participasse et fovere. In eo 
roimo, quem cardinalis regi nuper exhibuit, multa sunt dicta 
figtirate in fratrem regium, sententiasque omnes directas ut pe- 
nitus infigeretur regis animo, exitiosam esse regibus ac xegnis 
omnem advcrsus detrectatores quantumvis sanguine proximos 
misericordiam. Dux Bernhardus in Barrensi agro locisque cir- 
circumsitis ubi roilitem disposuerit, huc se promittit ventu- 
rum. Feuquerius, qui jam hic est, ne Davausio cedat, mavult 
•ecundum a duce Bernhardo imperium ex pactis nimirum Pari- 
siensibus, quam legationem, quod an et rex sit probaturus incer- 
tum adhuc est. Interim friget Coloni« Guenettius, frigent et 
negotia: neque pro legatis gallicis lite ras commeatus misit Hi- 
spanus, sed significavit, probaturum se ratumque habiturum, quic- 
quid facturus est Imperator. Ab Anglia liter» nunciant Arun- 
delium, qui eo jam advenit, adferre conditiones ab Imperatore, 
nec plane malas, nec tamen quales optaverat: id est, ut ego su- 
spicor, restitutionem Palatinatus Inferui in praesens et gratis, Su- 
perni post pecuniam aliquam Bavaro redditam, hac lege, ut ro- 
msna religio introducatur et ecclesiasticis reddantur pridem 
erepta: spem praeterea elec toratus, si stirps mascula Maximiliani 
defecerit. Pater tamen Josephus, in quem se cardinalis exonerat, 
sicut de Anglis bene sperare se ait, ita de Suedis incleyienter 



Digitized by 



Google 



296 

loquitur, quos ait contra fidem rege inconscio aures praebere 
ho8tibu8. Ego, cum datur occasio, non ce880 08teiidere, nostroa 
ab omDi vinculo cum Gallia liberoe, tarnen omnia ad id quod in 
commune expedit, dirigere. Captus est vir nobilis literae a fratre 
regio ad Sue88ionen8em ferens, materiam haud dubie cardinali 
praebituras, ut non se sed regni quietem regiaque jus impeti 
ostendat. Pecuniam ab Arausionensi datam Suessionensi mutuam, 
an ex vero feratur nescio. Indutias Hanovienses ad Majum us- 
que probatas ab Imperatore intelligimus. Meti poet occlusan^ 
curiam etiam primi praesidis doraum milite sepsit Valetta, nequis 
inde jus petat, neque tarnen TuUos discedunt senatores, quod a 
rege, quo major sibi esset auctoritas, Valetta impetrarat. Cornea 
Egmondensis in Angliam mittit, aliquam e Palatina domo con- 
jngem filio suo moliens. Multi hie damni dedit glacies, plurimi» 
navibus et quod inerat vino in amne corruptis. Gallasise copiae 
quaedam circa Argentoratum creduntur esse, ut Rhenum trans- 
eant, et ipse Gallasius Basileae exspectatur internis Galliae mo- 
tibus frustra speratis ad priora consilia rediturus. Ab Heufdio 
petiit pater Josephus, ut Sublimitati Tuae scriberet, satisfactum 
sibi de pecunia regno Suedico debita, quod a monitore Sancti- 
chauroontio profectum credibile est, at ille respondit, non posse 
se id facere, priusquam certiora videat, quam sibi hactenus vi- 
dere contigerit. Ager Galliae, qui deseri passim ceperat, ejus tri- 
buti, quod Taliam vocant, ad viginti milliones levatur; id damnum 
sarcietur auctis on^bus vini, ligni, salis et rerum aliarum, qua- 
rum omnes indigent. In hoc ipso articulo accipio Sublimitatia 
Tuae literas Stockholmae 19 Novembris datas, pro quibus, ut et 
pro perpetua Sublimitatis Tuae cura in me edocendo ornandoque 
gratias ago immortales, propiora jussa, ubi res ferent, opperiens. 
De legatis Coloniam mittendis quas in utramque partem diase- 
runtur, ea qua debeo fide, transcripsi. Dens, Excellentissime at- 
que lUustrissime Domine, res reginas, regni, Tuaeque Sublimitatis 
sospitet. Lutetiae ft Januarii 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Chavigniacus, Butillerii filius, non tantum apud fratrera re- 
gium, qui ei ad tempus arrisit, in odio est, sed et apud regem 
ipsum plane refrigeratus, quod quae promiserat adeo praestare non 
potuerit, ut contra accenderit oifensas. Cardinalis Riceliacus in 



Digitized by 



Google 



297 

rebus est perplexis. Mittit Monba69iiium ad fratrem regium, 
Botrnmm ad comitem, ut eos aut placandi aut fallendi vias in- 
Teniat. De Turca yelim vera esse, quae mittit Marinus. Sed qui 
hie fidem habent rumores ajuDt, Ragoskium in clientelam Turca^ 
se transtulisse, sub lege Bethelemino bona quae habuit restituendi. 
In Italia Bon Placentinus modo ager sed et Parmensis territorii 
bona pars ab Hispano tenetur. Largitionibus id agunt Galli, ut 
conditiones duras Rhastorum primoribus et per eos plebi appro- 
bent. Sed hae artes non semper succedunt, et ubi innotescunt, 
plures inimicos quam amicos parant. Sicut nunc in Batavis ac- 
tum est, ubi qui pecunias a Charnassaeo acceperant coguntur di- 
cere quantum et quam ob rem. Miros questus quotidie audio de 
milite ducis Bernhardi, cui minus dicunt esse et fidei et huma* 
nitatis quam ipsis Croatis. 



124. Lut. Paris, ^i Jan. 1687. 

Excellentissimc Domine. 

Quantam mei curam gerit Sublimitas Tua, tum aliis antehac 
summae benignitatis indiciis cognovi, tum ex postremis D. Spi- 
ringii literis, per quas praeceptum mittit ad Heufdium, ut mihi 
persolvat, non tantum quae feci impendia, sed et quae debentur 
mihi trimestria quaeque debebuntur Junio tenus. Pro bis bene- 
ficiis gratias ago Sublimitati Tuae, Deumque precor, ut major quam 
hactenus mihi detur materia, in qua elaborem, ne indignus ap- 
paream tot ornamentis, neve inutilis reginae, regno, Tuseque 
Sablimitati mea sit opera. Ad conventum Goloniensem video 
non properari, dum Hispauus moras nectit spe Galliae motuum, 
neque festinat cardinalis, cui bellum pace tutius, praesertim si 
bene procedat novum rei pecuniariae commentum, jussis urbibus 
municipiisque ac vicorum etiam quibus mercatus est, tantum regi 
dare nomine mutui, quantum rex in singulas descripsit. Id autem 
tantum est, ut inde confici possint quadraginta et amplius millio- 
nes. Accessit ad me iterum is, cujus antehac memini, Gothofre- 
dns. Causas cur putaret, legatos a Suedia mitti Coloniam non 
debere, praeterquam quod civitas tota alieno a nobis sit animo, 
hat afferebat, quod Pontificis legati exsortes süss communionia 



Digitized by 



Google ^ 



298 

ne aspicere quid em cupiapt, adeo quidem ut, qui Vcrbinum ad 
paciGcatioDem liispaniae Galliaeque missus fuerat, abitunim se 
dixerit, si Angli eodem admitterentur: deinde quod evitari ne- 
quiret certamen de dignitate atque ordiue Icgatorum inter se 
haud dubie animos asperaturum. Hic cum aliqua inseruisset pro 
regno francico ad vindicandum ei locum ab Imperio Romano 
proximum, liberali dissertatiozie ostendi in conciliis, qu» ad ec- 
clesiastica pertinerent, nihil observatum aliud, quam ut pro tem- 
pore regnum quodque, quo ecclesias et quidem romanae se ag- 
gregasset, locum obtineret. Id vero ad res civiles nihil pertinere. 
Et tarnen ab Upsaliensi episcopo principem locum deberi regno 
Sueciae, magnifice in concilio Basilensi disputatum. Ceterum, quum 
quae plurimum ad conciliandam regnis dignitatem valent, antiquitas 
et finium amplitudo spectarentur, his Suediam facile vincerc. Op- 
ponenti possessionem regum francorum, dixi, ea si vera esset 
non ultra tarnen posse extendi quam adversum eos, qui cessissent. 
Nostros pridem nulla habuisse negotia extra sui septentrionis or- 
bem, ubi concessissent nemini: ex quo propius ad has partes ip- 
SOS sua virtus tulisset, in foederibus rebusque aliis cum franco- 
rum regibus ex sequo egisse. Dicebat idem Gothofredus, optimum 
forc, ut Gallia primum suam pacem faciat, quam Lotharingia red* 
ditå paucis retentis prsesidiis obtineri non difBcilem, addito ne 
pro confecta res habeatur, nisi et Suediae pax detur: ad quam 
deinde Gallos conciliatores före. Nihil ad hoc dixi, mecum co- 
gitans, si ita se res offerant, inverti pari jure posse eum, quem 
ipse proponebat, agendi ordinem. At alius vir rerum prudens e 
protestantibus tum sociis nostris, tum iis etinm, qui abducti essent 
a nostra societate, non existimare nos e re esse communi eo loci 
mittere, ubi regnatura esset Pontificis auctoritas. Paratos nos 
alibi agere de iis, quae ad protestantium salutem pertinerent, et 
re ipsa ostenderc, non tam nostra nobis commoda quam quae no- 
bis ipsisque sint communia esse cordi. Addebat idem non abs 
re före, si quis linguarum rerumque actarum sciens sine legati 
nomine Coloniae sit, non tam ibi pacturus quicquam, quam quse 
agantur visurus auditurusque, atque ea omnia et si quid socii aut 
amici suggerent perscripturus ad eos, quorum res Suediae per 
Germaniam in manu sunt. Hsec alia aliorum cogitata significanda 
duxi, si quid forte ad eam, quae in Suedia super hoc negotio 
suscepta est, consultationem lucis adferre possint. Non dubitat 
venetus legatus, quin Rivaltam, unde magis prematur Placentia, 
teneat Hispanus, qui agros Placentinum Parmensemque permisit 



Digitized by 



Google 



299 

coli, sed poBtulatas indutias negavit. Ut Galli rebus ibi extremis 
auccurraDt, vix quicquam spei non magis quam de iis, quae mari 
fnistra speraverant. Marinus quas mittit literae, ese serius ad me 
Teuere, quam quas nuper misi receutiores, sed ejusdem plane 
argumenti. Quae accedit Parmensis ducis epistola clatior est quam 
pro presente rerum ejus statu, et vere ne scripta sit, an ab Italo 
aliquo Galliae favente supposita dubito. Dux Bernhardus com*, 
moda ad transigendam hiemem railiti suo loca in Barrensi agro 
circumque accepit, itaque brevi hie futurus creditur. Propiores 
ad vestram notitiam sunt res Polonorum, tarnen quod ex ejus 
gentifi literis discimus, reticendum non arbitror: consultari apud 
eos de tutandis contra Turcas Moschosquc finibus et reficiendo 
in Borysthene castello, quo Cosaccorum excursus prohibeautur, 
deque nummorum aequo pretio. ßagoskium in turcicam iidem 
receptum, fama hie manet. Miror, quod Ratisbona scribitur in 
tuti commeatus literis, quae ibi scriptae sunt pro Batavorum le- 
gatis additum, ut in tutela essent fidei publicse ad conventus us- 
que finem. Videtur enim pro Imperii hostibus haberi quibus 
eum in modum cavetur. Viderit haud dubio Sublimitas Tua 
caosas, quas Hispani adferunt, cur Batavis ab Imperio jus paca- 
tonim affirmari publico pacto non debeat, ingeniosas satis. Haud 
parum refert ejus negotii, quis futurus sit exitus. Mitto gallicum 
Justelli librum pro causa domus Palatinae. In eo tarnen quod 
defendit electorum in Imperium delinqucntium posteris jus ad 
electoratum perirc non posse, contra se habet plerosque Ger- 
maniae jurisconsultos, et exempla tum in Palatina, tum in Saxo- 
nica domo. Jam nunc ex D. Thuano disco, Gallasium cum parte 
exercitus trans Rhenum iyisse, quod tamen sibi uondum comper- 
tum ait Ponica, addens missos a duce excursores in comitatum, 
qui captivos adducant, unde certiora cognoscantur. De principum 
dttorum oonsiliis quid dicam nescio. Ad comitem Suessionensem 
misit iterura princeps Thomas; dicunturque ei Hispani offerrc 
copias, quaB sub ipsius noraine militent, quas augeri posse ab iis, 
quos in Gallia comes sibi faventes habet, qui efficere possint, ut 
clam ad ipsum dilabatur a se miles. His diebus Sedani exspec- 
tabatur fräter regius, cunctis in occursum para tis, nee aliud im- 
pedimento putatur fuisse, quam quod obsepti eran t regis cura 
transituB. Si perrumpere potuisset, putabatur eodem Ventura re- 
gina mater. Nunc rex de suo consilio Leonem ad fratrem misit, 
ut aequis, quas rex obtulit, concessionibus contentus sit: simulque 
rex Fontem Bellaqueum it, inde, ut creditur, iturus Aurelianum et 



Digitized by 



Google 



300 

Blesas et quidein cum exercitu. Fräter regius quin fugam sit 
capturus non dubitatur. Sed an populos aliquos ad arma trac- 
turuB, an mari qusesiturus iter in Angliam varie existimatur. 
Princeps Condaeus rego absente urbis hujus praefecturam accepit, 
hac lege, ne onera intendantur, alioqui periculum prospiciens. 
Multi putan t cardio alem, ne internum bellum simul cum extern o 
in se trahat, pacem cum Hispano et Imperatore facturum qua- 
lemcunquc poterit, hoc excusabilius, quod culpam corrupts glo- 
rias in eos sit rcjecturus, qui regis obsequia exuerunt, hoc inter 
cetera praetexentes, quod pacem omnino faciendam judicent. Prin- 
ceps Arausionensis amicitia sedulo hie jam colitur: deditque ei 
rex in literis Celsitudinis titulum, nunquam antehac usurpatum 
possessoribus principatus tum modici, tum summi Imperii jus quod 
attinet, diu disceptati. Dens, Excellentissime atque lUustriasinie 
Domine, reginaro, regnum, Tuamque Sublimitatem aspiciat propi- 
tius. Lutetias ^^ Januar. 1637. 

Tuae Sublimitatis devotissimus 
H. Gro tius. 

Haec postquam scripseram, intelligo, comitem Suessionensem 
a Piccolominio quatuor accepisse equitum millia; quorum is con- 
siliis maxime utitur homines esse magni animi, sed non uni 
cardinali, verum et regi infestos ob ereptas dignitates aut non 
datas. Apud fratrem regium esse Rupifocaldium potentem apud 
Pictones. Suspectos regi et duces Rctzium Bellas Insulae ad 
oram Armoricam opportunas ad receptanda auxilia dominum, et 
Longavillanum ducem Normannite prasfectum, comitis affinem, et 
Sanctisimonium, nuper gratia regis ejectum, cujus in manu Bresta, 
Arraoricae portus. Et hie adjiciunt quidam Blavettas in eadem 
ora prasfectum Brissacum. Espernonius se regi purgavit. Lug- 
duni civitas novo isti oneri sub mutui nomine audenter se op- 
ponit, et creditur latius månare exemplum. Rex jubet haud 
dubie ad arraa respectans ducem Bernhardum illico ad se ve- 
nire, ubicunque futurus est. Est autem nunc Fonti Bellaquei. 
Legati britannici agentem simm in Angliam mittunt, ut cum 
raandatis novis quamprimum redeat. Ajunt se nihil hie pacisci 
velle nobis inconsciis. Scribitur Ratisbona electoratum Treviren- 
sem dari Leopolde, Imperatoris filio. Ita cuncta quss ad versus 
magnitudinem austriacam structa erant ad eam magis magisque 
stabiliendam vercuntur. 



Digitized by 



Google 



301 

125. Lut. Paris. AS Jan. 1637. 

ExcelleDtissime Domine. 

Quid de principum motu, ex quo multa pendent, futurum 
sit, difficilis etiamnuDC est divinatio, uisi quod omni modo id 
agit cardinalis, eorum ut in se consensum distrahat. Oblatam 
comiti per Botruium quam signaret cautionem mitto. Sed eam 
ille repudiavit, ut cavillationibus obnoxiam, et quia Monsorium 
ita infirmum est eoque situ, ut ad securitatem cujusquam con- 
ferre nihil possit. Leo, qui apud fratrem est regium, scripsit 
suspectiorem se, quam ut multum proficere queat: rogat mittatur 
aliua. Interea Aurelianensis civitas dubitare coepit an regem, si 
in fmtris principis ipsorum peculiaris malum armatus adveniret, 
recipere deberent. Et cardinalis ob nova onera ibi quoque in- 
viaum se sciens dubitat, an eo loco citra periculum esse possit. 
Fräter vicissim regius exercitui regis videt se före imparem. 
Deinde dicitur eum spes, quam in duce Valetta et eo, quem is 
babet, milite coUocaverat, fefellisse. Ita mutuus metus rem ad 
quictem videtur adducturus, rege quidem substituro in itinere 
inter Fontem Bellaqueum et Aurelianum, fratre autem tutam ha- 
bitationem sibi suisque habituro, ubi nunc est, Blesis. Ad haec 
firmanda expressit a rege satis invito cardinalis, ut Chnvigniacus 
mitteretur, quanquam irrisus nuper multum a domcsticis fratris 
regii, quos ipse antehac non tam gratia quam comitatu ipsius 
depulerat, quos inter Riverius e carcere reversus raira fratris 
regii comitate ac gaudio fuerat acceptus. Lafortius nuper ad 
cardinalis coUoquium admissus aperte ei dixit, si sibi custodienda 
itinera obvenissent, si videret ea transire fratrem regium modico 
comitatu, se id dissimulaturum, idemque facturos alios, quibus 
eam curam man dåre rex vellet, insito omnibus cavere eorum 
ofiensas, qui summse spei propinqui sunt adeo. Duci Bulionio 
cnr diffidant qui hic possunt plurimum, causa non levis est. Nära 
cum nuper ad eximendum obsidio Ermensteinum mandatum a rege 
accepisset et imperium in reliquias Brezaeani exercitus, primum 
Chavigniacus Charnassaeum, sibi addicturo, socium ejus imperii 
ascripsit, ignaro patre Josepbo: cumque intelligitur aegre id pati 
dux Bulionius, revocatae subito sunt copiae, ita ut prius in Gallia 
essent, quam ipse mare ingressus esset. Principi quoque Arau- 
sionensi creditur memoria eorum, quse ad eripiendum ei princi- 



Digitized by 



Google 



302 

patum facta sunt, haßrere firmius quam ut inani Celsitudinis ti- 
tulo possit obliterari. Crequiacus scro ab armorum per Italiam 
regimine abducitur, postquam iliius et Sabaudi vetera dissidia 
res occasionesque cgregias perdiderunt. Parmensem coactum iri 
ut cum Hispano trausigat, nisi perire velit, multi sestimant. Itn 
MoDtiferratcnsis Mantuani regio manebit ab aßmulis aut etiam 
inimicis duobus hinc Sabaudo, inde Parmensi circumsessa, com- 
munisque belli poeua in ipsum incumbet. Mieit tandem Impera- 
tor suo regisque Hiepani nomine literas tuti commeatus pro iie, 
quos Gallia mittet ad Coloniensem conventum; erunt autem hi 
Sanctichaumontius et Davausius, laborante adhuc ut se excuset 
Feuquerio, qui ad prsefecturam suam abit Viridunensem, ibi cum 
erit morbum forte causaturus. Angli non negant se in eo esse, 
ut aliquid cum Gallis paciscantur, cujus rei absolvenda: causa 
missus in Angliam est Ogerius. Cum vero ad arma eos venturos 
credi non sinit fuga omnis parlamentaris conventus, et nihil re- 
mittens illa de mari cum Batavis contentio, quäle futurum sit 
quod moliuntur foedus, incerta conjectatio est, nisi quod eo in- 
clinat, ut credantur adjuturi se invicem ad pacem constituendam 
e suo utrorumque usu, sepositis aliorum rationibus, praesertim 
Suediae. Principi Condseo hujus urbis praefectura non per scrip- 
turam et approbationem parlamenti, ut solet, sed sola rcgis voce 
data est, ut rege jamjam huc reversuro. De Burgundiis bello 
eximeudis haeret adhuc negotium. Interim quos bello cepit dux 
Bernhardus, huc venturus eis paucos dies, ii Gallasium ajunt cum 
sex millibus Transrhenana petere ; ab iis, qui mausere et quos sub 
se habuit habetque dux Carolus, obsideri Montispellicardum: ad- 
dunt aliorum literae, percursari ab iis qus inter Ararim Rhoda- 
numque: capi et incendi arces et trepidationem Lugdunum usque 
pervadere. Jonvellam hostis etiamnunc tenet. Regem Hungariae 
non clectum tantum sed et inauguratum more majorum Galli in 
editis chartis praetensum regem romanum vocant, quod Trevirensis 
abfuerit suffragium, quodque in medio armorum aestu peracta sint 
comitia. Non est dubitandum, quin haec nova dignitas novam 
etiam Coloniae suscitatura sit de legatorum ordine controversiam, 
cum veteribus exemplis constet, reges romanos ab Imperatoribus 
proximum sibi locum vindicare, non ferentibus id Gallis. Multi 
ad me adferunt, valde soUicitam esse hanc aulam, ne Suedi sine 
se hoc bello se extricent. Cardinalis Riceliacus Pontificem ex- 
citat in controversia de Ferrariam spectantibus finibus, cum Romae 
operam suam ad ea promovenda, quae Pontifici placent, multum 



Digitized by 



Google 



803 

jtctaverit. Princeps autem Condseus ita ambit cardiualis gratiam^ 
at Brezsei filio filiam suain nuptum offerat, nolentem quamvis et 
nolente matre. At comitis Suessionensis mater regem filio suo 
infensum adire veretur, quanquam non ignorare potest rex, multa 
filios facere, quse matrcs nolunt. Comes Guichius propinquua 
cardinalis amotus ab aula gratiaque, quod nuper ad fratrem re- 
gium missus multo vino linguam non tenuerit in iis, quae ut 
maxime arcana ipsi fuerant credita. Dux Carolus decem millia 
cribitur habere, eos augeri novis e comitatu Burgundiae militi* 
bus. Mari nihil agitur, et in ora Aquitanica manet hostis, mu- 
nitior quam ut facilis expulsu sit futurus. Haec scribenti inter- 
venit Feuquerius accinctus itineri Viridunum. Nescire se dieit, 
an Coloniam iturus sit, nee id optare, sed facturum, quod rex 
volnerit. Putabat e re fore, ut sine legati nomine aliquis a Sue- 
dia sit Colonise et vicissim e Gallia aliquis Lubecae aut ubieun- 
que de pace in Germania agetur, utque non tantum nihil defi- 
nite paciscantur alteri sine alteris, sed et mutuo se, quae agentur 
quaeque offerentur, faciant partieipes. Promisi me scripturum 
quae dixerat. Rcviviscit hie rumor de futuris Polonum in ter et 
Imperatoris filiam nuptiis. Gallasius ipse Friburgi adhuc esse di* 
citur. Nuntius pontificius amicis dieit in magna se spe esse pa- 
eis. Interim multum militem ab Imperatore scribi, magnos com- 
meatus Brisaceum et Heilbronnam ferri undique scribitur. Metu 
seditionis in hac urbe jubentur opulentiores in armis esse. Tum 
vero quanquam sperare jubemur fratris regii cum rege Concor- 
diam, multae cohortes a limite Ligerim versus eunt. In Angliam 
flimul venerat Arundclius, legatus hispanicus per duas horas cum 
rege Angliae coUocutus est. At ex hac urbe nuntius jam nunc 
acceptis ex Brabantia lite ris ad regem subito profectus est. Cum 
in sermone percunctaretur Feuquerius, quis futurus esset legato- 
mm ordo, quid Suedi et quantum et quamdiu in Pomerania 
postularent, ccquid pro libertate Bohemi« aut electoratus illius 
jure in alium transferendo essent acturi, partim silentio partim 
indefinita dissertatione ista declinavi. Dens, Excellentissime atque 
lUustrissime Domine, rebus regni, reginae, Tuaeque Sublimitati 
faveat. Lutetiae ^ Januari 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissirous 
H. Grotius. 



Digitized by 



Google 



304 



Regi persuasum est, comitem, cum Corbia adhuc obsideretui 
in necem cardinalis cepisse consilia, eoque ei est implacabilif 
Nonnulla suspicio est, Gallos jam certos esse, quibus conditionibu 
cum hostibus possint depacisci, quia nos quoque aurem prseber 
fid pacis leges, quod ante nolebant, video nunc cos facile pat: 



126. 



Lut. Paris. 6 Febr. Cal. noy. 163*2 



Exeellentissirae Domine. 

Si quando necessaria in scribendo diligentia, nunc eai 
maxime a me requiri arbitror, quo tempore res hie omnes in e 
sunt motu, qui ad externas etiam deliberationes plurimum por 
deris adferre possit. Cum et Feuquerius mentionem injecerit, ai 
temporaria possessione eorum, quae in Pomerania tenemus, vellemu 
«sse contenti, et comes Licestrius sperare se dixerit, nihil no 
habere velle de Germania, nisi dominorum voluntate, tentor cre 
dere, foedus aliquod inter Gallos Anglosque cudi, quäle scripc 
antehac. lUud video, nunquam magis trepidasse hanc aulam, n 
a Suedis deseratur, tam malo suo tempore, hoste quatuor in fini 
bus loca insidente Gallise, ipsa autem intus adeo discordantc 
Itaque Heufdio promittunt intra annum se soluturos, quod Sue 
diae ex foedere debent, voluntque, ut ipse, tanquam de praesent 
pecunia, fidcm suam Sublimitati Tuae obliget, quod video eum 
qua est prudentia, non facturum iis verbis, quibus obstringi po§ 
set, quanquam spem facile et accepturus et daturus est, nee quic 
quam in sua sedulitate patietur desiderari. Sed quod maxim 
ipse metuit, hoc est, ne brevi totius aulae circumagatur facicf 
Oomes perseverat nihil credere. Fräter regius quid facturus eil 
variant conjecturse. Ante paucos dies navi Ligerim ingressuf 
fugae famam sparserat: rediit Blesas. Brionius comes bis eo com 
meavit, et ad regem rediit missus iterum Chavigniacus. Spei 
<3onciliationis ndferebant quae heri literae venere Aureliano, ul 
rex est et cardinalis. Princeps Condaeus et alii hic proceres no: 
putant id animi fore fratri regio, ad regem cardinali comitatui 
ut veniat, utque, si ipse audeot, non ausuros qui nunc apud ipsui 
sunt horuni, quae nunc sequitur, consiliorum auctores. Quod i 
ille aliqua perrumpit, et aut Sedanum longo ambitu penetrei 
aut adjungat se ad nobilitatem populosque regentibus infensoi 



Digitized by 



Google 



305 

qux eint inde occMionee hosti nasciturae, quod periculum Galli», 
nemo non videt. Ex hac urbe, quae quotidie in seditionum est 
meta, machinae aliquot Aureliannm pertrahuntur. Et in oppidia 
Omnibus ad Ligerim aliisque circum Blesas aucta praeaidia, ob- 
•easa, quantum fieri potest, equitatu itinera. Ad comitem Sues- 
iionenaem missi a regina matre nunc Coignseus et Fabronius au- 
gent metum. Vectigal vinarium et mutuo petitas pecunias passim 
recusat populus, nee est qui cogere audeat At comitis Russiaci 
(is Bororem ducis Bulionii in matrimonium habet) bona annotan- 
tax, quod nuper comitem Suessionensem e Gallia discedentem in 
itinere hospitio exceperit, ne quis circa fratrem regium idem 
impune se latarum speret. Parmensem cum Hispano transegisse 
pacificante Etrusco crcdunt Itali. Nisi fräter regius jussis pareat, 
inque regia sit potestate, vix putatur Coloniam iturus Davausius, 
quod pater ipsius fraterque impense semper fratris regii gratias 
captaverint. Id si est, Feuquerius non defugiet legationem, qui 
iter Viridunense distulit, ut cum duce Bernhardo coUoqui possit: 
in dies hie exspectatur. Ex principe Condaeo legatoque Licestrio 
intelligo, literas tuti commeatus ab Imperatore, itemque a car- 
dinali Hispano scriptas pro legatis Galliae literas sociorumque 
ejus, reginae nimirum coronasque Suediae, ducis Sabaudi, Ordinum 
Batavorum. Ita Galli sine postulatu nostro, me ne admonito 
quidem, nostrum egere negotium, seque venditarunt Austriacis, 
tanquam nos haberent inter accessiones suas. Venit ad me bis 
diebus quidam e publicanorum genere: ajebat, electorem Brande- 
burgicum mercatoribus quibusdam cessisse id, quod ipsi restabat 
ex pecunia olim a domus suse principibus credita Henrico IV 
rebus arctis ipsias. Summam, quae restaret, esse cix millium et 
CLXY francorum. Si a cardinali et Bulionio impetrare possem 
solutionem, hoc obtentu, quod ad reginam reginae nostrae parentem 
res ea peTtineret, cessura mihi xx roillia. Ego, qui satis scirem, non 
eam meam esse hie gratiam, ut vetus debitum tamdiu flagitatum 
reciperem, et pecuniae si unquam nunc maximam esse inopiam, 
tamen, ut rem certo cognoscerem, nihil respondi nisi velle me 
documenta inspicere. Dedit mihi exemplum chirographorum, 
dele|3^ationum et apocharum, quae retinui. Reliquum esse quan- 
tum dixerat apparet. lis inspectis dixi, minime decorum mihi 
fore, si commendarem ejus negotium, qui hostis esset Suediae. 
Nam matris reginae negotium hie verti, mihi non constare; si 
qaando elector Brand eburgicus ad Suedicam amicitiam se referret, 
tum Tisurnm me, quid mei esset officii. Juris mercatoribus cessi 

Grotii bre/. 20 



Digitized by 



Google 



306 

documeotum reddidi. Sed ejus loco mandati [proposui] instrumen 
tum ad recipiendam solutioDem, signatum ab electore, vacuo relict^ 
spatio, in quo nomen procuratoris scriberetur. Hnc autem Bi< 
tractavi et perscribenda judieavi, ut si quid forte reginae domins 
nostr« matri debeatur ab electore Brand eburgico, vel dote aliav« 
causa, cogitemus an suo tempore hinc servari possit« Si poteril 
mihi satis grand e lucrum erit, officii praestiti conscientia. Comiti 
Suessionensis mater ab hac urbe jussa discedere est. Jamjam dici 
mihi legatus baro Seudamorius, missum ad regem Daniae Wyckium 
qui hie res Angliae egit, in Suediam vero Barclaium, narraturoi 
quffi in comitis Arundelii legatione evenerunt, simulque significa 
turos, paratum regem Angliae ad fortia pro Palatinatu consilia, s 
socios reperiat, quae conditio tarn laxa est, ut ad multa effugii 
pateat. Fama tarnen hie spargitur, quindecim millia militum al 
Anglia Landgravio datum iri. Campio nobilis a comite miasw 
ad fratrem regium Aureliani retentus est, ne spem concordis 
inter fratres turbaret. Mitto postremam regis epistolam ad fra 
trem, cui an pariturus sit scire avet haec civitas. Rupifucaldiui 
pater novandi suspectus, quod magna ejus apud Pictones sit po 
tentia, filium suum regi misit obsidem. Mater Suessionensis re 
giis literis jussa Drosam oppidum ire, negat id valetudinam suan 
pati, satis libere, additque impermixtam se filii de abitu consiliis 
gnarumque id patri Josephe. Dens, Excellentissime atque lUu 
strissime Domine, reginac, regno, Tuaeque Subliroitati prospe: 
adsit. Lutetise 6 Februari 1637 novi Cal. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimui 
H. Grotius. 



127. Lut. Paris. ^ Pebr. 1687. 

Excellentissime Domine. 

Temas jam literarum congeries Galeti retineri audio, ven- 
tisne adversantibus, an quod navigia dcsint, an et arte eorum 
qui sua mala, hoc praecipue tempore, nolunt innotescere, band 
dixerim. Postquam postremum scripseram, salutavi principem 
Condaßum, hujus nunc urbis praefectum. Cum is multum de Bsr 
tavis quereretur, dixi iis tarnen solvi promissa, Suedis non solvi. 



Digitized by 



Google 



307 

Et cum de Pavio injectus sermo esset, dixi ejus solius opera 
factum, quod tarn multa mihi in obeunda mea legatione injecta 
essen t impedimenta. Puto eum aliquid nostrorum sermonum 
flignificasse regi aut cardinali. Venit deinde ad me Heufdius paulo 
jam quam ante explicatius loquens, missas ad Sanctichaumontiuni 
literas delegatorias pro iis, quas nobis deberentur ex foedere Wis- 
maricnsi, si id probaretnr, ad finem usque anni 1636. Pro veteri 
reliquo ex foedere anni 32 (I) se fidein suam obstricturum, ita tamen 
ut rogaturus sit Spiringium, si quse res turbidee ex transverso in- 
terveniant, venia ut sibi detur, qui injectum sibi a potentibus 
officium recusare non potuerit. Addebat velle ad mo venire 
pnefectum regise pecuniss Bulioniuin, et venit is postridie regis 
jussu, cujus et literas mihi prselegit. Quae mihi indicavit heec 
erant. Adfore brevi hie ducem Bernhardum (is heri advenit) 
retentum hactenus nonnullis in illis locis, unde venit, seditioni- 
buB. Propositum regis eum auctis copiis in Alsatiam mittere. 
Optare regem, ut Gallia, Suedia, Batavi naves hominesque mittant 
in oram Hispaniae, credo, ut si nihil aliud hello in Hispanum 
nos quoque illigent. Delineatum cum Anglis fcedus: cumque ea 
scriptura ivisse in Angliam Ogerium; sensum hunc esse, ut pro- 
mittat jam nunc Anglia, nihil se facturam quo vis Austriaca in- 
▼alescat, naves det Gallie utendas quindecim: militcni apud se 
permittat legi. Tum vero ni tres intra menses rex Angli» ab 
Impcratore impetret restitution em Palatinatus utriusque cum 
electorali dignitate, (dempto quod Gallia, si pertendatur Maxi- 
iniliano Bavaro, dum vivit, relinqui debere elcctoratum, vclit pa- 
cem non eo minus accipi) tum ut in belli societatem cum Gallia 
veniat, invitenturque Suedi et Batavi se adjungere fidemque dare 
et accipere nullius pacis [nisi] in commune admittendae. His disser- 
tatis addebat, compositum negotium regem inter fratremque. Spe- 
rari idem de comite, (missus ad eum est Brionius, ejusque ex- 
spectatur reditus) et quo magis impellatur missum se ad matrem 
ejus petitum regis nomine, ut si Drosam non potest, certe in 
praetorium aliquod aut suum aut regis discedat. Id regno, id 
ipsi, id filio expedire. Addebat, feroinam esse liberioris linguae, 
quam ferrent haec tempora. Post haec de pecuniis eadem dixit, 
quae pridie dixerat Heufdius, ipsumque simul Heufdium, nam 
una venerat, sed in conclave non intraverat, advocari ad nos ju- 
bet, clareque dicere, quod fecit, suscepturum se onus solvendae 
pecuniae, quas ab anno xxxii nobis deberetur. Me vero rogabat 
(quod et ante Heufdius fecerat), cardinali Riceliaco ut scriberero. 



Digitized by 



Google 



308 

contentum me eis, quae proponerentur. Sed hoc defugi. dicens 
mihi quidem flagitationem injunctam, recipiendi autem curam 
Heufdio. Itaque rectius fore, ei quod Sublimitati Tue scriptunia 
esset, id signatum daret cardinali legendum mittendumque. Ur- 
gebam, ut praesens pecunia mitteretur, qua in rebus adeo urgen- 
tibuB uti Tua Sublimitas posset, et mecum idem ab Heufdio 
postulabat BuHouius, paratum se dicens usuras pendere. Sed 
Heufdius illud de usuris non recusans ajebat se Spiringio po- 
testatem facturum, ut partem aliquam ejus peeunise, quando vel- 
let, sumeret, ipsique solutionem injungeret; puta ad LXX2 fran- 
corura millia. Eodem die post meridiem venit ad me comes Li- 
cestrius, cui cum de iis rebus locutus essem, quse mihi Bulionius 
dixerat (quanquam enim is rem latere voluerat, id tarnen ita in* 
telligendum sensi, ne apud eos taceretur, quorum esset hoc ne* 
gotium) dixit mihi, nihil conventum: multumque timere se, ne 
praescripta illa lineamenta evanescerent, maxime quod ad bellicam 
pertineret societatem. Valde autem se metuere, ne pacem pne- 
ripiat Sucdia. Respondi indefinite, ostendisse semper Suedos ac 
Tuam maxime Sublimitatem, quantopere cordi ipsis esset salus 
eorum, quos religio metusque communis nobis conjungerent. Ad 
res batavas cum delapsus esset sermo, dixit mihi, Aoglise regem 
ad Galliae regis exemplum jussisse salutari Celsitudinis titulo 
Arausionensem principem, qui tamen in acceptando hoc nomine 
cunctari dicitur. Die, qui hunc est secutus, venit me salutatum 
princeps Condeus. Repetivit quae Bulionius Heufdiusque dixe- 
rant, ita ut appareat mihi rem ipso conscio gestam. Inter con- 
ventiones regis fratrisque dicebat esse, ut valeret matrimonium 
tamdiu disceptatum. Neque se unquam sensisse aliter (credo, 
quod feminam illam desperatsB fecunditatis esse intellexerit) et 
credere se idem mihi semper visum. Dixi sententiam, quae va- 
lere talia conjugia vellet, esse haud dubie receptiorem. Cepit 
inde de aliis theologicis controversiis loqui, de eucharistia maxime 
deque Pontifice. De hoc facile inter nos convenit, omnia, quae 
regum quseque episcoporum essent, sibi per vim vindicanti Pon* 
tifici obsisti aliter nequisse, quam ut etiam concessa eriperentur, 
ut fieri solet in liberis civitatibus, ubi primorum aliquis domina- 
tum parat invadere. De anglico foedere vix quicquam sperabat, 
et comitis Liccstrii id optantis dicebat nuUam esse in aula 
anglica auctoritatem. Neque dissimulabat, eas esse Galliae res, ut 
festinatae pacis egerent. Haec ut ab illis didici ita suo ordine 
commemorare duxi officii mei. Inter alias causas, quae Gallos de 



Digitized by 



Google 



309 

nobis soUicitos faciunt (sunt autem satis multe ex rerum ante 
actanim conscientia) hsec est, quod Ratisbonensia Imperatoris ad 
monitua electorum responsa hnc pervenenmt, unde apparet id 
omni modo velle Imperatoren), nt seorsim cum Suedis, seorsim 
cum Gallis agatur, et cum Suedis prius, si fieri potest. De Itali» 
rebus, quanquam bene nos sperare voluerat Bulionius, dicens Sa- 
baudo ad res bene gerendas multum copiarum subministrari, ali- 
ter rerum peritos omnes judicare video, neque eos dubitare, quin 
ipse Pontifex volens, an quod tempora aliter non ferant, Hispani 
rebus se aptet, ita ut nuper in arcano per comitem Carpegnam 
duci Parmensi suasor fuerit, se ut ad Hispani partes referret. 
Placentiam audimus Etrusco perraissam ut sequestro. Ducis Par- 
mensis conjugem inde egressam venisse Parmam. In iis, quas 
me vetant de Anglis sperare quse optantur, hsec sunt, quod Pon- 
tificis res agens Londini sacellum ibi apertum habeat more nun- 
tiorum, quod post Arundelii adventum non modo legatus Hispa- 
nicns longum cum rege Anglise habuerit coUoquium, qua de re 
monui antehac, sed et una cum rege Arundelii magnifico con- 
vivio interfuerit, quod falsa comperitur jactata fama de Cotting- 
tono refrigerato apud regem, planeque rerum potentes manent 
qui fuere antehac. His addaro, quod vix credibile sit, novum 
Romanorum regem ita palam se ingesturum fuisse palatino ne- 
gotio, nisi speraret, aliquid se conficere posse, quo amicitias pa- 
raret utiles imperium inchoanti. Fräter hie regius Blesis mansu- 
rus creditur et Sedani comes Suessionensis, apertioribus inter ip- 
soa et cardinalem odii causis quam ut tuto una esse possint. 
Spargitur hie rumor quidam mihi non creditus, cujus tarnen apud 
me etiam princeps Condsus meminerat, velle Imperatorem suum, 
quod Bohemiae est, sufFragium dare Palatinse domui, id autem, 
quod Palatinorum fuit, relinquere Bavaro ejusque posteris. Die 
hujus mensis octavo sub vesperam advenit huc dux Vinariensis; 
vidi eum inter primos die decimo; suum studium in rem suedi- 
cam desideriumque placendi Tuae Sublimitati large prasdicat. Quo 
magis credam serio hsec dici est, quod gallicam amicitiam et 
cardinalis Valett» praegravem potestatem expertus, vix ultra to- 
lerare hanc sortem potest. Neque tacet Ponica, nisi seorsim cui 
imperet accipiat exercitum, id eum acturum, ut a Gallia se li- 
beret. In illud ut proprias habeat copias sibi uni parentes, opem 
meam invocant, quae, si quid possim, ei defutura non est. Nam 
et ante ejus adventum id negotium per legatos alios commen- 
daveram, ac ipse per me in sermone, tum apud Condaeum prin- 



Digitized by 



Google 



310 

cipem tum apud Bulionium. Ait dux, Gallasiuni non sine peri 
culo aegrotare Friburgi. Pater Josephus homo inquies, Stellt 
bipontino, qui contra pacem Parmensem latine scripsit, mandats 
dedit Bcribendi edendique causas, ob quas illegitima censeri de 
bet, quae facta est nuper, regis romani clectio. Praecipuum argu 
mentum, quod a Bavaro olim se accepisse ajunt, hoc est, quoc 
rex romanus non ut Imperator majore siifFragiorum parte 6er 
possit, sed consensus ad id omnium requiratur. nempe quia ex 
traordinaria neque necessaria sit hsec dignitas. Miror consilium 
cum scripta talia irritent hostem, vires autem ejus non immi 
nuant. Quod saepe ex aliis audiveram, contra quam hie vulga 
verat rumor, verum esse ex duce ipso cognovi, Gallasi noi 
multü minus fuisse xx (!) millibus, cum ipsi Valettaeque ultra xi 
millia non essent. Venturus huc jam dicitur fräter regius, mul 
tisque utriraque lachrimis cum rege collocutus. Purgavit autenr 
ita se, ut omnem culpam in comitem Suessionensem transtulerit 
cujus posthac satis dura erit conditio, nihil aliud illi relinqueni 
quam perpetuum sub hoc regno exilium aut reditum cum summe 
periculo libertatis. Mater ejus Creilam discessit, adsitum Esia 
amni oppidum. Dum haec scribo, literae mihi redduntur Tua 
Subiimitatis datae 13 Augusti, et posteriores 3 Decembris cun 
chartis adjunctis, pro quibus summaque Subiimitatis Tu» in m^ 
benevolentia gratias habeo maximas. An literas meas ullas Galli 
interceperint nescio, non videntur mihi ullae intercidisse. Si quae 
tarnen aperuerunt, nihil repererint a me maligne scriptum : secu 
tus semper sura aut vera aut credibilia. Cum Bulionius a rege 
ad me venerit, videntur nonnihil de sua in me acerbitate remi- 
sisse. Quod si tarnen pertendunt, mihi omnis erit grata sedes 
ubi reginae regnoque utilem me praebere potero. De conventn 
Coloniensi video quae regni curatoribus placuere cum iis, quae 
hie semper scnsi dixique, et quae ad Tuam Sublimitatem scripsi, 
congruere. Pacificator Coloniae erit legatus Pontificis, qui quo 
nos loco habeat non ignoramus. Cum eo agere nos non possu- 
mus. Agent Galli, nosque volent suam accessionen^ fieri. Prae- 
terea quam dignitatis regni Suedici Studiosi non sint, multis ar- 
gumentis possem ostendere. De Vismariae delineatis pactionibus 
dixi semper exspectare me a Suedia literas, quibus nunc accep- 
tis, ad earum tenorem sermones dirigam. Redibo ad regii fratris 
negotia, ut quae postea didici adjiciam. 8 hujus mensis ex novo 
calendario is princeps Aureliani cum cardinali locutus est per 
tres horas: coenavit deinde cum rege. Decem de domesticis suis. 



Digitized by 



Google 



Sil 

canBsimos antehac, a sno comitatu removit, rege ita rolente: 
b«c deditio magis, quam pax est. Mutuee ill», quas rex oppidis 
pagisque indixerat, pecuniee tot impedimenta tot cxcusationes re- 
periant, ut vix quarta pars ejus, quae sperata erat, pecunise summae 
ad regem perventura videatur. De Burgundia utraque bello exi- 
menda non procedit negotium. Rex Dordani est, inde Versaliam, 
qui locus hinc diei distat itinere, sicut creditur, venturus. Venit 
bac hora me resalutatum dux Vinariensis. Perstat poscere pro* 
prias, cui imperet, copias, negatque, ni id fiat, sibi in hac mi- 
litia duraturam potentiam. Venit et legatus Angli» Ordinarius, 
qvi ita nos de Anglis jubet sperare, ut nihil definite promat. Ne 
longior sim, desinam, si prius, Excellentissime atque lUustrissime 
Domine, Dei tutelse reginam, regnum, Tuamque Sublimitatem 
eommendavero. Lutetiae ^ Februari 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Ransovius ait. Valett» et ducis Bernhardi copias fuisse ad 
in aut xm millia, Gallasii ad icxitm, quod annoto, quia ab eo 
quod ex duce intellexeram, multum differt. Angli legati negant 
in Anglia constitutum quid, Coloniam missuri sint, nec ne. Heuf- 
dius non dedit mihi exemplum ejus cpietolae, quam ad Sublimi- 
tatem Tuam mittendam prius monstraturus erat cardinali, quod 
tamen mihi se daturum dixerat. D. Schmalchius jam a nobis abit. 



138. Lut. Paris. ^ Febr. 1687. 

Excellentissime Domine. 

Gum de literis meis amplius cogito, inducor, ut credam 
etrum, quas ad Sublimitatem scripsi Tuam, nuUas visas Gallis. 
Alioqui res certas dicerent, nec confugerent ad suspiciones, ut 
facit Sancticbaumontius. Ceterum potuisse fieri, ut meas ad ali- 
quos legatorum Suedicorum literas viderint, aut ab ipsis legatis, 
<iaod nihil in iis esset, quo possent Galli offendi, amice mon- 
•trätas, aut ab eorum domesticis non anxie custoditas, baud ne* 
gem. Sed ez illis literis nihil magni deprehenderint. Legatus 



Digitized by 



Google 



312 

Batavoruis, qui a Venetiis huc habitatum venit, cum ssepe pei 
amicos significasset, velle se mecum ea, quae inter legatos socio- 
rum sunt commercia, ac veterem, quam habuimuB, amicitiatn co- 
lere, et a me paris animi accepisset responsa, cum per dies ali- 
quot in urbe pro ignoto latuisset, nudius tertius misit ad me le- 
gationis suae publicum secretarium Enskerckium ac per eum ro- 
gavit, ut urbem postridie palam inituro carrucam de more mit- 
terem. Id recepi, me facturum, misique carrucam et gratulatorem 
Lustertius. Miserant eodem legati Angli ambo suas carrucam 
lomines. Nostri locum cepere ante Anglos et tenuerunt all- 
ndiu. Cum rixa oriretur et educerentur gladii (Angli omnos 
I domesticos miserant, ego paucos, ut moris est) mareschallus 
>rtius, qui legato introducendo missus a rege fuerat, interpo- 
se: cum nostri se nihil iniqui facere ostenderent, dixit La- 
ius, temporibus Henrici III decretum, hie ut Angli Suedos 
3ederent. Nescio an eo tempore legatio aliqua a Suedis in 
iam venerit. Gallorum autem Judicium nobis obstare non 
e satis patebat. Dixere nostri antiquitate se regni, causa 
ssima, niti. Cum impar futurum esset vi certamen, nostri 
iitionem, quam ferebat Lafortius, quod sine juris nostri detri- 
to fieret, accepere, ut mea et Angli ordinarii carruca pariter 
ederent: quod factum est. Sed nostris aliud iter ingressis 
i rixa de ordine nata est inter extraordinarii legati Angli et 
nbasonii carrucam, quse Lafortium sequebatur, atque eo usque 
luit, ut Gallorum unus ab Anglis interficeretur, herique no- 
) Angli in singularem pugnam provocarentur. Ego sicut 
publice nomine, ita heri private per meorum unum legato 
,vo omnia, quse a me proficisci possunt, liberaliter obtuli. 
c Anglorum exemplum speculabor, ut aut legatum batavum 
i me exspectem, quod antehac Danos fecisse scio, aut si Angli 
verint, eum ut peregre adventantem salutem. Quid facien- 
sit, postquam a rege auditus fuerit, videbimus. Ego sicüt 
itatis regni, quam debeo, habebo curam, ita in honesta hu- 
itate concedam nemini. Carrucario nostro, quod dixisset, se 
^schalli Lafortii imperiis non teneri, heri Galli malum minati 
Spero tamen, intra verba rem staturam. Mitto indicem 
arum Gallasii, qui verus hie creditur. •Menottus*, qui hie 
*Sabaudo* est, existimat inter *Riceliacum* et *OIivarium 
de *pace*. Idem existimant •Angli*. Hostis nihil movere 
ligitur: fieri potest, ut internas Gallise turbas speret. Manet 
I in metu comes Suessionensis, aditusque est Sedani a prin- 



Digitized by 



Google 



313 

dpe Thoma affine, quo tempore et mater regia et fräter regius, 
qni niuic causam suam segregavit, Sedani exspectabantur, obtu- 
litque principibus quater centena millia ducatorum praesentia, in 
annoa . . duodecies centena millia ea lege, ut ezercitum alerent 
pedestrem ad decem, equestrem ad sex millia, et qus sibi vi 
ftut pactione qunsivissent oppida ea retinerent. Rex ut ex ad- 
jnncto Scripte datur cognosci, veniam offert comiti, sed is gene- 
rosior est, quam ut eam accipiat et cautior, quam ut ei fidat. 
Nemo est, qui dubitat, quin si mansisset Lutetiae carcer ei domus 
futura fuerit. Fräter regius nondum huc venit, morbum excu- 
sans, et est obnoxius articulorum doloribus nimia venere. Do- 
mesticis, quos a se ablegavit, de impunitate rex cavit. Dux Wir* 
tenbergicus res suas cum Imperatore composuisse scribitur: et 
Mens Pellicardi extra periculura esse. Hispani ad Vincentii pro* 
montorium classem parant, credo, ut parati sint, si quid forte 
Angli moveant: quod tarnen vix sperare Batavos video. Ex Italia 
iignificatur nobis Bremuro, castellum firmum Sabaudi, in Hispa- 
norum venisse potestatem. Cum Parmensi clam Pontificem, per 
Pandolfinum ab Etrusco missum, agi ut belle eximatur. Idem 
dttx EtruscuB non rogatus, ut puto, pro Batavis literas commeatus 
proprias, non quales ante scriptae erant cum Gallis communes, ab 
Imperatore sumpsit« Missus fuit Ratisbonam a cardinali Hispano 
Stephanus Gamara, tum ut gratulatione de nato puero apud Ba- 
varum fungeretur, tum ut Batavorum postulatis de pace cum 
Germania firmanda obstaret, daretque operam, ne a Belgico fine 
abstraherentur Waertius et Piccolominius. Dux Vinariensis ne 
cum Haasiacis se jungat ibidem metuitur. Rex et cardinalis cras 
hie futuri putantur. De suspendendis per indutias armis inter 
Gallam et Hispanum sermones audio, sed parum certos. Regii 
fratris uxor (ita enim nunc hie loquimur) Ventura huc non cre- 
ditur, nisi locum impetret ab injuriis satis tutum. Rem addam 
ridiculam. Princeps Thomas et cardinalis Sabaudus testationem 
Romse perscribi fecere, ducem Sabaudum fratrem suum satis ma- 
rem non esse. Ita liberis, quos regis Galliae soror peperit, con- 
troversiam intendunt status: dicerem et ipsam traduci adulterii, 
nisi adultera dici non posset, quae maritum non habet. Dixit 
mihi ia, quem nominavi modo Enskerckius, a Gallorum res re- 
gentibus affirmatum sibi probata'in Suedia pacta Wismariensia. 
Hoc amplius cardinalis Riceliacus Menotto res Sabaudi hie agenti 
dixit, Tuam Sublimitatem vere primo venturam ad gerendum 
in Germania bellum, id enim ipsam pollicitam Sanctichaumontio. 



Digitized by 



Google 



imo hac publica testatione juris nostri facta ita, ut modo 
vi, in posterum posse me honeete defugere tales concursue, 
ausas praebent sanguini et caedibus, a quibus abhorreo. Et 
i posterum sequar, nisi aliud Tua Sublimitas mihi prsecepe- 
Batavo legato si hoc officium negasscm, haud dubie noi 

defuturi, qui id in signum male affecti in rempublicam illan 
i mei caperent. Gaudeo improbari ab hoc legato quaecun 
adversum me fecit Pavius. Video metui, ne Aenipontanf 
orum logatio turbas det animosque a Gallis magis etian 
at. Sunt, qui Persarum de Turcis victoriam recentem mag 
erbis celebrant: sed nullas dum vidi literas ejus auctoritatis 
sredi omnino dcbeat. Jamjam veniunt ad me duo missi al 
ue legato anglico, qusBrunt an meo jussu mei homines face 
dixerintque ea, quaa fecerunt dixeruntque. Dixi mandaasi 
(leis, quod mihi mandatum esset, ut dignitatem regni Suedici 
lam omnium regnorum inter Christianos antiquissimi ei 
mi, tutarentur. Neque id factum in Anglise injuriam, cuoc 
I in foederibus cum Gallia initis alterae semper tabuls Suedia 
)n priore loco ferrent. In modo agendi si quid peccatun 
, a me non mandatum, qui ideo tam paucos misissem, ne ac 
faciendam missi crederentur. De loco atque ordine paci 
li quicquam, neque me potestatem habuisse, neque meis de 
De cetero me velle exspectari a me omnia, quse ad fo 
am amicitiam inter regna interque legatos et me privatin 
nerent. Ad haec nuUo dato response comiter ä me discea 
lt. Jam audio, missa a Gallis quatuor millia hominum raari 

Harcurtio, ut Parmensi subveniant, serum, ut vereor, auxi 
Dicitur Anglia, subtracto publice nomine, privatorum op< 

sublevare rem palatinam. Dens, Excellentissime atqu< 
Tissime Domine, det reginse, regno, Tuseque Sublimitati om 
»rospera. Lutetise ^ Februari 1637. 

Tuae Sublimitatis cuhor devotissimui 
H. Grotius. 



Digitized by 



Google 



315 



1S8. Lut. Paris. ^| Febr. 1687. 

Excellentissime atque Illustrissime Doiiiine. 

Die mensis hujus 23 novi cal. regem in urbem reversum 
Balntavi, domuique ejus restitutam coDcordiani gratulatua, expo* 
loi tiraul ea, quie ad res communes pertincnt, iis verbis, quie 
pencripta mitto. Kespondit felice satis memoria ad singula: sibi 
fntrique optime convenire, nec unquam euro fuisse laetiorem, 
quam quod lantis se molestiis expediisset. Intellexisse se, quas 
Snedi res gererent, a duce Vinariensi, et cum ver nunc appetat, 
promoturum se arma hostem versus: neque unquam se sua com- 
mods a Suedorum commodis separaturum. Interim video ubique 
deesse hic pecunias. Parmensis baud dubie jam pacem non tan- 
tam fecit, sed et sua recepit, tum in quibus locis bellabatur, tum 
in regno Neapolitano. Putant aut putan volunt Galli, principem 
enm neutras posthac secuturum partes: et commento satis trans- 
parente, dia anticipato misere literas, quibus permitterent, quod 
jam vetare non poterant, ut speciem famaraque amicitiae serva- 
rent. Greditur secuturus Sabaudus hoc exemplum, quando Bremo, 
non quidem amisso, ut ex rumore scripseram, sed in arcta re- 
dåcto, videt res gallicas in Italia nihil habere spei. Mittit ei 
rez XII cohortes, sed valde inanes et ita tärde se molientes, ut 
ante Majum Alpes attingere nequeant. Interim multa fient: et 
Bicut Parmensis creditur rebus suis deploratis, medio conscioque 
solo Etrusco, pacem rede misse arcanis pactionibus, Hispani ad 
utilitates directis, interque eas de tradenda Hispanis Sabioneta 
poTtu egregio, Genua, non longe, imo ad Padum, que a duobus 
litigantibus ipsius custodiae permissa erat, ita et Sabaudum cre- 
dibile est amicitia, ut solet, pro temporum ratione usurum susb- 
que saluti ac dignitati consulturum, posthabita societate parum 
certa. Rhseti Aeniponte rcversa legation e nihil magni accepere, 
mai ut, si agere cum Austriacis velint, compedibus se gallicis 
liberent. In arcano dictum legatis ut, si quas fauces Vallis Te- 
linse suae potestatis facere possent, auxilia ipsis ab Imperatore 
Auatriacisque non defutura. Rohanius legatum regis Lanerium 
aibi adversantem qusssitis jurgiis inde amovit. Nunc id laborat, ut 
iUaa odiosas adeo pactiones Clavennenses conventui, quem Guri« 
Rhctomm [agunt], insinuet, quod factu satis arduum nunc pras- 
lertim invalida adeo re gallica, nec egit quicquam, nec quicquam 



Digitized by 



Google 



316 

acturus, peritis rerum speratur. Raneovius parat se danico itineri, 
res gallicas ibi, quantum poterit, promoturus. Et ex hominibus 
non vanis intelligo, ingentia munera hiac in Suediam Daniamque 
mitti, in Suediam, ne ea seorsim pacem faciat: in Daniam vero, 
ut pax coDcilietuT e maximo Gallise usu. In comitem Suessio- 
nensetn, nisi pareat, id est nisi in maxima se induat pericula, 
dura parantur. Sunt qui frangi bis ajunt ejus animum et respi- 
cere interdum ad spretum diu matrimonium. Alii in fortuna 
quamvis aspera perduraturum putan t, idque probabilius videtur 
iis, qui ingenium ejus introspcxere. Ab Anglia Ogerius, quem 
eo a legatis missum scripseram, spem per literas praebet, auditua 
a rege aliquoties, et a regis consilio; sed qui illam aulam peni- 
tuB norunt, ajunt, eos faieme semper bellum minari, sestate nihil 
agere. Non placet Gallis Batavorum conatus ad firmandam novis 
paotis cum Germania amicitiam, prsesertim cum Imperator Arau- 
sionensi principi magna poUicitari dicatur. Sed quod cum Gallia 
habent foedus, eos bello cum Imperatore aut Germania non illi- 
gat. Heri Bulionium, aerarii prsefectum, qui ad me nuper regio 
imperio venerat, acoessi, retuli, quse Avaugurio responsa sunt su- 
per Goloniensi conventu et causis cur eo Suedia non mitteret: 
de duabus delineationibus foederum Wismarise factonim, et de eo 
quod maxiroe peteret Suedia, ut Imperatori bellum rex Galliae 
indiceret: loquebatur quasi res ea non difficilis erat, contra quam 
ego oenseo, spectatis et quae hactenus sunt acta et eo, qui nunc 
est, Gallise statu. Et in hoc mecum sentit, qui ad me postea 
scripsit ducis Vinariensis jussu, Ponica. Is dux multis modis se 
Sublimitati Tute commendat, eique fidara a se operam poUicetur. 
Quod regi dixeram, idem Bulionio dixi, e re fore, ut is princeps 
quamprimum proprio cum exercitu Khenum transeat, hostium- 
que partem a nostris, alioqui tanto copiarum hostilium concursu 
periculum adituris, abduoat. Video valde metuere Gallos, ne 
Suedi seorsim bello exeant. Idem de Gallo pergit metuere Sa- 
baudus, ut scripsi nuper. Non is sum, qui inanibus multum mo- 
vear: tarnen et minuta observare hominis est non indiligentis. 
Video Gallos, cum Anglis nihil debeant, observare tarnen magis 
eorum quam nostram amicitiam: plus ab iis honoris deferri eo- 
rum legatis. Gazettarum opifex, qui nihil, nisi consultis poten- 
tibuB, edit, historiam certaminis n ostros inter Anglosque, cum 
praeterire facile posset, nugis suis inseruit, Anglorum de industria 
prseposito nomine, et a me primum per Hebsteinium lucri ipsius 
participem, deinde per domesticorum meorum unum monitus, ut 



Digitized by 



Google 



317 

in nova charta nostrum prseponeret nomen diceretque non com* 
positam controversiam, quod ipse factum falso affirmaverat, noluit, 
dixitque sc solis regis ac cardinalis imperiis teneri, quamquam 
ego et minas adjeceram, significans futurum, ut Suedia ostende- 
ret, sibi quoque ad dolorem suum viDdicandum vires non deesse. 
Quo magis rerum longinquarum ignari, quales multi sunt, miran- 
tur Suedi« regnum de loco primo contendere, eo magis mihi 
placet iostitutum meum demonstrandi ex coUectis undique testi» 
moniis regni ejus antiquitatem : ac rogo, siquid est a fratribus 
Magnia pnetermissum eo quod pertineat, siquid inscriptionum 
iegumve veterum id ut nanciscar, datums operam, ne desim or- 
nandis iis, a quibus omatus sum, neque indignum me ea, quam 
mihi adscivi, patria. In sermone post orationem cum rege, iti* 
demque cum Bulionio, non omisi ostendere, quanto labore agen- 
dum esset Tu» Sublimitati, ut sub pupillari regno languentes 
animoB ad consiliorum fortia ezcitaret, ideoque vividis sociorum 
actibus addendum pondus ejus auctoritati, ne sumptuum sangui- 
nisque fusi pertaesa multitudine, dulcedine otii praeceps decurre- 
ret. Fräter regius octo sunt dies, quod in hanc urbem venit. 
Gomicis ludis quotidie distinetur, et inter fabularum actus, mul- 
tis ipse fabula est. Prudentes extra aulam viri exitio proximam 
hoc anno fuisse Galliam fatentur, nisi eam Suedorum per Ger- 
maniam virtus labantem fulsisset. Coloniam dicuntur legati hino 
ante Majum non ituri, et Pontifici quidem, ut se jactet, noUe id 
colloquium declinare cardinalem: ceterum ignaro et Pontifice et 
aliis *agere cum Olivario*. Ghavigniacus, cardinalis ope, gratiam 
auctoritatemque recepit. In nostro cum Anglis certaroine, Bata- 
verum quotquot aderant, Suedis faverunt. De *6allis* multam 
nobis hie casus querendi materiam dedit. Credo facilius se de 
nobis triumphaturos sperant, si nos prius *Anglis* triumphandos 
objecerint. Dens, Excellentissime atque Illustrissime Domine, 
reginae, regno, Tmeque Sublimitati propitius adsit. Lutetiae ^ Fe- 
bruari 1637. 

Tuas Sublimitatis cultor devotissimus 

H. Grotius. 

Viri in aula anglica potentis literae ajunt, offerri inde Gallis 
decem millia Scotorum: et duo equitum millia sub ductu Land- 
gravii: sed multos opinari, arcanas cum Imperatore paotiones istis 
artibuB obumbrari. 



Digitized by 



Google 



318 



180. I«at. Paris. 7 HartU Cal. nov. 1687. 

Excellentissiine atque Illustrissime Domine 

PoBtquam postremum scripsi, habui apud me Bulionium, du- 
cem Vinariensem, legatos ainbos Anglise et Batavum. Bulioniua 
omnia, quae nuper dixeram, probabat. Paratum regem Imperato* 
lem pro hoste habere, deque ea re inst rum en tum, si accipiendi 
mandatum haberem, mihi tradere, rata facere, qua; Tua Sublimi- 
tas Wismarise prseformaBBet. De duce Vinariensi mittend o bonis 
cum copiis serio regem agere. Causas, cur ad Coloniensem con- 
ventum non mitterent Suedi, regi non improbari, visurum an 
mediorum interpositu ei difficultati remedium inveniri possit. 
Dixi vicissim, me quidem nuUam specialem potestatem habere 
acceptandi id, quod de hello in Imperatorem conscripturi essent; 
ceterum, si vellent mihi tradere, missurum me et laboraturum, 
ut instrumentum, quo rata fierent regime nomine, quae Wismariae 
a Tua Sublimitate prseformata erant, ad me perveniret. Optare 
me, ut de Anglia res e voto siiccederet, et coUatururo siquid meae 
esset opis. Rogare prseterea, ut de duce Vinarienei, quantum 
posset, deproperaretur negotium, et quidem ut ei *Rhenum 
transire liceret*. Becepit hoc sibi curse fore. Postea ex Heufdio 
intellexi, instrumentum illud de hostilitate in Imperatorem mis- 
Bum ad Sanctichaumontium. De hello publice Imperatori indi- 
cendo, sicut Hispano indictum est, nuUum verbum. Accepi postea 
literaa lUustrissimi Domini Bielkii de commeatu dato Sigismundo 
marchioni: nostris id propositum, ut explorarent hostis animum, 
verene pacem cuperet, an simularet tantum aut tempori ducendo 
studeret: ceterum nihil separatim a Gallia ab iis agitari, sed ostendi 
animum non alienum a pace, quae Suedis amicisque Galliae maxime 
in commune sit bona. Hujus rei haud dubie laetissime Gallis 
nuntium ut adferrem, Bulionium convenire volui. Sed cum is se 
excusasset ob articulares dolores, quibuscum conflictatur. eadem 
per Heufdium, cui omni hora ad cum patet aditus, significavi. 
Dux Bernhardus poscit a rege xx millia, iniquum forte ut aequum 
ferat. Propositum ei *Rheni transitus occupare duos, ad Rinfel- 
dum, unde Brissacum vi emat, et pontem Argentorati* tum vero 
ponere se *inter Rhenum et Danubium*. Praeterea multum a se 
*Alsati8e* curavi regi commendari. Sperare se habiturum quae 



Digitized by 



Google 



319 

oportet inträ ^Aprilem*. Legati anglicftxu de foedere deque propo- 
sito 8UO obscure perplexeque loquebantur. Indicia habeo, cur cre- 
dam, eo6 de *coiijugio regis Poloniae* cum *Palatina* non despe- 
lare. Comes Licestrius etiam de rixa^ quse inter nostros nuper 
evenerat, loquebatur. Dicebat ne auditum quidem id, quod nos 
diceremus. Dixi auditum pridem in concilio Basiliensi: explicui 
quam late pateret regnum Suedise, et quousque extenderet: quas 
ejus easet antiquitas etiam externorum testimoniis comprobata. 
Pneter Tacitum veteresque scriptores alios, usus sum et Brigitt« 
anctoritate et librorum etiam multorum, qui Romae probati editique 
essent. Dicenti in Gallia olim aliter visum respondi non putare 
me, eo tempore, quo diceretur, uUam hic fuisse a Suedis legatio- 
nem: res nostras aliquamdiu in solo Septentrione versatas: ideo 
minus cognitum in bis partibus post illa Gotborum arma Sue- 
dicuro nom en. Pontificis utenti auctoritate dixi, nihil me de ea 
constare, sed solere eam potentiam omnia constituere, non tam 
ex ratione quam suo ex usu: et si qua tyrannidis tempore gesta 
essent, ea dejecta tyrannide rescindi. Ordinem sumendum ex 
tempore, quo regna christiana facta essent, quod ille urgebat, non 
concedebam, et dicebam concedi non posse sine magno rei Chri- 
stians malö. Prsecludi enim, certe impediri viam antiquorum 
regnorum paganis aut mabumetanis regibus ad christianam reli- 
gionem, si dignitas eorum, puta Turcae aut Persae, in infimum 
grad um dejiceretur, puta post Bohemiam. In ecclesiis quod can- 
tatur (non eripit terrestria, qui regna dat cslestia) id ad omnia 
dignitatum momenta pertinere. Testatus sum, me nihil prseterea 
dåre privato aifectui, cum Anglias, siquis usquam, essem aman- 
tissimus. Literae ab Anglia ajunt, editum ab electore scriptum 
contra electionem regis romani, däri electori utendas näves a 
rege, primoribus mercatoribus, quibus accessurse essent a Batavis 
alique; permitti ipsi et militem scribere; brevique aliquem ex 
Anglia futurum apud Vinariensem ducem. Ego Anglos arbitror 
cum *Hispania pacem inire*. Ehrenbreitsteinum foeda fame, ut 
audio, premitur. Germani prsedictionibus credula natio jactant a 
Haestlino Tubingensi astrologo ante annos quindecim dictum Fer- 
dinande II cuncta prospera före; Ferdinando vero III adversa, et 
qu« ille quaesivisset, hunc perditurum ; iidem ruptos glacie arcus 
duos pontis Batisbone, in omen male successuri conventus ea. 
in urbe habiti trahunt. In Italia cuncta Hispano proclivia, et 
pecunis non desunt, cujus rei inopia juxta regentium discordias 
labefecit res gallicas. Nunc discordiis adfertur remedium, avulso 



Digitized by 



Google 



320 

Crequiaco, magnisque auziliis promiBsis, quibus surnmo cum jure 
imperaturus sit Sabaudus, cui et spes sit dandi nominis Gelsita- 
dinis regalis, quod pridcm ambit, ut multie minoribus datum Gel- 
situdinis titulum aliquo fastigii additamento obumbret. Post Par- 
mensis defectionem Papa, Veneti, Itali ceteri, Hispani ad gra- 
tiam, ut mos est humani ac prsesertim Italici ingenii, se compo- 
nuDt. Venetus hie legatus nuper ad me miserat epistolam a se 
couceptam ad Serenissimam Reginam dominam nostram ; monui ut 
ad serenissimae titulum potentissimse adderet, uam et regem sie 
scribere. Literas curandi (continebant significationem destinati 
Goloniam senatoris Pesari) cum ego obtulissem operam, alia via 
uti maluit. Gredo cum literis Gallorum, quorum suscitatu scrip- 
sisse se dicebat. Rogavit me, putaremne induci posse Suedos, ut 
Goloniam et ipsi mitterent. Dixi putare me, siquis medius non 
certos faceret bestes, id expetere tum visuros Suedos. Danise 
regem pridem conciliatoris sumpsisse partes: neque facile eum 
posse repudiari. Audio venisse jam Imperatoris de commeatu 
legatorum literas, quales hie cupiebantur. Tamen, qui hinc Co- 
loniensem ad couventum iturt sunt, putant satis temporis se ituros 
mense Septembri, cum antehac Majus nominaretur. Interim Pon- 
tificis hic nuntius audet nobis inträ sesquimensem indutias et 
inträ sex menses pacem poUiceri. Et sane videntur a Gallis 
multa pacis impedimenta futura toUi: probatum quippe a rege 
fratris conjugium, quanquam addito quod et in acta parlam eoti 
relatum est, venire se eo coactum, deinde apposita lege, ut se- 
cundum mores ritusque Gallise de integro solennia peragerentur, 
quae, si ita ferat occasio, obtentum dåre possunt mutandse sen- 
tentisB. Parlamentum Metense, quod recens contra veterem mo- 
rem introductum fuerat, et sine dubio difBcilem habiturum fuisset 
in pace tractationem, paulatim silentio indicto destruitur. Maxi- 
mus nodus in Pignerolo est. Nam de Lotharingia facilior videtur 
före sub aliqua lege restitutio. Interim prsefecti Sanctonici litene 
significant timere se, ne Hispanica classis ad Rupellum aut Olero- 
nem insulam veniat, dum *Sardiniffi inhiant Galli*. Pecuniae 
quam difficile hic expediantur, documento est parlamentum Rho- 
tomagense, quod nuper sub poena capitali vetuit effectum dåre 
id, quod rex imperaverat, de pecuniis mutuis (nempe ita mutuis 
. ut nunquam redderentur) in civitates ac vicos indicendis: qua re 
Isesam summam potestatem suam rex querens, parat ire Rhoto- 
magum aliquos senatorum exemplum facturus ceteris ne talia 
audeant, quanquam excusant illi se quod, quo tempore regis fra- 



Digitized by 



Google 



881 

ter et SueesioneiiBii moturi aliquid metuebantur, ea, quibuB apud 
le quies civilis turbari potuerat, qualicunque remedio praBcavis- 
sent. Bex, senatores parlamenti ParisienBiB bis diebus alloquens, 
obedientiam dicebat potiorem esse aacriBcio: et periolitante re 
iamma etiani romanoa ad libera dictatorum oonfugisse imperia, 
Comei Sueisionensis quas ad regis fratrem scripserat, quoque 
nodo venia regis uti noluerit, videbit Tua Sublimitas ex charta 
•djunota. Territatur minis confiscationis: missusque nunc ad 
eam Hilario capucinus monachus: creditur sermoneni injecturus 
de Gombalettaa matrimonio, quod, ne sibi aliquando noceat prin- 
ceps CondsBus timens, filium suum Puylaurentii quondam uxori 
tat alteri cnivis oardinalis cognatsB studiose offert. Alius monachus 
e Minimorum ordine in Hispaniam ivit, velut votum persoluturus 
regine nomine beato Isidoro, quem illa cslitem maxime vene* 
latur: creditur ab ^iceliaco mitti*, ut agat *de pace*. De amplis 
eonditionibus, quas Imperator Suedis offert, loquuntur multa 
Angli Gallique non sine metu. Is eos, ut spero, ad amicitiam 
raedicam retinendam quserendamque excitabit. Italica ad Mari* 
num plerumque perveniunt rumore sero, saepe et per Gallos vi- 
tiato, ut ex Parmensis negotio apparet. Laudanda interim quie 
iDtelligit sedulo perscribentis diligentia. Fuit rursum apud me 
*6othofredu8*, ait debere ^Galliie Suecieque* populos inter se 
convenire, ut hi de *Pru8si»* vicinisque terris, illi de *Lotharin- 
gie* tantundem utrique retineant. Ego sive belle sive pace» Ex- 
cellentissime atque Illustrissime Domine, regno, regin», Tuseque 
Sublimitati precor prosperrima. Lutetiae 7 Martii novi Cal. 1637. 

Tuss Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 



ISL Lut. Paria, t^ Kartil 1687. 

Bxcellentissiroe atque Illustrissime Domine. 

Quod reversus ab Änglia apportavit Ogerius, non parvo dis- 
crimine remotum ab eo, quod Galli prseformaverant, partim ex 
ore comitis Licestrii, sed uberius postea ex praefecto aerarii Bu- 
Uoiiio intellexi. Vult rex Angli« suarum navium quindecim 
atendas dare Palatino, et Galliie rex iis navibus alias adjungere 

Grotit hrtf, Sl 



Digitized by 



Google 



322 

subditifl suis liberum facit. Paratus ad hoc est polliceri, se ne 
que recta neque obliqua via adjuturum res Imperatoris aut Hi 
spani, neque seorsim ulla cum illis pacta facturum, permissurun 
se ut, quibus bellum cum Imperatore Hispanoque est, iis milit^o 
scribere per Britanniam liceat, sed ad definitum numerum hau< 
sane, ut, audio, magnum. Vicissim petit, ne Suedi, GalH, Batav 
absque ipsius conscientia assensuque bellum aut indutias faciant 
donec eorum omnium instituatur conrentus, Danique insuper, ii 
quo constituant singuli quas putent pacis leges sequas suisqu^ 
rebus convenientes fore, invicemque se obligent, nisi ea obtine 
antur, arma se non posituros. Is conventus ut intra tres mensei 
habeatur, postulata deinde omnium intra mensem perferantur ac 
Imperatorem, qui ea nisi acceptet, tum Angli ad arcendam in 
ferendamque vim cum aliis illis omnibus foedus se facturos, cujus 
jam nunc conditiones perscriptse sunt, spondent. Intelligo intei 
alia aperte eos voce scriptoque testari, eo se tendere omnia, ui 
protestanübus, qusB habuere, restituantur. In illis omnibus esse 
et *Pomeraniam puto*. Video hsesitare Gallos, an ob hanc acces 
sionem se ad bellum trahendum obstringere debeant. Sed si oro 
nino hac sestate bellorum fortunam experiri decreverunt, appa 
nent forte lucro quantulumcumque est quod oifertur. Propositun 
autem hoc ipsis multse sunt conjecturae. Primo confirmor in eo 
quod scripsi antehac, legatos hinc Coloniam non ituros ante Sep 
tembrem mensem, quanquam Imperatoris legati Fuggerius ei 
Curtius, itemque ab Hispano duo Mediolanenses parare se ac 
Pascha dicuntur. Dux Vinariensis ait, suum exercitum esse i 
roillium: totidem alios addi a rege, quod bis temporibus multuna 
est. Queritur tamen toto millione in Stipendium promisso frau« 
dari se a Bulionio. Cardinalis Valetta alium habiturus est exer« 
citum: ambo pabuli tempus nee quicquam ultra exspectant. Qua 
parte ad Pyrenaeos montes Aquitanicus accedit Oceanus, prope a 
Fontarabiae, quod nunc flumen Hispaniae Galliaeque est terminus 
castellum Talantiguinum nomine struxerat Hispanus; id ei du2 
Valetta 24 Februari! eripuit et solo sequavit. Id Gallis speni 
facit et cetera, quse ibi sunt, Hispanorum castella, quorum praeci- 
puum est Socovae, posse recuperari: quod si fiat, haud magni fu- 
tura sint pretii, quae Gallorum alibi ex hoc hello tenet Hispanus, 
dum vero et Imperatoris mors, quam multae literae nuntiant, spem 
facit Gallis, fore, ut mandatis, quae de pace cum Suedis conficienda 
data fuerc, per mandantis mortem exstinctis, haud facile revivi- 
scat negotium, quod regis Hungariae de jure ad romanum regnum 



Digitized by 



Google 



3S3 

eontroTersiam putent motum in a. Suedis non miBus, quam a Grallis 
fit Anglisque. Interea per Germaniam prosperos Suedorum 8uc- 
oewns animo prcesumunt, flagraturasqne bello ipsaB domui Au- 
Btriacae avitas terrae. Ita domestici mali senau venturos ad acoi«* 
piendam pacem qui nunc deberi sibi putant, ut eam ipsi dictent. 
Rex pecunias facienda, preter ingentes illae mutui nomine colla« 
tiones in oppida yicoBque descriptas, nova edicta magno numero 
(quadraginta arbitror) in alias provincias mittit. Rhotomagum 
ipee perfert, ubi qui jussibus ejus obstiterant senatores poenas 
dant intempestivae libertatis, Septem munerum functione inter- 
dicta, duo amissis dignitatibus non servato, quod pro ipsis pepen- 
derant, pretio. Id linguarium mutos faciet alios. Scriptum, quod 
ab electore est editum Palatino, non mitto, multa credo habere 
exempla D. Camerarium: ego unum, quod habeo, descripsi ex eo, 
quod legendum mihi dederat anglicus legatus. Locum conventui 
iUi, quem Angli animo conceperunt, destinari Hamburgum video. 
Galli dant operam, ut controyersia de mari Anglos inter Batavos- 
qne ad quietem certe temporariam deducatur, quod sane necessa- 
rium judico, neque dcsino allaborare. Itali omnes vellent spec- 
tatores esse eorum, quse agentur per Germaniam, atque ipsi in- 
terim otio frui aut ex convento, aut versis illuc bellantium viri- 
bus. Parmensis praeivit, cujus urbem Placentiam tenebat Etru- 
scus. sed prsesidio Stipendium Hispanus dabit« Vallis Telina 
inde a Comensi lacu, inde ab ea parte, quae Rhenum fundit, as* 
rilitur, segre res sustentante Rohanio, cujus inopise medentur non- 
nihii Veneti. Qui ducis Vinariensis norunt res, ajunt equites ei 
esse bis mille et centum, peditum per presidia distributa millia 
quatnor. Sed haec augentur in raajus, nequid desit, quo Suedi 
animari possint ducendum ad bellum; Dolae urbis obsidium re> 
peti velint gallici Burgundiones. Sed patientia, machinarum 
usus, obsidendi oppugnandique artes unde Gallis? Dux Longa- 
villanus arcem quandam (Fauciniaca dicitur) Oatalauno Campaniae 
non procul oppugnat. Fuit apud me pater Menottus in aula sa- 
baudica valde potens jesuita. Ait et bellum et pacem Suedorum 
in manu esse. Certum illud ait *de monacho in Hispaniam fainc 
misso*. Comiti Suessionensi cum affinitate cardinalis ostentatur 
spes dignitatis comitis stabuli. Rex in acta parlamenti referri 
juBsit, se ei ignoscere ejusque comitibus (sicut et fratri suo se 
ait ignovisse), dummodo intra mensem faciat, quod subdito con- 
venit. Ita indulgentiae regias beneBcium ei velut per vim inge- 
ritur. Nee desunt minae in contumacem. Etiam aulae magiste- 



Digitized by 



Google 



8t4 

rium, quem honoreai ille habuit haotenu«, in CondaBi fiUam ttmns 
fort ouriosorum destioatio. Miror ex ceitia testibus me cognos 
cere, partem maximam claaais, per quam ora Neapolitana ac vi 
ciuum mare a Gallorum vi defensum est, coustitiase ex Batayis 
qui captos se ajunt, et capti sunt, non bello, serd magna meroede 
In ea republica tum alia qusdam, tum res maris, qua ea sta 
maxime, curatur satis negligenter. Habet suos Mediolani homi 
nes Sabaudus, itemque Genuie et Florentias, quos satis notos Uli 
tolerari gens suspicax Itali ad parum fid« cum Gallis amicitis 
argumentum trahunt Qui aliquid de tuscis consilüs scire videi 
volunt, ajunt id agi apud *Hispaniam*, ut *Lotharingia et Palati 
natus sequerentur in manu Pontificis*. Ego id non affirmaverin 
Ad exemplum Gallise in Neapolitano etiam regno dignitates magn< 
venire incipiunt. Dicitur qui Mediolano praeest Leganesius oci« 
millibus transitum Helvetios romanenses poscere, sed h«c mi 
nora sunt. Id quod maxime me torquet est *ne Galli et Angli^ 
aliquid *nos celent*. Dux Vinariensis pergit se commendar^ 
Tue Sublimitati, suumque pr«dicare in rem suedicam studium 
Ait se Gallis qua potest uti. Bex Angliss consuluit judicum prae 
cipua auditoria, an jus ipsi esset sine parlamento indicere, qua 
exigit regni necessitas. Besponsum tulit, quäle voluit. Sed ii 
prssens IsBtum, ob favorem in domum Palatinam, quo postremc 
sit evasurum, rescisso vetere principem inter populumque bene 
volentias vinculo, dies docebit. Bediere a Floristano Galli, id ii 
Sardinia municipium turrisque est, quam captam diruere, nuU( 
alio facto ibi opere pretio. Hec habebam, Excellentissiroe atqut 
lUustrissime Domine, cum precibus ad Deum pro reginss, regni 
Tueque Sublimitatis rebus prosperrimis. Lutetie ^ Martü 1637 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimui 
H. Grotius. 



ISa. Lut. Paria. ^ Martü 1687 

Bxcellentissime Domine. 

*Angli* iis foederibus, de quibus scripsi nuper, non id tan 
tum agunt, ut *Palatino* consulant, sed et ut *Pomerania Suecise* 
decedat. Id enim *trahi, ut restitutio evangelicoruro*, sine quf 



Digitized by 



Google 



8S5 

*noliiiit pacem* fieri. Seriptum illud, qnod hie fieri cttperat, quo 
electio in regem romanam vitii argaitur, jam confectum eat: an 
proditurum sit cum privilegio neacio. Cum *duce Lotbaringi« 
BiceliaeuB* speciatim agit. Dux Vinariensis in spe sua manet. 
Curtiua a consilio Imperatoris missus ad Bavarum dicitur, ut ei 
peiBuadeat decedere de Palatinatu, repensationera ab Austriaca 
domo alibi recepturus. Additur et cum Brandeburgico agi, ut is 
qnoque in Silesia accipiat possessiones pro Pomerania, quie con* 
eessa Suedis pacem sit factura. Galli cum Anglis etiamnunc dis'> 
putant, voluntque illam de mari cum Batavis controversiam ante 
omnia componi, quod ipsum in gallica foederis prsformatione 
comprehensum in sua Angli de industria omiserant. Gomes Sues* 
nonensis quid per comitem Brionium nuntiarit, latet hactenus. 
Pntatur cum regis venia iturus in Batavos aut Novum Gastellum, 
quod Longavillani in Helvetio fine oppidum est. Interim, quod 
rex de comite in publicum edidit, mitto. Condonat ei qui pec- 
csflse se negat. Apud reginam matrem omnia potest Coigmeus, 
antehac fratris regii cancellarius, putaturque Chantelupium et 
Sanctogermanum brevi de gratia demoturus; qu« via an reditum 
regin« matri in Galliam datura sit, dubito. Inter regem et parla- 
mentum Rhotomagense de novis tributariis edictis disceptatur. 
Parlamentarii novem edicta probare parati sunt, de quinque con- 
troversiam movent. Fräter regius scripto promisit se comiti, si 
quid agat regi quod displiceat, non modo non fauturum, sed ob- 
stitttrum quoque. Dux Bulionius ejusque mater, quod coUoquia 
comitis cum Hispanis Sedani non impedierint, suspiciones hujus 
aale non evadunt. Helvetii pontificii, non sine mercede, tran- 
dtum octo roillibus militum in usum Leganesii concessere: dubi- 
utur nunc usurine eo sint Hispani, an tantum Gallis invisos 
ftcere Helvetio satis habituri. Nam idem et apud Rhaetos agunt, 
quorum legati hoc ipso tempore sunt Mediolani. Timetur etiam- 
anm Valli Telinse priesertim, quod machinse nonnullis in locis ut 
Mtntelli et Rive desint. Ratisbona qu« veniunt literae ajunt la* 
borari, ut electio romani regis a Trevirensi antistite probetur, 
avt certe a capitulo addita promissione ne novus eligatur antistes, 
niai qui acta probaverit. Suedis pecunias offerri, sed impensa pro- 
tetuntium: Suedos vero magna postulare, restitution em sacrarum 
profanaruroque rerum in veterem statum, foedus regni sui cum 
laiperio contra bestes externes^ conceasionem Pomeraniae partis* 
que de Mecklenburgico, utque cum Gallia itidem conveniat. De 
Curtii legationc modo quod scripsi, id nonnulli existimant non 



Digitized by 



Google 



3S6 

eo perttnere, ut quod prefertur fiat, sed ut Angli trahantur ape 
ut hactenus. Nos hie in renim germanicarum magna versamur 
ignorantia, ob incerta literanini per mare, ventos et insidias. Fi- 
lium meum natu minimum, qui per annos duos obsidionale illud 
bellum apud Batavos yidtt, nunc in familiam do D. ducis Vina- 
riensis, ut alterum bellandi genus castrense ac praeclare itidem 
addiscat, atque in utroque utilem se aliquando prsebeat regno 
Suedico, cujus rebus meorum omnium operas destino. Ego di- 
ligenter pergo in conquirendis omnibus, quse ad antiquitates ejus 
regni ortarumque inde gentium illustrandas pertinent. Jam nunc 
Alsatics nobilitatis literas ad me perfert ejus ordinis syndicus 
et querelas de prssidio Benfeldensi: scio raulta talia surda 
aure debere prstervehi, et necessitatem esse legem temporis. 
Negare tamen illis non potui, quin qualiacunque dicunt trans- 
mittercra, si quod forte levamentum publicis rebus non incom- 
modaturum reperiat Tua Sublimitas. Anglus legatus Ordinarius 
etiam post rixam inter meos ipsiusque domesticos exortam dixit 
mihi, Anglise regi gratum fore, si ad amicitiam inter Suediam 
Angliamque fovendam eo mittår. Id non eo dico, quod hie me 
esse taedeat, sed ut consituat Sublimitas Tua, ubi potissimum 
opera possit esse reginse regnoque utilis. Deus, Excellentissime 
atque lUustrissime Domine, reginae, regno Tussque Sublimitati in 
utriusque bonum faveat. Lutetise ^ Martii 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor dcvotissimus 
Hugo Grotius. 

Video, Marinum incipere timere rebus Rbseticis: nee sine 
causa. Rogavit me per literas comes Georgius Fredericus Hohen- 
loius, se ut Tuae Sublimitati commendarem. Davausius it hinc 
legatus in Poloniam, acturus de *conjugio Palatinae Anglorum* 
rogatu et de aliis non *in rem Suecis*. In literis commeatus 
Caesareis est, quod accusent Galli, quod non pro singulis legatis 
gallicis singulae siot datae, ut Galli fecerant, quodque non Impe- 
rator eas dedit, sed ejus nomine rex romanus, nempe volens pro 
tali agnosci. De Imperatoris morte certi venere nuntii. Scrip- 
sit ad cardinalem comes Suessionensis, se ex Hilarione monacho 
intellexisse, bene sibi velle cardinalem; crediturum se, si res 
viderit. Videtur velle manere Sedani, in quo oppido dicitur con- 
cessu ducis Bulionii mutasse praesidium introductis duabus cen- 
turiis. Ad Sabaudum xiim militum raitti dicuntur. 



Digitized by 



Google 



327 

US. Iiut. Paris, ^f MartU 1087. 

BzcellentiBBime atque Illnstrissime Domine. 

Tristior est ^Vinariensis*, quod minus ex voto res eat. Co- 
mes Suessionensis mutato ad suum arbitrium priesidio Sedani 
potens, volente duce Bulionio, videtur obtenturus, ut concedatur 
ei, quod eripi noci potest, non eis nunc Galloruin rebus, ut ad 
obsidium ejus oppidi parati sint. Putatur ergo permissurus ei 
rex, ut cum bona ipsius pace ibi mancat, nihilque tentet regis 
rebus ndversum, quippe si prematur parato adiutore Hispano. 
Princeps Condaeus ad Burgundiam abiit, armatus a rege nova 
potestate, ut edicta tributaria in parlamento probari faciat, non 
sliter quam si rex presens adesset, id est non exquisitis senato- 
mm sententiis. Quss in Sardinia gesta sunt, parum certe e gloria 
Hominis gallici, non ut in vulgus sunt edita, sed ut certis auc- 
toribus accepi, mitto itemque postremam significationem volun* 
tatis suse, quam Anglis post Arundelii discessum dedit ante mor- 
tem Imperator, eo ut videtur pertinente, ut electorale jus fiat 
alternum inter Bavararo et Palatinam domum. Vidi bis diebus 
legatos Anglise duos: venit et ad mo jussu Bulionii, qui cum eis 
colloquia agitat, Heufdius, deinde et agens Anglorum Ogerius. 
Ajunt omnes, regem Anglise adduci non posse, ut bellantibus se 
Bociet, nisi explorata de integro novi Imperatoris circa pacem 
voluntate: interim passurum, ut navibus privatorum (de regiis 
enim negant) Palatinus utatur, auctoritate Gallise regis. Batavica 
de piscatu controversia, quam ante omnia sopiri Galli non sine 
causa voluerant, manet, nee quicquam ad perscriptam de eo Gal- 
lorum postulationem Angli responderunt. Laboratur tarnen etiam- 
nunc in eo. Gallis placet, quod de conventu Uamburgi insti- 
tuendo vocandisque eo prseter Suedos Gallosque Batavis, Danis, 
Germanias protestantibus Angli proposuerant: sed ajunt, se obli- 
gari Anglis causam nondum suam aperte sociantibus interim 
ooUe. Creditur ad eum conventum idem, qui in Poloniam, iturus 
Davausius. Suspicor aliquid *convenisse inter reges Angliae et 
Galliss* quod *Sueciam lateat*, de *Pomerania*; quo eos tendere 
arbitrer, scripsi antehac, in eoque persisto multis adductus rerum 
verborumque argumentis. Eo in conventu tendet omnium con- 
spiratio. Sunt qui existimant, apud *regem Polonias* actum iri 
Don tantum de ea re, de qua scripsi nuper, sed ut et in spem erigatur 



Digitized by 



Google 



SS6 

adipiBcendae digniutis *imperatorie*. It DavausiuB Spiritus Sanct^ 
quod vocant, insigiii ornattor. Is, qui in Hispaniam hinc iwi) 
monachuB Bachelius dicitur. Cum Lotharingo tum per alios, tat: 
per Chevreuziam agitur. Cardinalia Hiapanua potestatem accepi 
seorsim cum Batavis agendi. Ego ne id fiat et fidem reipublici 
obstrictam Galliss et principis Arauaionensia prudentiam obati 
turam puto. Demota hie est in Ponte novo ea, quae regi Gallia 
Imperatoris dabat tituluro, inacriptio. Inter nova tributa etiac 
hoc cuditur, ut qui e publico salaria habent, quantum uno ann« 
percipere aolent« tantum bima die pendant, ita ut dimidium jan 
presens conferatur. Insulas duas in man Ligustico jam peter< 
dicitur classis gallica, munitiores ab omni re, quam ut sperar< 
ezpugnationero audeam. Piccolominius Bruxellis est, metumqu< 
Galliie ad Picardiae Gampanieque finem injicit. De nostris pe 
Germaniam rebus multum diversi hie rumores per urbem jactat 
sunt, pronisque accepti animis aut ab iis, qui nobis favent ol 
commune periculum, aut ab iis, qui religionis odio in nos in 
flamman tur. Mitto et epistolam brevem, quam per com item Brio 
nium regi remisit comes Suessioneusis, de quo, ad modo dicta 
hoc adjiciam, credi in hac aula non posse ejus animum flecti ad 
illud, quod proponitur, cum Combaletta matrimonium, quanquan 
matre ejus jam in id inclinata. Hsc scribenti intervenit comei 
Licestrius satis alieno tempore, velut properans. Queritur de 
duritie Gallorum, qui, cum paratus sit rex Britannise ad ea, quaB 
ipsi postulaverant, si rei summa spectetur, nunc cessum eant, 
foedusque in Hamburgensem conventum dilFerant. Prsesagire sc 
sui regis offensam talem, ut eum suos legatos Haroburgum mis- 
snrum non putet, decisurum eum potius cum Austriacis, quoquo 
modo potent, eorumque rebus, ut potest, commodaturum. Rogal 
me, ut quando Galli Suedorum Batavorumque consensum se ajuni 
opperiri, suadeam eis, ne occasionem forte elapsuram e manibui 
dimittant. Nihil in hoc periturum Suedias Batavorumque rebus 
si rex Gallise id, quod sine ipsorum fraude fieri potest, poUiceatur 
Postea se et cum Suedis et cum Batavis aoturos, ubi tentat« 
itcrum pacis rationes erunt. Respondi me omnia optima velk 
Angliaa Palatinseque domui. Et de eo, quod non viderim, fcsdere 
nihil mei esse judicii, generaliter tamen oommendasse me Gallii 
amicitiam Angliae et quiecunque eas gentes arctiore vinculo po» 
sent adstringere. Neque tamen mirandum adeo, si societaten 
differant cum iis, qui hello immisceri adhuc nolunt, et ne auxi- 
liatorum quoque nomen habere cupiunt. Non esse credibile. 



Digitized by 



Google 



G«llo8 ante Hamburgensem oonventum cum hoste tranaaotnroe. 
Id quod maxime expeterent, salvuin manere Anglii: satis ob* 
Stare Gallis, ne id faciant, pacta Vismariensia, quie probata cu* 
piant. Antequam vero Snedi Gallique intcr se ac deinde cum 
hostibus coovenire possint, longiore opus tempore, quam intra 
quod incipi possit Hamburgensis conventns. Indicabam etiam 
ad res communes bene consiituendas opus fore, ut ista cum Ba* 
tavis de mari toUatur disputatio. Ad hoc dizit nihil aliud, quam 
regem Anglias in eo facturum quicquid eequum esset, regique Gallise 
id precanti, quantum incoluroi jure suo posset, obsecundaturum. 
Neque credibile esse classis saae, quam tuendis amicorura littori- 
bus offerant, usum ullum adversus Batavos, quos nunc maxime 
amicos cupiant, fore. Rogatus an rex regias naves electori com- 
modaret, dixit parum referre, regis essent an aliae ad bellum non 
minus valids. Ego tamen ad famam multum id interesse dice- 
bam. Addidi exspectare me a Suedia aut Pomerania literas, qua- 
rnm prsscriptum sim secuturus, et quantum per id liceat, datu- 
mm me operam, ut optime velle Angliae domuique Palatine cog- 
noscar. Cum diceret egisse cum Suedis Gallos, egisse cum Ba- 
tavis, se inconsciis, haud mirum id dixi, cum Angli, extra bellum 
positi, res suas seorsim agerent. Inter eos, qui socii essent, con- 
Bilia debere esse communis. Cum cetera extra Palatinatus cau- 
sam ad se non pertinere Teilet credi, ostendi quam formidanda 
esset vis austriaca conjuncta cum Hispaniae armis, etiamsi Im- 
perii splendor auctoritasque non accederent, quse nunc illa do- 
mus sibi propria fecisset. Galliae Suediseque non ea esse in- 
crementa, quibus invideri debeat: Batavos suis rebus contentos 
fore. Hsec fere longi satis serroonis rebus iisdem, per alia ut 
fieri solet verba, repetitis fuit materia. Mihi eis, quas significavi, 
conjectursB nondum evelluntur. Sed eas meaque oro nia exactis- 
simo Tu» Sublimitatis judicio suppono. lUud omittendum in- 
super non est, quod dixit Licestrius, nullas regi suo in Hispanum 
justas belli causas; verbaque illa, procuraturum se, ut Palatinatus 
ad dominum redeat. Quse olim dixit mihi ipse de id prsestandi 
obligatione, nunc ad solam commendationem retulit. Venit et 
hoc in mentem, sequum non esse, ut Galli, si forte, quod nescio, 
probatum jam in Suedia est fosdus Vismariense, conditionem pacis 
nobis dnriorem efBciaat aliqua cum Anglis pactione, quam nobis 
iaconsultis confecerint. Cum sua quisque agit, melior est con- 
ditio occupantis. Multi mihi indicant, id agi, ut *tertia pars* orie- 
tur ex *Dano, Polono, Saxone, Brandeburgico*, quibus accedant 



Digitized by 



Google 



*Angli et *6alli*. Sabioneda jam üiBpanum accepit prasaidium, 
pretium pacis cum ParmenBi. Sabaudi consilia pergunt auspec- 
tare omaea, qui Galliae benevolunt. Greditur quae pro *coinite 
Sueasionenai* facit *dux Bulioniua* dod facturua nolente *prin- 
cipe Arauaionenai*, unde de ipaiua in *Riceliacum* voluDtate ait 
conjectura. Deum rogo, Excellentiaaime atque Illuatriaaime Do- 
mine, cuncta ut det reginae, regno, Tuaeque Sublimitati aaluber- 
rima. Lutetiae 4t Martii 1637. 

Tuse Sublimitatia cultor devotiasimua 
H. Grotiua. 

Equitatua hoatilia ad Headinum apparet. Duci Vinarienai 
gallicae offeruntur copiae tutando, ut puto, linqiiti. Et dicitur 
numerua a xx millibua ad Ti millia decreacere. Ni obtineat quod 
aequum putat, comiter miaaionem flagitat. Haec jam aignaturo 
ipae intervenit. Queritur, trahi ae a Gallie, praeaertim in re pe- 
cuniaria. Sperare tarnen, dari aibi Gallorum ti millia, quae cum 
Buia copiia factura aint ferme xtim. Proditurum ae intra menaem* 
Aprilem. 



184. Lut. Paria. 2 Aprilia Cal. nov. 1687. 

Excellentiaaime Domine. 

Reginae clementiaaimae dominae noatrae literaa cum illis ad 
Galliae regem jam nunc accipio, ac quanquam ipae per me fa- 
cere jam occupavi, quae facere jubet, tamen ex apeciali mandato 
cadem repetam, reginaeque reaponaa, quae haud dubie ei placitura 
erunt, aine mora peracribam. Proficiacitur hinc intra Paacha 
Davauaius ad Batavoa, Danum, Polonum legatua. In meis, quaa 
peracripai, conjecturia etiam aermonea me confirmant eorum, qui 
ab aula ad me mittuntur. Sperant Mantuani ducia miniatri aui 
ducia (iliam, egregia forma ac virtutibua virginem, regi Polono 
nuptum ire. Ego tamen ex Polonorum colloquiia literiaque disco, 
de Palatina nondum abjectam cogitationem, quod et Angli ju- 
bentur credere. Cum Anglia nihil, quod quidem palam notum 
eat, con venit. Nee aane magni faciendum cat de navibus quod 
offerunt, cum illae navea quanquam aub regia, ut proponitur. 



Digitized by 



Google 



831 

Gallise electorisque Palatini nomine, nihil tarnen faoturse sint, niai 
quod aolae anglicas placeat, quippe pertinenies ad eubditos Anglias. 
Id autem non erit ut loca aliqua hispanici juris invadantur, cum 
Hiapano enim bellum eibi nolunt idque profitentur, sed ut in 
prsedam rapiantur Batavorum naves, quse permissu Hispaniae sspe 
in Hispaniam eunt, aut regem Hungari» aut fiavarum cogant fa- 
cere quicquam, quod sua sponte facturi non essent. Quin et du- 
bitari potest, daturine sint eas naves, an tantum id ostentent, 
cum etiam Batavis non ita dudum paria poUiciti deinde se ex- 
tricaverint. At certe quarodiu illa cum Batavis de mari discep- 
tatio ad concordiam, saltem temporariam, non deducitur, non vi- 
deo, quid bene agi possit. A Mediolano legati ideo Colonium, 
tempore nondum ad res agendas idoneo, properare putantur a 
Gallis, apud Pontifioem moras pacis ut impetrent. Piccolominius 
apud Atrebates esse dicitur, et Picardise iterum minari. Scripsit 
ad amicum in Italia Parmensis, causam, quse ipsum truserit ad 
pacta cum Hispano facienda, fuisse, quod auxilia, quse mari mis- 
suros se Galli dixerant, diu exspectata, ne rebus quidem Placen- 
centiae ad extrema redactis apparuerint, neque solutce sint pecu- 
niae, quse ad sustinendam partem sumptuum, undc praesidia 
sttstentarentur tum Placentise tum Purmae, ex foadere debebantur. 
Ministros rerum gallicarum acriter incusans de rege reverenter, 
de cardinale amice loquitur. Intelligo et in Montiferratensi ter- 
ritorio maximeque Casali, ob non soluta gallo militi stipendia, 
rem proxime seditionem, segreque indigenarum quamvis in summa 
inopia coUationibus vitatum periculum. At in Rhaetis non jam 
pericnlum, sed ingens motus coortus est, tum illa eadem ex 
causa, quod Rhaeticis cohortibus quae Galliae militant, stipendia 
pridem non darentur, tum quod Galli, praesertim legatus Laparius, 
minacius ferociusque illic egerint, quam ferre possunt ingenia 
aueta libertati. Itaque ter mille Rhaeti urbem Curiam suae pote- 
atatis fecere, factio band dubie hispanica, publicantque vellc Au- 
atriacos, ut Vallis Telina ita ut olim sub imperio sit communi 
Rhaetorum, maneant vetera foedera, et ex eis liber transitus. Jam 
ducem Rohanium intra castellum, quod Francicum dicitur, velut 
obsessum tenent. Et pecuniario quidem malo rex roederi parat, 
missis illuc Lxx scutatis. Sed animi multis male tractationibus 
exulcerati ad sanitatem ut redeant, optandum. quidem est, utinam 
et sperari possit. Sabaudus quin clam cum Hispanis agat, nee 
Veneti dubitarunt, nee Mantuani. Magnas res ab Hispano parari 
in hunc annum tum alia indicant, tum sex milliones francorum, 



Digitized by 



Google 



888 

qui sedecim longia navibofl Genuftm perUti suntf super quos trea 
alii exapeotantur brevi, qun omnis pecunia partim iulieo, partini 
germanico deatinatur bello. Helvetii conventum habent, gltscit 
ibi qiioque favor in Auatriaco», quem acoendunt Rhsetoram e 
Curia urbe litem, orautes eoa, ne Gallis libertatia oppresaoribiia 
iter per Alpes in malum commune coucedant. Imperatoris necem 
a veneno quidam profectam putant, quod dederint ei Walatei* 
niane mortis propinqui vindices. Recentes ab Helvetia iiterse 
nuntiant, desarianas, que in Franconia sunt, copias in Bohemiam 
mitti. Imperatum idem iis, qui in Wirtembergico sunt agro, aed 
hos cxcusatione uti, quod fracti incommodis belli faiemisque ante 
Majum mensem movere se non possint. In Thuringia e fame 
solitudinem factaro: affectum capitis supplicio a Saxone eum, qui 
Torgaviam Suedis dediderat. Bx Italia preter ea, quse supra me- 
moravi, scribitur, yoluisse cardinalem Sabaudum ad fratrem du- 
cem venire, sed ei duci visum non convenire teropori, ne fräter 
aperte addictus Austriacis Gallo rum in se suspiciones irritaret. 
Neapoli ex vectigalibus locatis millionem ducatorum factam: 
tantundem aut paulo amplius a coUatione civitatis exspectari* 
Mitti inde auxilia Mediolanum : dassem pneterea rebus necessariia 
instrui: Sabionedam vocabulo esse in potestate Stilante, quas Me- 
dinae Hispano nupta est: reipsa in Hispani possessione. Disaidia 
nata inter Siciliae rectorem et Melitensem societatem satis gravis. 
Non dubitari, quin Parmensem inter et Hispanum pacta interces- 
serint, que Gallos aliosque celantur. Sardiniam milite et armis 
firmari, ne Galli, quod nuper improspere evenit, repetant. Cuncta 
Dens in bonum vertat commune, Bxcellentissime atque Illustria- 
sime Domine, idemque reginae, regno Tueque Sublimitati benig* 
nus adsit. 2 Aprilis novi CaL 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Ex literis polonicis video, cuncta ad nuptias parari, incerto 
adbuc qun nuptura sit. Rex ipse Davausio saepe affirmavit, sc 
tam deformem, quam est Austriaca, ducturum nunquam. Video 
et inter ea, de quibus in conventu polonico consultabitur, esse 
de sumptu in classem faciendo. 



Oigitized by 



Google 



M8 

IM. Lut. Paria. 8 Apxilis OftL ner. 1637. 

ExceileDtiflsime Dotnine. 

Besumtum ex quo hie consilium est Dayausium mitteodi 
Coloniam, aimul ab Bstrieo Roma liter« venerant et^ ut quidam 
BQspicantur, alise a ^Hispania*. SubBtituru«ne ibi ait diu, an 
OBtenaunifl ae paratum, priusquain omnee Gasariani, Hispauique 
adaini, deiode iter suuin in Batavo« et Hamburguin persecuturua, 
in obaeuro est Id conatat, Pontificem ut diaputationea de rege 
romano praecideret, ipaum dediaae pro legatia gallicia literaa 
commeatua, quaa perinde quaai ab iis, a quibus exapectari po- 
terant, date eaaent, valituraa apopondit. Ducia Vinarenaia rea 
tarda procedit. Datua ei comea Haleriua, qni gallioo militi ipaum 
aecuturo imperet. znc millia francorum ei a menae Novembri 
ex pactia debebantur: de iia tug millia dari propediem volunt, 
quam omnem ipae pecuniam erogari ait in praeaena ad armandum 
militem expediendaaque machinaa cum equia coemendiaque ali- 
mentia. Quod reatat, id detracta parte aliqua numerare Galli 
volunt ad Junium menaem: ita duplex damnum dux facit, in 
summa et in tempore: quod ei accedente memoria non ita pri* 
dem millione toto ae eluaum vocea interdum liberiorea excutit: 
ni aui quae debet habeatur ratio, ae aeoraim aibi auoque militi 
coDsulturum. Scripsit ad militem, ut undecunque poterit ae 
auatentet. Propoaitum ei hia diebua fuerat, ut Dolam obaeasum 
iret; id plane rejecit, non tantum, quod Germaniae rebua juvandia 
ae deatiiiatum diceret, aed et quod aedendo attritum iri auaa co- 
pias pr»yideret. Mire perculit hie animoa nuntiatua Sigiamundi 
ducia iter in Suediam. Ex eo cum Anglia quotidie aociata con- 
ailia, haud dubie ad pneforraandam pacem, quam quae impedire 
poterant multa jam aublata aunt, conceaao fratri regia ai yult 
matrimonio et reditu in Qalliam reginae matri, everao parlamento 
Metenai, quae res erat nova contra jura imperii: ad quae acceaaere 
jam nunc duae rea alias. Inaulam Margaritae, quae aubjectam vi 
aua habet Honorati alteram, egreaai e navibua Galli intrarunt 28 
Ifartii, eodemque die ao aequente duo cepere caatella Hiapano- 
ram, et receptua, quoa reductua vocant, aliquoa. Sed auperaunt 
caatella hoatibus complura, unum egregie validum, quod si ex- 
pugnare poterunt, claaaia aumtuum nunc demum ratio conatabit, 
recuperatis inaulia Ulis, quae multum videbantur pacem moraturae. 



Digitized by 



Google 



884 

Tum vero Rhseti, ut scribere antehac memiiii, turbare pergunt. 
Soribet hifltoriam Marinus. Fortuna Rohanio adfuit, quod Curia 
urbe exierat, ubi eum comprehensuri fuerant hi, qui adversus 
Gallos arma ceperunt: deinde cum in castellum proxiroum se 
recepisset, psene obsessus fuit: sed hoc quoque periculum advo- 
catis aliunde gallicis cohortibus et tempus colloquiis eztrahendo 
feliciter vitavit. Scripta, quae edunt Rhsßti illi, inclementia sunt 
in Gallos, tan quam fidei incuriosos et oppressores libertatis. Hel- 
vetii pontificii qui sunt, alunt hos conatus: qui protestantes sunt, 
rogati ut Gallis, si qui eo adventarent, iter prseduderent, misere 
qui res spectarent, easque ad quietem aliquam, saltem temporariam, 
deducerent. Jactant illi, qui Guriam tenent, parata sibi ab Hispa- 
nis Austriacisque auxilia; sed minae magis hae putantur esse, 
quam propositum animi. Bo autem cuncta tendere, ut Galli co- 
gantur decedere castellis, quae in Valle Telina habent, ejusque 
vallis plenum imperium transitusque dandi ac negandi arbitrium 
Rhaetis, ut olim, permittere. Futurum autem videtur, ut eo im* 
pellat Gallos tum illa maximae Rhaetorum partis ab ipsis abalie- 
natio, tum metus ingens ab hoste tum e Comensi lacui proxima 
valle tum e Tiroli Bormium ingruente. Quod si eo venitur, 
jam illud quoque non leve pacis conficiendae obstaculum remo- 
vebitur, remque ad Mausoniana pacta, quibus stari volunt Au- 
Striae], reducet. Quod si deinde de Pignerolo eum Sabaudo ali- 
quibus conditionibus conveniri possit, et Lotharingus particuls^ 
alicujus concessione cetera redimat, haud multum curaturis Al- 
satiam Gallis, si Socovam et Picardiae oppidula recipere possunt, 
confecta pax erit, quo etiam eos, qui in hello rem faciunt, pu- 
blica egestas et vota omnium trahent. Princeps Condseus cum 
eo modo, quo rex, ubi ipse adest, solet, edicta tributaria non 
perrogatis sententiis in acta Divione referri vellet, dilabente 
toto senatu parlamentario, cum actuario relictus est solus. Eam 
ob causam ex potestate, quam acceperat, omnes senatores muneris 
sui functione interdixit. Est et illud ant inopiae aut male dis* 
pensati aerarii argumentum, quod cum rei communis plurimum 
intcrsit, quamprimum movere se Batavos, tamen pecunrse ipsis 
pridem debitae non modo non numerantur, sed ne promittuntur 
quidem nisi longa die: de quo legatus batavus, qui nunc hinc 
discessit, graviter conquestus est, ut mihi abiturus dixit. In co- 
mitatu Burgundise oppidulum Sancti Amoris, quod dicitur, captum 
est a duce Longavillano, cesique hostium ducenti: an et arcem 
jam teneat, dubitatur. Cum Davausio Coloniam ibit Gothofredus 



Digitized by 



Google 



335 

Instoriarain noyarum ac veterum sane peritua, et Stella Bipon« 
tinus, pacis Pragensis critninatione famam assecutua; cujus über, 
quo electiouem regis roiuaui in controyeraiam vocat, nondum 
prodiit, ot, ut puto, proditurua non est. Elector Palatinus ex 
Anglia in Batavos ire dicitur. Ego terricalamenta hsec esse ar- 
bitror; reyera Angloa accepturos, quod obtinere potemnt. Bt 
conatus isti mare praedia infestandi, etiamsi procederent, non mul- 
tnm nocere Hispanis possent, qui naves in propinquo non faa- 
beot. Ita in aliaruw gentium mercatores yidetur incubitura, ai 
modo se commorit, illa teropestas. Omnia hsec, quae aut fama 
aut conjecturis aasequor, qua debeo libertate ac fide, Tuse Subli- 
mitati acribo: nee me terret, quod pater Joaepfaus Priandio, res 
mantuanaa agenti, amico meo, dixit, se et in id connisos antehac, 
et nunc etiam conniti, ut ego hinc amovear, quod pro comperto 
habeant, me Gallise rebus adyersari. Ad quae responderi jussi, 
parum mea referrc, hie an alibi regno Suedise operam nayem: 
me remoto yenturum alium, qui non magia futurus sit in ipsorum 
poteatate. Cum fidum me reginse regnoque Suedico Tua Subli- 
mitaa, judex optimus talium, credat, si ipsi Suedise non bene ye« 
lint, jam non diffiteri me, causam esse, cur mihi difBdant. Audi- 
mua a Bavaro conscribi lx millia. Brissacum yenisse in stipendia 
CLM ducatorum: romanum regem jam Imperatorem yocari. Hase 
scribenti interyenit •Gothofredus*. Ait, •Dayauainm* primum 
ire ad *Belgicam*, indo ad *Hamburgum*, coUaturum ibi cum 
*Suedia*. Intellectis amicorum *de pace* sententiis petitururo *Colo- 
niam*. Existimat rem ad *pacem* ire. Restituendos dejectos 
omnes, etiam *Palatinatum*; sie tarnen, ut Suecis aliquantum de 
*Pomerania Gallo* de •Lotharingia* maneat. Jam nunc ad me 
yenit Ordinarius Anglise legatus. Dicit mihi, ad se scriptum, re- 
gem Polonise yelle partem Silesiie accipere permutatione cum iis 
bonia, quae in regno habet Neapolitano: Piccolominium ire Wor- 
matiam, eo coire e Belgica et aliunde copias. Haud dubio Bata- 
yoB cum Hispano cardinali de indutiis habere coUoquia, et a 
duce Bulionio operam interponi. Dayausii iter prolatari, donec 
appareat, quid inter Gallos et Anglos futurum sit. Super maris 
piscatusque controyersia inter Angloa et Batayos proponi a Gal- 
lia quietas res in biennium. Ego ad hoc dixi, expeditius mihi 
yideri, ut legati, qui hie sunt, ex mandato promittant, nihil in 
Batayos motum iri ante Hamburgenaem conyenturo, ibi ut ali- 
quid mansurum constituatur iis yerbia, quse neutram partium le- 
dant. Si Angli in bellum Velint ae aocios addere, yideri mihi 



Digitized by 



Google 



386 

retcindendam iatam Belgic« paititionem, qnae satia pnepropere 
Gallos Batavoaqne inter facta eat, ut Anglia dematur nmulaiio. 
Si cardinalifl Hiapanus adduci nequit, ut princepa tub amicitia 
Gallie Anglisque nialit esse quam alieni imperii minieter, in id 
laborandum, tota ut Belgica libera fiat. Pomc nolentes fame ad 
discidium ab Hiapano cogi, ai man cum Anglia Batavi oram 
maritimam, finea alioa binc Galli, inde Batavi et aliquis Suedo- 
rum in Weatfalia exeroitua obaideant. Sed hec nc eurdia canam 
multum metuo, aed parva est opere talia jaotura. 

. Semper tibi pendeat hamua. 

Quo minime credie gurgite, piacia erit. 
Poat legatum adit me dux Vinarienaia. Ait Chavignium, 
credo quod intellexiaaet duriua ducem locutum Noyerio, qui re* 
gia item a aecretia lea belli curat, bia ad edea auaa ae abaente 
fuiaae. Ideo ae ad eum itaaae. Oatendiaae, quam inique aecum 
ageretur, quanteque e manibua occaaionea elabi ainerentur. Ap- 
parebat, cardinalem, ut plerumque nunc fieri aolet, dum ia vale- 
tudini auas otium quierit, nihil eorum, que acta erant, acisae. Pro- 
miait cum cardinaU ae acturum Cbavigniua: aperatque duz reme- 
diuro auia queatibua. Inaudierat et ipae, Galloa aeoraim pacem 
venari. Dixi, credere me, aurea ab illia praeberi, aed eo animo 
ut nihil abaque aociia conatituere cupiant Idem nobia deatina- 
tum. Hie nunc erat rerum atatua, quem ut alia omnia Deua, Ex- 
cellentiaaime atque lUuatriaaime Domine, in bonum regni Sue- 
dici, regine ac Tuae Sublimitatia regat. Lutetie 9 Aprilia] novi 
Gal. 1687. 

Tue Sublimitatia cultor devotiaaimua 
H. Grotiua 



186. Iiut. Paria. ^ AprÜla 1687. 

Bxcellentiaaime atque lUustriaaime Domine. 

Multum mihi gaudii attulerunt Tu» Sublimitatia datae 25 Fe- 
f; bruarii vet. oal. litere, tum quod ea, que Avaugurio prudentia- 

aime reaponaa aunt, edocear, ad que aermonea meoa dirigam, tum 
quod meam qualemcunque operam tam benigne ab Illuatriaaimia 



Digitized by 



Google 



337 

Snedi« rectoribus sestimari video: quod mihi ad intendendam 
diligentiain ingens erit incitamentum; atque utinam tarn cetera 
mihi ad hanc legationem idonea adsint, quam fides et sedulitas 
nanquam sunt defutura. Interni motua hodie in Gallia nuUi 
sunt, quanquam haud parva eorum sunt semina. Fräter regins 
orio luxuque marcet. Gomes Suessionensis, si nihil ei ultra no- 
ceatnr, Sedani quietum se continebit, quanquam, ut oredibile est, 
si psx fiat, maneatque potestas penes quos nunc est, ea quae li- 
bertatis sus causa fecisse se dicit, quaeque fecit ejus in gratiam 
dux Bulionius, neque hie neque ille impune laturi: trahiturque 
in partem culpae Arausionensis princeps, quanquam multis in 
eum bonorum velamentis ira obtegitur: credoque Davausii inter 
mandata et hoc fore, ut statum rerum batavarum animorumque 
motus ad pacem aut bellum introspiciat, Arausionensi persuadeat, 
regem ipsius causa nihil non facturum, deinde eat aut Hambur- 
gum aut Coloniam, ut res tulerit. Coloniae sunt jam praeter 
Guenettium Alcala et ab Imperatore substituti in aliorum locum 
Questembergius Craniusque; in itinere autem Franciscus Melo et 
Mediolani cancellarius ab Hispano. Ab *Anglia* nihil vegeti ex- 
spectandum et ex aliorum et ex ipsorum sermonibus disco. In- 
telligo, *Riceliacum ab Olivario* responsa accepisse super *pace*. 
Non dubium est, quin *Sueciam* velit suarum rerum accessionem 
facere. Urgetur ad pacem Gallia non tantum aerarii morbis dif- 
6cilibusque remediis, sed et infelicibus per Italiam rebus. Quod 
pridem a peritis pnevisum fuerat evenit, ut Rhsetorum vexata 
nimis patientia, tum per insolentiam eorum, qui, a Gallis illuc 
missi, non ad socios se, sed in provinciam advenisse arbitraban- 
tur, tura per incuriam praestandae fidei, in id furoris eruperit, 
quo Galli, ne Siculum in morem ad internecionem caederentur, 
coacti sunt castellis finibusque se exituros poUiceri, ao dum id 
plane effectum detur, veniunt sub Rhaetorum fide plane velut cap- 
tivi. Ipsas pactiones, Qtudinis illis haud multum absimiles, mitto, 
unde cognoscere est, praecipuum castellorum ad Rhenum jam Hei- 
vetiis custodiri. Ita Hispani domusque Austriaca Gallorum ma- 
gis peccatis quam sua vi aut prudentia id sunt adepti, quod per 
ducentoa annos venantur, ut transitum habeant, per quem res 
auaa italicas cum gerroanicis connectant, non sine magno Vene« 
tonim aliarumque gentium periculo. Praeter copias a Tiroli, et 
illaa Cerbellonis ad Comensem lacum, etiam ad Constantiam mi- 
lea apparet, Gallasiani exercitus reliquiae» Scribitur Palatinatus 
Inferus in Hispani traditus potestatem, ita ut fuerat anno 1630, 

Grotii hrtf. 22 



Digitized by 



Google 



3d8 

idque ex arcanis pactionibus Pragensibus. Doria saves longa» 
parat ad defendendam contra Gallos inaalarum poBseasionem. 
*Vinarien8i8* de *pecunia* tranaegit aliquo suo damno. Vix vi- 
detur *ituru8* ante Majum medium et an in *6ermaniam* dubito. 
*Dolam* enim primum aut ei vicina petere jubetur. Fingit id ribi 
non admodum placere. Piccolominiua habere dicitur xxx millia, in- 
que eorum stipendia accipere cm acutatomm menatrua. Hollandia 
pecuniam dare Galli differunt, quanquam ex poatremis pactioni- 
bus Charnassaeaiiis jam debitara, priusquam educant militem: illi 
oculatas habent manus, neque verbis duci volunt. Inter hsec cer- 
tamina elabuntur occasionum tempora, multusque sermo ubique 
de indutiis saltem brevibus. Gerte literae per Brabantiam ita ut 
in pace commeaturae brevi dicuntur. Et venere jam a cardinali 
Hispano regia sui nomine tuti commeatus literae pro singulis 
Gallise legatis, proque sociis omuibus venere quales hie deside- 
rabantur, aliseque similes ab hispanico Bornas legato, si forte illae 
a Bruxellis fefellissent. Nuntius pontificiua, qui Vienne agit, ro- 
gatus a cardiDali Biceliaco, ut ad praecidendam tituli controver- 
siam commeatus literae generali domus Austriacae nomine obti- 
nereutur, noluit negotium tanti odii suscipere, cum Pontifex 
Ferdinandum III Imperatorem agnoscat. Ipsos quoque Gallos 
remissuros hoc certamen arbitror, interim videre, num quis ejus 
usus esse poasit. Crequiacus in Italiam remittitut, volente Sa- 
baudo, qui Mileraeum cardinalis Biceliaci propinquum illuc alio- 
qui veuturum magis metuebat, quam Crequiacum oderat. Exi- 
stimat *Menottus*, cujus memini antehac, ire *Davausium, ut Bel- 
gicaro Sueciamque* spe *belli* lactet, cum *Gallus* interim satis 
certus sit *pacis*. Pacta, quae Bhaeti cum Austriacis nuper fe- 
cere, non habeo, sed ut habeam do operam. Per ea protestanti- 
bus libertas domicilii ac religionis in Valle Telina non eripitur, 
quam Galli in roraanae aulae gratiam fidissimis sociorum abstule- 
rant. Post haec scripta venit ad me legatus ^lenetus: quaerit, an quid 
accepissem a Suedia super oblato a Venetis conciliatorum officio. 
Bespondi ei ex formula responsi Avaugurio traditi, qua de re 
scripturum se Venetias et Viennam dixit. Ostendit mihi literas 
ab eadem Vienna res venetas agentis, unde disco, noluisse Im- 
peratorem literas tuti itineris dare pro legatis Landgravii, ducis 
Vinariensis, Argentorati, quod diceret, sine uUo conciliatore ex- 
terno, patere illis, quippe subditis Imperii, aditum ad pacem 
Pragensem. Dixit mihi idem legatus, Bhaetis datum iri ab Hi- 
spano XXVM scutatorum annua pro transitu per Vallem Telinam. 



Digitized by 



Google 



339 

Cnm Sanctichaumontius, cum abiret, mihi non valedixisset, quod 
erat moris, nee ego Dayausio cum a legatione rediit, ivi gratu- 
latum. Ea causa est,- cur alter alterum dod viderimus. Ego salva 
dignitate regni aliter facere non potui. Ne Batavum quidem le- 
gfttam, ubi huc advenit, salutassem prior (neque enim Davausius 
YeDetiis id fecerat) nisi prseeuntibus Anglis veritus fuissem ne 
id, velut privato odio factum, exciperetur. . Excellentise ei titu- 
lum, quem nos dedimus, negare perstat Venetus. Opto felicis- 
sixna omnia, Excellentissime atque lUustrissime Domine, reginse, 
regno, Tuae Sublimitati. Lutetiae ^ Aprilis 1637. 

Tu8B Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Giotius. 

Literae regis Hispanise suis diebus jam per Galliam tuto trän* 
sennt. Sabionedse, cujus custodiam jam habebat a Parmensi Hi- 
spanus, etiam proprietatem emit a Stilana Medinitorresii uxore. 
Bex Suessionensi permittit, ut per annum Sedani maneat. Bogat 
is indefinite id sibi concedatur et pecunia a rege in Stipendium 
prssidii Sedanensis. Interceptas audio ejus literas Bruxellam 
missas, sed eas nihil magni continere. Captum, qui tulerat, sed 
evasisse. 



187. Lut. Paris. i| Aprüla 1687. 

Excellentissime atque lUustrissime Domine. 

Venit ante hos dies quinque nitro yaledictum mihi Davau- 
aius, quo eat et quorsum multis ambagibus obtegens, nisi quod 
pacis se communis procurandae causa mitti diceret, et quidem 
Hamburgum, atque ita loquebatur, quasi eo transferri Colonia 
posset tota de pace actio, quod mihi tum ob alia, tum ne offen- 
datur Pontifex, vix fit credibile. Numquid aliquem ibi nostro- 
nim reperturus esset, interroganti dixi, ibi esse D. Salvium, an 
alü venturi essent, ignotum mihi. Negotium pacis rerumque ali- 
anim in Germania D. Bielkio mandatum. De Tuae Sublimitatia^ 
idnere transmarino nihil me affirmato posse dicere. Dicebat, 
»quam putare *regem Galliae*, ut *Sueciae* de *Pomerania* con- 
cedatur aliquid. Id aliquid videbatur exiguum esse. Ego totum 



Digitized by 



Google 



340 

jus ei ezplicavi. De ^regis Britannise* hominibus dicenti mihi, 
videri eos id agere, ut alieno damno impensiaque res suas agant, 
aliis idem videri ajebat. Quserenti an Veneti nobis conciliatores 
placerent, respondi ita plane, ut Ayaugurio responsuni est. Pos- 
centi, ut libere dicerem, ecquid grata Suedis fuisset obita ab eo 
antehao legatio, dixi, me pro ea gratias regi egisse verbis am- 
plissimis. Tarnen non tacuisse me etiam dolorem nostrum de 
amissa Prussia: cum id a nobis datum sit Germanin rebus, eo 
justius nos a rege opem exspectare auxiliarem, tum in bellum, 
tum in pacem nostro e commodo faciendam, in quo illud praeci- 
puum, ut maneret penes nos Pomerania, magnum futurum pacis 
firmamentum, quod, si fallerent Austriaei, scirent paratos e Sue- 
dia vindices. Commendavi ei etiam ducis Bernhardi negotium, 
quod trahi non posset sine communi malo ac periculo, crescen- 
tibus adeo per Germaniam hostium copiis. De Colonia quan- 
quam contradicturi non simus, si ab hoste invitemur, videri tamen 
mihi urbem et religionis et partium studio nobis infestam, neque 
satis magna cum libertate ibi fore, qui res nostras facturi essent. 
Angli vero, nam utrupique vidi, negant credere, se quenquam 
Buorum iturum Hamburgum, nisi foedus hoc coeat. Ego in meis 
antehac conjecturis persto, eoque magis, quod abiturum se brevi 
hinc dicat Licestrius tanquam transacta re. Idem a me petit 
exemplum foederis, quod anno 1631 Suediam Galliamque inter 
convenit; negavi habere me. Videntur existimare nos ex pactis 
ejus temporis satis obligates non pacisci cum hoste nisi ger- 
manis omnibus principibus restitutis, ita ut novum nobiscum 
foedus inire non teneantur. Sed cum aperte id non objiciatur 
mihi, respondere, quod alioqui difficile mihi non foret, superse- 
deo. Video, eosdem Anglos de omnibus eis, quae pro Brande- 
burgico super Pomerania dici possunt, plene edoctos. Galli quo- 
que eam amicitiam spe, ni fällor, inani, quod putent id suffra- 
gium aliquando domui Austriaca posse subduci, fovent. Et hi et 
illi id agunt, ut Suedi suas rationes ad ipsorum commoda aptent. 
Mitto postremas literas, quse inter regem cardinalemque et co- 
mitem Suessionensem commutatse sunt: tum quie ore postulari a 
rege jussit idem Suessionensis. Puto solo hostium metu impe- 
traturum eum, ne quid sibi noceatur hoc quidem tempore. A 
ducis Bernhardi milite in comitatu Burgundi« dicuntur csesss co- 
hortes, quse regimenta dicuntur, hostium duse: alii equatam cla- 
dem narrant. At pactiones illse Rhseticse mire aulam, mire Ita- 
liam sociosque omnes turbant. Rohanii uxor cardinali coram ob- 



Digitized by 



Google 



341 

jecit patri Josepho, praedictum id a se ipsi, neque allata quse dé- 
bebant remedia, ipso negante, id dictum sibi. Cerbellonus ad 
lacum Cotnensem habet iym pedituro, Tic equites. Orant eum 
Rhaeti, retro ducat copias, putaturque facturus, ubi ex Rohanii 
sponsione Galli Rhsetorum finibus ac Valle Telina decesserint. 
Bremo et Casali metui video, et ne tam Mantuanus quam Sabau- 
dus seorsim pacem facere seque periculo eximere occupent. In 
Margarita insula aliud castellum exiguum juxtaque puteus aquae 
dulcis, cujus tenuis in ea insula copia est, yenere in Gallorum 
potestatem. Sed et ab Italia auxilia qusedam Hispanis advenere, 
et archiepiscopi Burdegalensis Harcurtiique dissidiis gallica con- 
silia, ui fere ubique, turbantur. Dicitur novus Imperator, si ita 
appeUare eum fas est, jesuitis edixisse, ne posthac laborem su- 
mant consiliis publicis semet ingerendi, ut quibus patrem suum 
minus feliciter usum judicet. Pro certo habeo, nihil magis ex 
usu esse domui Austriacae ad muniendam vim Imperii sui, quam 
protestantium romanensiumque per Germaniam libratas tenere 
vires, et utriusque partis modo gratia, modo metu res suas fir- 
mare atque provehere, ut Rudolfus et ante eum Maximilianus fe- 
cere. Sed ubi supersiitione capti principes sacerdotibus se dant 
regendos, praevalent consilia violenta, periculosa, et Pontiiici quam 
principibus, ut fortuna maxime faveat, utiliora. Intelligimus, et 
antistitem Herbipolis et Melonem cum suo coUega iter suum 
tarde promoturos, ne Coloniam ante Gallos adveniant. Interim 
ab Hispano Schinchinellius, hospitiorum metator, Coloniam venit. 
Multum pecuniae et Brissacum et Hildeshemium venisse audimus 
ad parandos faosti commeatus. Dux Bernhardus accepta jam pe- 
cunia equos trahendis machinis conquirit. Deum precor, Excel- 
lentissime atque lUustrissime Domine, ut pacis bellique res ad 
bonum ac gloriam reginas, suedici nominis, Tuae Sublimitatis re- 
gst. LutetisB ^1 Aprilis 1637. 

• Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
Hugo Grotius. 



Digitized by 



Google 



842 

188. Lut. Paris. }{ ApriliB 1687. 

Excellentissime atque lUustrissime Domine. 

Siquid ad diligentiam adjicere posaim, satis me inflannnant 
Sublimitatis Tuae datse ad me 18 Mardi veteris calendarii literse, 
— m operse raeae sedulitatem Tuae Sublimitati rectoribusque regni 
teris ita ostendunt probari, ut ultra quod optem nihil sit. Li- 
ras eas, quod arcani nihil continerent, duci Bernhardo legendae 
si, ut inde, quantse sit curss ipse Tuae Sublimitati, intelligat 
ccepi eum epulo nudiustertius, neque reginae neque Tuae Subli- 
tatis immemores. Quae praeterea in literis continentur, ea apud 
gem ministrosque regios peracta sunt. Nam et dux Bernharduf 
itui paratus est, acceptis pecuniis, et ait Heufdius, se vetue 
ud reliquum anni xxxn persoluturum D. Spiringio ipsius jussu. 
Bum tarnen chirographum quod ea de re feeit Heufdius, quan- 
am ostensurum se mihi poUicitus, non ostendit, ita ut nescio, 
ceptio aliqua aut mora adjeeta sit nec ne. De novis pecuniis 
iiil habeo aliud, quam quod et princeps Condaeus et Bulionius 
irmant, delegatoria praecepta ad eas persolvendas missa ad Sancti- 
aumontium. Davausius novo imperio regis hic in dies aliquot 
^entatur; significavit is mihi, cum ipsum resalutarem, magnum 
siderium insinuandi se in amicitiam Tuae Sublimitatis, multum 
reginae gentisque suedicae in se humanitati debere, profitens. 
: quo postremo scripsi, evenit, ut rex ob Imperatoris mortem lugn- 
es vestes sumere decreverit et nobis legatis edicere, nequis ad 
Ycniat nisi pari habitu. Et ut quidem ad tempus a rege sa- 
;ando abstineam, video sine rerum detrimento posse fieri. Ut 
rem lugubribus induar, quanquam id e decore fore mihi per- 
idere comes Brulonus voluit, probare non possum; quod alia 
ia sit ratio missi a regina, cui in Imperatorcm bellum fuit, alia 
^atorum aliorum: videoque, meam hac super re cogitationem 
18 talium prudentibus laudari. Dux Vinariensis aulse gallicae 
hac quoque re sequitur exemplura. Neque tarnen eo minus 
^itur Romae Estraeus regis nomine significationem edidisse, Fer- 
landum Tertium pro legitime Imperatore a Gallis non haben. 
Ui ncgotia quiescunt adhuc, prseterquam in insula Margaritae, 
i post prima illa castella cum exscensu capta, etiam majus 
ud, quod Arragonicum dicitur, et turris juxta Batila nomine, in 
Uorum venere potestatem, bisque rcjectus est hostis parans 



Digitized by 



Google 



843 

2ZIY navibus longifi militem aliaque neoesBaria in tandem in^u- 
Um exponere, Maximum, quod Hispano restat, caatellorum jam 
triginta Gallorum verberatur machinie. Etiam in Burgundiie co- 
mitatu oppidula qu»dam, Dortanum, Migraudum, Tig^leß et 
Sanoti Claudii partim vi capta sunt, partim vim deditiotie pr»- 
venere, et de aliis in propinquo loeis paria Galli speranjt. Venetus 
legmtua non ex imperio, ut dicebat, sed privatim sumta collo* 
quendi libertate, repetivit sermonem, qui nuper inter nos fuerat, 
de conciliatura ab ipsis oblata, deque iis, quse, secundum quse 
Avaugurio dicta erant, responderam. Putare ae.ajebat, consen- 
flom Ferdinandi, ut Coloniam et nos. mitteremus, satia apparitu* 
rum, si literae tuti itineris pro legatis nostris perscriberentur. Pe 
eo, quod dixeram, curandum, ut dignitas sua regno suedico oon- 
fltaret, rogabat id sibi enucleatius exponi. Interim non dubitäre 
«e, quin curaturus 9sset rex Gallise, nequid haberemus eonqueren- 
dum. De conditionibus, ad quas dirigi posset hsecconciliationis 
opera, visum iri in ipso conventu. Ad hsee dixi ego itidem non 
ex roandato, sed amica coUocutione, Coloniam ut a nobis non 
prsefracte recusari, ita nee quicquam eise, cur nos priores de eo 
loco ageremus, cum Imperatoris aula nunquam nobis eam urbem 
propusuerit, sed Brunavicum aut Francofurtum ad Yiadrum nuper 
per Sigismundum marchionem, cui nos contra Hamburgum aut 
Lubecam ut nobis commodiora nominassemus: quod si harum 
altera placeat Ferdinando, non videre nie, quomodo nostri id pos- 
sint defugere. Quod ad dignitatis curam pertineret, multa esse, 
quss in mentem venirent, unum jam dicturum me, olira, cum 
rex Gustavus viveret, incidisse ei quaedam con tro versa ejus ge- 
neria cum Imperatore, qui tarnen rediisset postea ad aequa. De 
conditionum prsecipuarum summa ut a pacificatoribus edöceantur 
partea bellantes, haud novum esse. Sic Henricum lY ad Ver- 
binianum coUoquium non misisse, nisi postquam oertus per Pon* 
tificem factus esset de quibusdam, super quibus dis putari n olle t. 
Feciaee idem Batavos ante indutias. Antehac a rege Dani» ea 
nobia proposita, ex quibus justa esset suspicandi causa, non serio 
ab hoatibus pacem expeti. Id nunc quoque videndum nobis, eo* 
que justius, quod pupillari reginse «täte cavenda sint omnia dis- 
sidiorum in regno semina. Olim in ea ipsa Coloniae urbe tracta 
per muItOB menses super belgica pace coUoquia, eo quod fun* 
damenta prius solida jacta non essent, nihil effecisse aliud, quam 
quod Beigas inter se commisissent. Cum quaereret, an non ex 
marchione Sigismundo cognossemus super prsecipuis pacis capi- 



Digitized by 



Google 



344 

tibus hoBtium Toluntates, dixi enm de via ad pacem eundi 
egiflse tantüm, de loco acilicet ac tempore. Scripsit ad me 
Hanovia Ramsaeus, aitque, a se mitti exemplum literarum hoati- 
lium magni momenti. Sed id exemplum oon apparet, ac quo- 
modo disparueritf nescio : sed dicit mihi, qui res agit civitatis Ha- 
noviae, se ab eodem Ramsseo literas tulisse ad regem, ac vidiaae 
86 apad ChavigDiacum exemplum simile. Esse literas ab aula 
Bruxellae ad Boccabellam, qui res hispanicas in Palatinatu agit^ 
soriptas, indicantes, omnem primum vim exercituum e Germania 
Belgioque in Suedos verti: iis expulsis tum demum in Galliant 
vertenda arma. Venit ad me comes Egmucdus. Rogavit, num* 
quid responsi accepissem ad eas literas, quas ipae reginse, Tuse- 
que Sublimitati scripserat: negavi, accepisse me quicquam. Bo- 
gabat prseterea, ut ego ceterique legati adjutores essemus ipsi^ 
ut eomitis Warfusaei filius adolescens, patrisque negotiis imper- 
mixtus, qui, se quippe avunculo advocante, publica regis accepta 
fido huc venisset, jamque in Bastiliam contra eam fidem conjec- 
tus esset, inde eximeretur. Pater ejus juvenis inter eos fuit, qui 
ante annos aliquot in Belgica contra Hispanorum dominatum rea 
moverant: nuper vero pertesus longi exsilii gratiam sibi regia 
Hispaniee novo merito redimere voluit, urbem Leodium, in qua 
sedem fixerat, traducendo ad factionem episcopi, cui Hispanua 
favet: ideoque contrariae factionis, cui favet Gallia, principem, 
urbisque consulem Ruellium nomine vocatum ad epulas, intro* 
ductis gladiatoribus paucis primum, deinde pluribus, obtruncavit,. 
plebique ad id concurrenti persuadere conatus est, factum hoc a 
se, quod cognosset, id agere consulem, ut Gallis urbem traderet» 
Sed contra credens plebs occisum libertatis suae vindicem, atroct 
ira corpus ipsius Warfusaei truncatum laceratumque suspendit ad 
patibulum. Nunc comes Egmundus, affinis sui facinus deteatana,. 
id laborare se dicit, ne filius, cui male cum patre convenerit, 
paterni criminis posnas luat, neve ipse apud exteras gentes suspi* 
cionem adolescentis propinqui a se proditi incurrat. Vitriacua 
provinciae Narbonensis praefectus, in aulae offensaa incidit, credi- 
turque iturus eo princeps Condeus, ut e parlamento Divionensi 
quidam apud ipsum gratiosi in jus exercendi muneris sui reati- 
tuantur. Scribitur, Francofurtum missas a Ramsaeo naves duas, 
quae frumenti ducentos saccos, oryzae quatuordecim, laridum pne- 
terea oleumque et medicamina ferrent, Ehrenbreitsteinum salvaa 
pervenisse. Hucusque cum scribendo pervenissem, intelligo cer* 
tis auctoribus, et discessisse jamjam Davausium, et tantam apem 



Digitized by 



Google 



I 



345 

factam anglis legatis ineundi cum Gallia foederis, ex iis, quae 
postremo perscripta dedit Ghavigniacus, ut vix putent, aliqirid 
evenire posse, quominuB coeat: nisi quid jam arcani Gallie cum 
Imperatore convenerit. Comes SuesBionensis regi Biguifioavit, ue 
quem ad se ampliuB roitteret, niBi probare ac signare vellet, quae 
nuper ipse regi proposuerat Batis confidenter: tantum illi ani- 
moTum fecit biBpanics opis pollicitatio. Cardinalis RiceliacuB ita 
indies magis magisque infra se dejicit legatoa reguin, ut ego certe 
rine speciali mandato quidyis patiendi, prsesertim cum contraria 
mandata Angli babeant, eum accedere nen audeam, ne quid dicar 
diminuifise regni majestatem. DeuB, ExcellentisBiroe atque lUu- 
atriBBiine Doraine, reginsB, regn o, Tueque Sublimitati faveat. 
Lutetiae ^ Aprilia 1637. 

Tu8B Sublimitatis cultor devotiBBimus 
H. GrotiuB. 



189. Lut. Paris. 8 Haji 1687. 

ExcellentisBime atque Illustrissiroe Domine. 

Video differri a Gailis in menseB aliquot Coloniensem pacia 
flctionem, quanquam multum eam propellente Pontifice, ita ut et 
minetur, Guenettiura a se revocatum iri, ni veniant regum legati. 
Argumentum opinionis roese boc inter alia babeo, quod digresso 
jam Davausio retinetur bio ad tempus aliquod, menseB minimum 
duos, GothofreduB, qui paratum babet, quicquid in Lotharingum 
aat Lotharingiam a Gallia dici potest« et ea, quse ad Pignerolum 
pertinent. Dux BembarduB inträ quatriduum abiturum se affir- 
mat, jamque in Cnmpaniae finibua parataa suas et Halerii se co- 
mitaturi copioB. Princeps Condseus, omisso aut dilato illo de 
mutanda illa provincise Narbonensis praefectura consilio, it in 
Burgundifle comitatum. In Picardiam Valettas duo, dux alter 
majorque natu, alter cardinalitia dignitate fratrem praefulgens, 
sed qui ita inter se fraterne campararunt, ut pari futuri sint jure 
imperaturique aut partito aut vicibuB. In Margaritae insula op* 
pugnatur etiamnum a Gailis castellorum maximum. In Valle 
Telina, Clayenna, Bormio jam dies exiit, inträ quem deseri cuncta 



Digitized by 



Google 



346 

a Gallie, quae iDsedere hactenus debuere. Quedam jam tradita 
Bunt. De quibusdam injecta mora, sed spe nuUa effugiendi ne- 
ceBsitatem, ut omnibus prsedicat Rohanii uxor. Yeneti baec do- 
lenter patiuntur. De Poloni regis cum filia ejus Imperatoris, qui 
obiit, matrimoDio reviviscunt tum bic, tum in Polonia ipsa, ut a 
Polonifl edoceor, sermones. Galli ut in Ferdinandum IJI aperte 
ac sine dissimulatione hostilia induant, eo minus spero, quod 
*Pavio*, qui in novam electionem librum scripsit, edictum est, 
ut ipse mibi narravit, si edere librum vellet, ne aut suum ipse 
nomen aut ullam gallicaro urbem adscriberet. Sabaudi legatus 
▼ires hostium, principis sui imbecillitatem affert praetextus, ut 
videtur, exeundi e bello. Mitto, ita heic edita est, historiam 
illam tumultus Leodiensis, ajuntque Galli, militcs a Warfusaeo 
conductos captosque fateri etiam in necem principis Arausionen- 
sis, comitisque Henrici Herembergensis quosdam suorum emptos; 
quod si certis argumentis docetur, erit, cur abhorrere princepa 
Arausionensis dcbeat a pace, quam nunc Batavis offerre dicitur 
prseses Rosa Belga, Hispanorum praecipuus minister. Dux Bern- 
bardus ob duo gaudet, quod et suse meliores sint quam antehac 
copiae, qnsesitis e rapto equis, et quod mittatur summa cum po- 
testate bellum gerendi ex occasionibus. Ex Germania et Hel- 
vetiis literse docent nos multum militis Imperatori merentis esse 
ad Brigantinum lacuro, multum in Suevia, conscribi nlios in Stiria 
locisque vicinis, vidcrique id propositum, ut Ferdinandus et Ba- 
varus sua diligenter servent, Germanie miseriarum securi. Cer- 
bellonus quidem iter sibi stravit ad Colicum montern, neque ta- 
rnen irrupit, exspectans, an qu» cum Bohanio pacta sunt im- 
pleantur: quod si fit, jam Hispanis Rhaetisque pax erit ad leges 
novi Aeniponte facti foederis. Diligenter servanda erunt homi- 
nibus nostris omnia dignitatis momenta, omnes occasionea mire 
captantibus Gallis, et prseter ceteros Davausio, ut se bio jactet. 
Bonis auctoribus intelligo, firmari aliquid Gallos inter Anglosque; 
verum id quid sit, silentio premitur. Davausius ejus rei puto 
exituro opperieus inter Lutetiam Caletumque haeret. Feuquerium 
rumor aule ait Goloniam mitti, si Davausio negotia se ofierunt, 
ob quae in Sarmatiam eat. Sed bsee talin cum in aula tam muta- 
bili indies alio atque alio vultu spcctanda sese dant, dubito in- 
terdum scribenda sint nec ne. Sed levis est in tantis rerum 
dispendiis verborum jactura. Et aliquid scribendum est, vel in 
hdc ipsum ne mos scribendi interrumpätur. Ut cetera deaint 
satis magna, mihi ad epistolam erit materia, Deum precari, Ex- 



Digitized by 



Google 



347 

eellentissime atque lUustriBsiroe Doraine, res ut regni, reginse, 
Tusque Sublimitatis prosperet. Lutetiae 8 Maji 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. GrotiuB. 



140. Lut. Paria. ^ Maji 1687. 

Excellentissitne atque lUustrissime Domine. 

Cum ecribat duz ipse Vinariensis eas, quas abiens mihi osten- 

dit, literas, parum est, quod de ejus rebus, quas ipsi quam aliis 

Botiores esse par est, addam. Tarnen reticere non possum, Gallos 

qai cum ipso sunt ituri, palam detrectare Bheni transitum, et du- 

cem ipaura interdum sie loqui, quasi hostis ipsius consilia ex 

inspicione antevertisset. Deinde solet haec aula, cui ille innexus 

ett adeo, ut et major copiarum pars futura sit gallica, ssepe aliud 

iimulare, aliud agere, saepe consilia sumere extemporalia. Super- 

tedeo etiam de rebus Bha*ticis scribere, quando has partes suas 

bene implct Marinus, lUud miror, quod Marini ad me veniunt 

literae, Sprechen non veniunt, quem Marinus mihi suspectum 

conatur facere, neque tamen me de ea, quam de Sprechero semper 

liabui, existimatione depeilet. Givem bonum Rhsttiae eum esse 

•rbitror, sed quia non totum se Gallis dat, litcras ejus a gallico 

legato, qui apud Helvetios est, intercipi. *Angliam* puto cum 

*6alli8* convenisse non ad *bellum* sed ad *pacem*, utinam ne 

^Suecie* malo. Nam de *Pomerania*, quod antehoc monui, magis 

magisque introspicere videor. Gardinalis Riceliacus hominera 

eccleeiasticum facundum, populique auribus gratum, Bernhardum 

nomine, his diebus ad se vocavit, voluitque ex ipso scire, qualis 

■na apud populum fama esset. Is cum se excusasset nonnihil, 

eoactus coepit dicere de omnium ordinum in cardinalem odio, 

subverso aequo jure tributorum, in agros raaxime, onere intolera- 

bili. Gardinalis, ut habet affectus aut certe eorum signa in po- 

teatate, flens testatus est, mala hsc esse belli, quod pro regis 

Kgnique gloria omitti non potuisset. Geterum fidem suam se 

interponere, quatuor intra menses pacem fore. Tum se effectu- 

Tum, ut omnes ordines sibi gratiam haberent, cum visuri essent 



Digitized by 



Google 



IIl 



348 

Galliam multo, quam unquam fuit, beatiorem. De *Valettae* cum 
*Landgravio HaBsiae* conjunctione, est item, quod dubitem. Ju- 
bentur jam edicto regio hujuB regni proteBtantes aulaea foribua 
obtendere die cum sacraroentum circumferetur. Ut audio, non 
facient. Mulctae indicentur, alibi graTiores, alibi leviores arbi- 
tratu magistratuum. Keperta haec ad captandas aulae roman» 
gratias a patre Josepho maxime, cardiualatum jamdiu fruatra ape- 
rante, animos protestantium mire turbant. Sed Tana est sine 
viribus ira. Oppidula duo Gallis cessere, vix digna quae nomi- 
nentur, Saviniacum in comitatu Burgundiae, Chamblaium prope 
Metira. In Margaritae insula ad maximi castelli valium exterius 
Galli pervenere. Equitatus gallicus, qui in Valle Telina fuit, jam 
ad Genevam venit: nullam video spem sanandi hoc vulnus« 
Vienna literae nos docent, vim totsm potentiae esse penes Traut- 
mansdorfium. Advocari interdum episcopum Viennae, Warden« 
bergium, Chevinvillerium, Slavatam, Brunerum. Mitti versus co- 
mitatum Burgundiae xxx millia. Bavaros duos coUigere militem« 
Polonae nobilitati non placere austriacam affinitatem. In locum 
Alcalae, qui mortuus est, Coloniam destinari Mirabellum aut mi- 
norem Ognatium. Parari naves et neapolitanas et etruscas in 
usum belli maritimi. Testamento Imperatoris cautum, ut bona 
quae avita sunt domus Austriacae sequantur primogenitum; quod 
Leopoldo non placere. Augustae viduas relinqui bona, quorum re- 
ditus perveniant ad lxxxh florenorum. Inquiri avide in divitias 
publicis functionibus partas, ac Walmerodii filiis ademtas ingen- 
tes pecunias, dato illis duplo sortis quam pater privatus ad IVM 
dalerorum habuerat, et de quinque filiis cuique tantum quantum 
in Sorte fuerat. Exspectari, ut Sabaudus se bello eximat. Li- 
teras salvi itineris pro testa ntibus principibus ab aula Caesariana 
negari, quod subditos suos ab externis curari nolit. Electorem 
Trevirensem orare, ut sinatur episcopatum permittere Pontificis 
arbitratui, accusarique ab eo Magontiacensem quasi rebus Gallo- 
rum amicorumque Galliae prosperis easdem fo visset partes. Esse 
in aula Saxonis legatos, qui levamenta circulis saxonicis precentur 
onerum, sub quibus gemunt. At Wittenbergensibus legatis postu- 
laatibus, ut a Ferdinando II concessa implerentur, pro responso da- 
tum nihil morae futurum post redditam Lotharingiam a Gallis. Video 
constare, clam illata Ramsaei Providentia Ehrenbreitsteinum ali- 
mentär sed tamen metum non abesse, ni major vis hosti se opponat 
Venit jam Autunnacum Melo et Mediolani cancellarius; sed ultra 
ituri non sunt, nisi Galli Coloniam venerint. Id circa autumnum 



Digitized by 



Google 



349 

före putant GothofreduB et 'Pavius*, qui id tempus hic opperien- 
tor. PoDtificii Helvetii volunt, conventum Helvetiorum omnium 
conyocariy ubi agatur de pacando Burgundis coniitatu, de resi- 
duifl, qnsB a Gallia debentur, de Rhaeticis rebus. Filium meum 
Batu minimum misi cum duce Yinariensi, ut percepta belli ge- 
rendi ratione utraque, tum batavica, ubi bis castris interfuit, tum 
gennauica, utilis aliquando esse possit suedico regno, cui et 
me et mcos in solidum consecro: Deumque precor, Excellentis- 
time et lUustrissime Domine, cuncta ut in bonum regni ejus 
leginaeque ac Tus Sublimitatis moderetun ^ Maji 1637. 

Tuse Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 



14L Lut. Parifi. }$ Maji 1687. 

Excellentissime Domine. 

Magis magisque confirmoT in eo, quod suspicatus sum, Gallos 
et Anglos tum inter se tum cum novo Imperatore clam con- 
▼enisse. Rex Gallis satis multo tempore a morte Ferdinandi II, 
inbito, cum minime id ezspectaretur, lugere eum cospit. Suscepta 
ealide, ut videbatur, contra novam electionem disputatio ita re- 
irizit, ut liber Pavii Hanovise noraen prseferat, dissimulato scri- 
ptoris nomine. In Germaniam non it dux Bernhardus: neque id 
cogitatum a Gallis sed comitatum Burgundise impetere. Non 
magis ad Mosellam Valetta it, qui Capellam versus se molitur. 
Contrarii rumores nobis fallendis sparsi. Jam vero in Anglia 
snppressus liber magnus qui pro Palatino scribebatur. De navi- 
bos ei dandis evanuit negotium, manet cum Batavis de mari 
eertatio. Pomeraniam nobis invident utrique, ut Prussiam antebac. 
Nec demtus mihi de Polono et Palatina metus, quamdiu alias 
nuptias non video, quanquam non ignoro, qu8e de Caesarea jac- 
tentur. Itaque in Hispanos hoc anno bellum erit, nec id forte 
longum. De Valle Telina controversia, quse xx millionibus 
regi constitit, contra ipsum finita est. Beddita castella diruuntur 
« Bhaetia et annua xx millium scutatorum mercede habebit Hi- 
ipsnus ex nova pactione jus traducendi copias. Sabaudum belli 
band obscure tasdet. Is Bremo metuens, Casali Mantuanus (nam 



Digitized by 



Google 




350 

et eo ivit Gerbellonus, nihil in Valle Telina haben«, quod agat) 
otium expetunt. Margaritse insula tota Gallorum est, castellOf 
quod restabat, et dedito, et jam a Gallis intrato. Speratur brevi 
secutura Honorati, quia cetera ejus rupibus inaccessa hosti, angustiae 
vero maris insulas inter, qua hsec adiri facilis, GaUorum navibua 
tenentur. eTam si Gapellam et Castelletum capere Valetta posait, 
quid restabit, nisi ut indutiae fiant, ac per eas cum Lotharingo 
quam maxime e suo usu poterunt decidant Galli? Scribitur Pa- 
latinus uterque, Hispano Bavarum pecunia placante, redire ad 
dominos. De electoratu cognovi ex legati anglici sermone spem 
ab Anglis abjici, neque offenduntur, quod Galli nomen hoc, quod 
Palatino dare in Anglia coeperant, nunc subticent. Duo sunt 
praeter mutabile gentis gallicse Ingenium, quse nobis nocent maxime: 
quod qui hie plurimum possunt, cardinalis tuendae, Josephua 
parandae dignitati dum student, gratiosi esse volunt apud aulam 
romanam: alterum quod putant aliquando et Bavari et Brande« 
burgici aliquem usum esse posse ad Imperatorem faciendum 
extra Austriacam domum. Cardinalis etiam terriculamentis qui«^ 
busdam nocturnis exagitari dicitur. Eohanius in Bernati agro 
se tenet, scriptisque culpam a se in alios rejicit: deductus est 
honeste Rhaetorum addito ipsi praesidio. Gomes Suessionenaia 
per triennium Sedani manere permittitur; nuper cum extra id 
oppidum deambularet ex jactu globi a militibus temulentis, ut 
dicitur, periculum vitae adiit. Prassidio Sedanensi ipse de auo 
dat stipendia auxitque numerum praesidii, a ducentis ad sexcen* 
tos nomine, reipsa ad trccentos tantum; id, ipso non nolente, 
praefecto lucro cedit. Ad causas multas pacis desiderandae a 
Gallis accedit, quod in Petricoriis vicinisque locis rustici se mo« 
vent contra tributa. Dicuntur esse plus L millibus. Incitamen« 
tum illis audendi est, quod aliis in locis par seditio antehac non 
impune tantum fuit, sed et onerum peperit levamentum; jam 
publicanos quosdam mutilatus neci dedere. Ea prima furoria 
alimenta. Grequiacus in Italiam iit, liberiore quam antehac po- 
testate, copiis non quantis exigunt res adeo depressae. Ermen- 
steinio invectum quod est, in mensem forte sufficiet: tum redi- 
tura necessitas, ni contra acre Johannis Waertii obsidium vi 
aliquid audetur, quod futurum vix videtur. Brandesteinii iter et 
quae mandata habere dicitur, non tam aulam, quam plebem tur- 
bant. Wismariensia pacta probata ajunt Galli, negant id se cre<> 
deri Angli. In Bononiensem agrum bis diebus incursum ab 
Hispanis. Romas Pontifex cum in Hispanorum gratiam car«* 



Digitized by 



Google 



851 

dioalem quendam fecerit, proponit Gallia an, Masarino si ea de- 
tur dignitas, non gallo sed gallizanti, id sibi imputari ferant. 
Eadem in aula probata est novi Imperatoris electio nihil obni- 
tenübufi Gallia. Amicus quidam veniens a *patre Davausii* cer- 
tum me facit, hominem e^,*GeTinania*, quo *Gallia* utitur, fuisse 
apud *regem Polonise* et multis rationibus dissuaso negotio *de 
Borore Imperatoris* spem magnam retulisse de *Palatina*. Multa 
sunt, qus, id ut credam, me impellunt: inter alia, quod orationem 
Gallise regia mandatu in conventu habitam 'regia Polonise* alio 
atque alio tenore circumferri video. Fayetta, una Tirginum, quae 
reginam aectantur, mire gratioaa apud regem pcenitentiarii regia 
suaau in monaatica clauatra ae dedit, magnaque moleatia liberavit 
cardinalem, cujua conailiia adveraari dicebatur. Hanc epiatolam 
ob gravitatem argumenti, et quia video multa mari terraque peri- 
cula duabua viia mitto, aemper Deum obaecrana, Excellentiaaime 
atque Illuatriiaime Domine, rea ut regno, reginae, Tuaeque Subli- 
mitati aemper bene procedant. Lutetiae ^ Maji 1637. 

Tuae Sublimitatia cultor devotiaaimua 
H. Grotiua. 



142. Lut. Paria. i| Maji 1687. 

Excellentiaaime atquae Illuatriaaimi Domine. 

Renim periti, qui me accedunt, plurimi non dubitant, quin 
Angli certi aint de tali reatitutione Palatinatua, qua in praeaena 
▼elint eaae contenti, obligati promiaao in rebua ceteria ad 
pacem partinentibua bonam operam navare novo Imperatori ami- 
ciaque ejua, praecipue, ut arbitror, Brandeburgico. Nee magia 
dabium eat, quin in hoc poatremo idem cum ipaia velint. Itaque 
quotidie multa hie jactantur contra jua regno auedico in Pome- 
raniam quaeaitum. Galli etiam ae cum hoatibua viaa pacia| experiri 
minua quam antehac diaaimulant, dicentea a Suedia idem fieri, 
per Bannerium maxime. Ad ea, quae cardinalem Riceliacum ad 
pacem propellunt, accedit gliacena et cum tempore augmenta 
smnena in Petricoriia viciniaque locis aeditio ita ex ruaticia con- 
atana, ut multoa etiam de nobilitate motu aui an regentium odio 
in ae traxerit, captia et Bergeraco et Sanctae Fidei non spernendia 



Digitized by 



Google 



352 

oppidis, editisque libellia plebem aliarum regionum ad paria in* 
vitans, tanquam pro rege contra regia ministroB, quod apud 
Gallos vetus turbandi yelamentum est. Maximo odio exagitatur 
onus mercium solidus in libram. Etiam Fayette, de qua scrip- 
seram, nuper discessus mosrorem regi parit, estque eam ob rem 
in offensa aliqua Chavigniacus, ejus rei minister. Dux Bernhardus 
multo quam oportuit serius i vit ad exercitum, secutusque nunc 
primum eum est Halerius. Ibunt puto versus Burgundiae comi- 
tatum, quod simul erit tuendo ducatui contra ducis Caroli arma. 
Multo interim milite Gallasius utramque Rheni ripam inaidet 
nimium nactua teroporia ad antevertendoa ducis Bernbardi cona- 
tuB. Jam et alterum malum supervenit, quod equi, quos trahendis 
macbinis comparari dux bis in locis mandaverat, gravi culpa 
Gallorum, quibus id mandati datum est, reperiuntur labori im- 
parea. Id quoque rebua morara non exiguam adferet. Unum 
habemua bonum, quod poat Margaiitae insulam etiam minor Ho- 
norati cesait invictae virtuti Harcurtii. Intelligo et ex Heufdio 
et ex aliia vnic milia florenorum per literaa ad Sanctichaumon- 
tium miaaa, incertum ad noatroa ape ejua pecuniae tentandos, ut 
pacta Wiamarienaia probent, an vero ad largitionea privatim 
faciendaa. Ex Italia habemua, etruacaa naves in Turcam ire, 
neque nunc ut antehac jüngere ae hiapanicia. In eadem Etruria 
sumtibuB legea poni, augerique onua farinae injunctum. Medio- 
lanum ex Hiapania veniBse ocm acutatoa, cm ex indigenis coUecta, 
in belli uaua. Yideri Rhsetoa caatellas in Valle Telina locisque 
vicinia nova dejecturoa, aervaturoa vetera. Sex ab iia populis 
legati ivere Mediolanum jurare juaai in pacta Aenipontana, trea 
eorum ultra profisiaci in Hiapaniam putantur, ut Vallitelinatibua 
ejus auls gratiam pr»ripiant. Ad Aquaa Helvetiorum habetur 
conventua, ubi et Galli auoa et Rhseti habent. Ajunt Angli 
legati aermonea jactari variia in locia de reddendo Palatinatu 
Inferiore gratia, auperiore, ai rex Anglise aex millionea numeret 
Bavaro. Addidi ego, intelligere me, velle Hiapanum partem ejua 
pecuniae de auo dare, ut amicitiam anglicam redimat. Etiam de 
mari praevidere se nova cum Batavia certamioa, iidem legati mihi 
aignificant Dolena intelligo, multoa ae reformatorum illis agrestium 
rootibua addere, metuoque, ne controveraiae populari illa religionia 
ae admiaceat et arma de manibua extorta reaumat. Sunt isti 
rerum novatorea ingenti numero: aed ex eo nuraero exercitum 
fecere xxxvi millium, ne major oncri eaaet sibi ipai. Nobilium 
quidam ab amicia moniti, ne ae inconditae multitudini miscerent, 



Digitized by 



Google 



353 

dixere non ita se Btupidos: sed exspectari ducem summe digni- 
uiiB. Pacem populo suo ut daret, etiam a Fayetta discedente 
orotuB est rex, non sine utriusque lachrimis. Gallasius ad Dru- 
senhemum munimenta reslituit. Deum rogo, ExccUentissime at- 
que Illustrissime Domine, cnncta ut ad bonum gloriamque re- 
gio», regni, Tuaeque Sublimitatis regat. Lutetiae ^ Maji 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 



148. Lut. Paria. 4 Junü Cal. nov. 1687. 

Excellentissime Dominc. 

Manat in vulgus etiam rumor de foederc inter Gallos et Anglos, 
pressis silentio conditionibus. Neque interim ab Auglis ulli paratus 
armorura. Dux Bernhardus adhuc in Campania haeret. Stellas über 
contra electionem regis romani venire hie prohibitus. Hase mc 
in iis, quas antehac scripsi, suspicionibus multum confirmant, et 
multi me quotidie accedunt bene nobis volentes, etiam Germani, 
qui eadem timent. De Bergeraco a rusticis, qui arma contra 
iributa ceperunt, occupato verum est. De Sanctae Fidei oppido 
deceperat nos rumor, fuit tamcn in periculo: et alia sunt minora 
oppida, quae illi factioni indies valescenti cessere. Dubium non 
est, quin ea in se tractura sit magnam partem militis, qui in 
hostem utendus fuerat. Qui literas hinc ad Hispanicum finem 
tttlere, ajunt et Hispanicam plebem magno incendi pacis deside- 
rio. Interim parlamentarios senatores rex graviter increpuit, 
voltque eos edictis se praesente in acta relatis parere simplicitcr, 
non in causas inquirere, non modum de suo addere. Ermestei- 
nnm verberatur machinis a Waertio. Qui in Anglia est foedera- 
torum legatus Hispanos ibi plurimum ait posse. Palati natus re- 
etitutionem eos pro re certa credi velle: auxilia proroittere Anglis 
ad tuendam maris contra Batavos possessionem. Quse utinam 
Vera non sint. Addit idem, proponi ab Hispanis, ut post mortem 
hujus Bavari jus clcctorale alternetur, offerri etiam ab Hispano 
Aoglis conditiones, si in belli adversus Batavos societatem pos- 
aint pertrahi, quod tamen ego non metuo. Video enim Anglos 

GroHi bref. 23 



Digitized by 



Google 



354 

id praecipue agere, ut commercia cum gentibus omnibus libera 
habeant, eademque eripiont aliit. Spes quidem Batavis facta 
fuerat, quietunim hoc anno de piscatu oertamen; aed video, 
anglos legatos, qui hie sunt, id pro incerto pooere. Ab Hano- 
viensi milite expilatum Ascafnaburgum accepimus: Seligenetadii 
vero etiam possessionem ab iis retineri. Hsec Bcribenti intervenit 
Lagardius nobilis galluB, ex ea domo, ex qua est regni suedici 
mareschallus: it Coloniam, nihil ibi aliud quam significaturus iis, 
qui ibi sunt, legatis, (est autem ibi jam et cancellarius Mediola- 
nensis) fixum regi, nihil seorsim a sociis agere, Suedis praeseitim 
Batavisque. Mortem adeo propinquam, ut supremam unctionem 
acciperet, evasit tarnen senex Espernonius. Cardinalis Valetta 
ad castellum est Perciani, quod dicitur. Mileraeus cardinalis 
Riceliaci propinquus, Bononie in motu est: quae circumjecta sunt 
cum bono equitatu petit. In insulis dejiciuntur omnes munitionee 
minores, servatis iis, quft sunt valide ac necessarie. Omnia pro- 
sperrima Sublimitati Tuae opto, Excellentissime atque lUustrissime 
Domine, Lutetiae 4 Junii novi Gal. 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H, Grotius. 



144. Lnt. Paria. ^ Jonü 1687. 

Excellentissime atque lUustrissime Domine. 

Valde mihi dolet, quod crescentibus in nos hostium copiis a 
Gallis ita cessatur, praeterfluitque tempus et occasiones rei benc 
gerendae: praesertim vero quod a duce Bernharde pridem nihil 
habeo literarum: neque vero quicquam de eo, quod scire jnvet, 
intelligo. Galli, qui ejus exercitum aucturi erant, detrectant iter, 
diffluunt, ita quidem ut pro x millibus hominum aegre iv millia 
peditum, equites cccc appareant. Haeret ille interim Campania» 
gravis, majoribusque oppidis exclusus invalida irrupit, commea- 
tumque militi suo alendo iis expressit. Ego nunqunm serio co- 
gitatum Gallis in Germaniam eum mittero et credo, et diu est, 
quod credidi. Subducuut enim Galli se Germaniae rebus, et aut 
valde fällor aut pacis rationes cum Imperatorc satis constitutas 
babent: id restat, ut nos quoque in eam, quam ipsi animo desti- 



Digitized by 



Google 



355 

narant, pacem nostro cum damno trahant, adjutores in eo habi- 
tari Anglos, qui omnia bello turbata in veterein ' formulam resti- 
tui Yolunt, nempe ut aliis pericula delegent, ipsi ferant prsemia 
periculonim. Huc conailia tendunt non ita tecta, ut nou saepc 
in sermone indicia erumpant. Qui in Hiapaniani ihisauB fuerat 
voti persolvendi specie Tnooachut multa quotidie cum rerum po- 
tentibus in arcano agere inde peracribitur. Bellum in Petrocoriis 
viciniflque locis agrettium fervet, et aggreasus eos nocturno prce- 
lio inter primum sccundumque Junii diem novi calendarii dux 
Valetta damnum fecit militis et machinarum. Intellexeram levi 
concessione posse eos homines non placari tantum, aed et eo 
adduci, ut in hostem manus suns commodent, paratumque mare- 
schallum Lafortium sedando buic malo dare operam. Ällegavi 
amicos ad eos, qui plurimum possunt, ut cogitarent, essetnelevi 
aliqua declinatione vitanda tempestas. Sed video surdas ad haec 
aurea, decreturoque armis repouere obsequium, quod ai faciendum 
est, utinam quam primum feliciter fiat, ne mora faoatia lucro ce- 
dat. Ad Belgicum finem boni aliquid apero, moventibua ae sub 
idem tempua inde Batavia, hinc cardinali Valetta. Ita in duaa 
partes diatractua Hispanua vix poterit utrobique rea auaa in tuto 
locare. Classia gallica victrix inaularuni, prster navea longas, 
freto Gaditano in Oceanum rcdit. Dux Carolua auperior copiia 
Longavillanum ducem coegit agro excedere comitatua Burgundici, 
nee videtur ei obaiati poaae, niai et dux Bernhardua et Rohaniua 
eo se ferant. RohaDius acripto Gencvse edito famam auam pur- 
gavit de iis, quse in Khsetia acta aunt. Mareachallua Caatilionaeua, 
poatquam plurima regi consilia dedit de iia, quae ad Belgicum 
finem utiliter fieri poaaunt, in otio relinquitur, ne in partem ve- 
niat glorise, quam aibi apondet cardinalia Valetta. Docent noa ex 
Hispania literae, laborari ibi de reatituenda per Italiam commer- 
cionim libertate. Lcgatum anglicum multa cum Olivario contu* 
lisse: uxorem principia Sabaudi Tbomse, quae comitia Sueaaionen- 
aia eat aoror, id eniti, ut aul» hiapanicas amicitiam comiti Suea- 
aionensi paret, usui futuram, ai caaua eveniat, ad aucceaaionia in 
regnum jua ipai comiti aaaerendum contra principem Condseum: 
cccc Mauroa in Hiapanicum littua ad Alicantam vi tempeatatia 
impactos mitti, ut remigium Femandini augeant. Cardinali 
Francotto conceaaum, ut merces gallicas ad pretium usque CM 
dncatornm importare in Hispaniam posset. Ex Italia diacimua, 
aegrotare cum periculo Pontificem, metuique, ne ejus morte locus 
pateat molitionibus Hispani ad creandum aliquem suse factionis. 



Digitized by 



Google 



356 

Cerbellonum mitti, ut ex Navarra bellum Gallie faciat. Legane- 
sium movere «e: Bremo cautum aliquot ad vetuB pnesidium cen- 
tuiiis additifl. Casale ue obsideatur, timeri. Jam nunc intelligo, 
ducem Bernhardum et Longavillanum convenisse de die, quo 
jungant copias suaa. Apud Gravelingam novam Hispanorum mu- 
nitionero, frenum Caleti, cum impedire Galli vellent, aliqua aua 
cum clade repulai aunt. Deum precor, Ezcellentiasime atquc 
llluati-iaaime Domine, ut reginse, regno, Tuaeque Subliraitati det 
res prosperaa. Lutetiae ^ Junii 1637. 

Tu8e Subliroitatia cultor devotiaaimua 
H. Grotiua« 

Abiit ad caatra cardinalia Vallette baro Degenfeldiua, optime 
affectua erga rea auedicaa, cumque in galHcam militiam ae cum 
bona gratia Tuae Sublimitatia dederit, aperat, ai qua pax fiat, habi- 
tum iri aui ratiooem: ideoque, ut ae Tuae Sublimitati commenda- 
rem, a rae petiit. Yoluit ex roe acire venetua legatua, numquid 
conatitutum alt auper literaa, quaa reginae acripaerat, quibue Ve- 
netorum operam offerebat ad pncem conciliandam. Ego que 
auper ea re acripaiaae memini, non repetam. 



146. Lut. Paria. ^ Junü 1687. 

Excellentisaime atque Illuatriaairoe Domine. 

Rem pridem, quantum ego arbitror, confectam nunc primum 
apcrire Angli incipiunt, quorum ordinariua legatua ad me venit, 
mibique aignificavit, conveniaae ae cum Gallia: reatare, ut ad re- 
gem Angliae mittatur, quod peracriptum eat, ut probet; in quo 
non putare ae quicquam fore difficultatia. Eo cuncta tendere, ut 
reatituantur in sua germani principea, imprimia domua Palatina. 
Hamburgi rogatum iri Suedoa Batavoaque in idem foedua ut ve- 
niant, utque id jubeant Lutetiae a auia juxta Galloa Angloaque 
aignari. Ubi Hamburgi conaenaum fuerit in ea, quae ex aequo 
poatulari ab Imperatore poterunt, Angloa ea propoaituroa Impe- 
ratori. la ai abnuat, auam ae cauaam et arma cum noatria aocia- 
turoa. Polliceri Galliae regem ae ad finem uaque Julii nullaa 
facturum cum Imperatore aut Hiapano pactionea hia contrariaa. 



Digitized by 



Google 



357 

Sed quando breve est id tempuB, ut inträ id omnia illa Ham- 
biirgi peragantur, facile impetratuirj iri a Galli« rege, id tempus 
ut producat. Eadem mihi Heufdius a BuHonio veniens signi- 
ficavit. Quod ajunt, se ad Angliae regera, quod perscriptum est, 
mittere, eo pertinet, ut excueationem aliquam habeaut, quominus 
mihi 8ua conventa ostendant. Restitutionie generali tas Pomera- 
niam nobis ereptum it, et quin utrique ea in re Brandeburgico 
contra nos faveant, dubitandum non est. Ad arma non venire 
constitutissimum Anglis docet is, qui est ejus auls nuncvultus: 
docet ipsa Angliae utilitas ex commerciis fluens, un de regi soii 
redeunt annui sex auri milliones. Sunt ergo certi, Palatinatum 
legibus tolerabilibus sibi reddi et spem aliquam electoratus. Hoc 
illi ab Imperatore et Hispano non obtinuere, nisi operas ipsis 
Austriacis circa pacis negotium utilis futurse poUicitatione. Quod 
cum Gallos latere non possit, sequitur habere et ipsos jam ex- 
ploratas pacis suas, saltem cum Imperatore, rationes, multaque 
antehac erupere indicia, et peritorum sermones quotidie audio, 
qui me inducant, ut credam, non före Gallos in retinenda Lotha- 
ringia pertinaces. Quod si est, haud dubie urgebunt et Suedos, 
ut dimittant belli praemia. Et quod hic signari tabulas voiunt, 
in eo aliquam ab ipsis dignitatis praecellentiam captari existimo. 
De duce Bernhardo nihil audimus aliud nisi pcnetrasse eum in 
Burgundiae comitatum cum minoribus aliquanto, quam spcraverat, 
copiis. Interim bcne evenit Galiiae, quod motus ille agrestium 
resedit abolitione data acceptaque. Ita ingressus Bergeracum est 
dux Valetta, liberataque Gallia non levi motu. Cardinalis Va- 
letta ad Hanoviae partes ire creditur, et principem Arausionen- 
sem jam habere in aperto exercitum, celeres nuntii attulere. Ba- 
tavicarum navium privatarum aliquammultsc in mari intern o ab 
hispanica classe interceptae magnum in mercatores damnum da- 
bunt. Eadem classis hispanica, adjuta etiam ab ctruscis, dicitur 
provincise Narbonensi imminere: sed magna provincialium fide 
ac diligentia ea ora defenditur. Delegat! a synodo protestantium, 
quae Alenconii nunc habctuf, egregia oratione de sua obedieutia 
securum regem fecere. Foedus illud immortale, quod cum magno 
Europa: malö fecere cum Austriacis Rhaeti, ab Helvetiis probatum 
est, qui et Shaetis auxilia sua promittunt, si quis quicquam contra 
Rhsticam libertatem moliatur. Procedunt valde Hispanorum 
extra Gra velingam munitiones. Pro Casali soUicita est Italia. 
Ermensteinum an jam transierit an extrema toleret, dubitntur. 
Scribitur e Germania Gallasius ipse i visse Pragam, quo et Im- 



Digitized by 



Google 



358 

perator et électoree Sazo et Brandeburgicus sint venturi. ^file8 
ejus partim Mosellam petcre, partem Burgundis comitatum: et 
jam bonaro partem Brisaaci Rhenum transgreasara, quo et stipen- 
dium eis venerit ad cm thalerorum imperialiuro. Hsec postquam 
Bcripserara, Tenit ad me legatua Anglise extraordinarius comes 
Licestrius. Longus multuroque circumductue scrmo eo tendebat, 
ut non Palatina domus tantum, sed et Germani omnes restituan- 
tur. Ego ostendi ab ipsis et ipsosmet et nos esse desertos. Et 
cum aequitatem commendaret cuncta restituere jubentem, memo- 
rem eum feci Hibernias, quam nullo äisi armorum jure Anglia 
teneret. Cum adderet, non ens esse Suecis vires, ut Pomeraniam 
tueri possit, dixi non ita eum existimare debere de ea gente, 
qu89 nostra memoria uno tempore Polonis, Bussis, Danis reati- 
tisset. Aitf Northamberlandium (is proxima afiinitate ipsi con- 
junotus est) maris utendi libertatem rursus Batavis turbaturum, 
niai eam Batavi magnia pro domo Palatina officiis verbisque jus 
Anglias non laedontibus redimant. Ego a controversie definitione 
me temperans satis habui ostendere, quam necessaria piscandi 
libertas esset ei reipublicse, quamque ipsa respublica ad tutelam 
totius Europas. Sed hasc quotidiani sermonis infarcire his literis 
pigeat. Voto finiam, Excellentissime atque Illustrissimc Domine, 
pro regDO, regina, Tuaque Sublimitate. Lutetiae ^ Junii 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotiaaimus 
H. Grotius. 



146. Lut. Paria, i^ JunU 1687. 

Excellentissime atque Illustrissime Domine. 

Dabit mihi veniam Tua Sublimitas, si homo publicis negotiia 
leviter occupatus rationem ei reddo etiam ejus, quod inde mihi 
superest temporis. Mitto praefationem, satis longaro, qua editio- 
nem Procopii novam latinam, a vetere ita diversara, ut non pau- 
ciora sint, quibus discrepet, quam quibus conveniat, aliorumquc 
scriptorum de rebus Gothicis, Vandalicis, Visigothicis, Lango- 
bardicis, libros, eorumque populorum leges, Tuae Sublim itati, ut 
non minus de me quam de re suedica optime merit«, consecro. 



Digitized by 



Google 



359 

Causa in raultum produetse ditaertationifl apud virum tantum, 
tanlieque rebus occupatum, duplex est. Prior, qtlod respönden- 
dum habui Cluverio, qui primua nostris omnia ista clarissimarum 
gentium nomina, invidia an danica mercede emptus haud dixe- 
rim, ereptum ivit: quod utique tot ac tarn apertis testimoniis 
fecisse me confido, ut neminem alicujus judicii futurum sperem, 
qui eandem nobis nseniam occantet. Altera, quod cum indige- 
narum pra^dicatio in quaque gente suspccta sit, a nostris quoque 
Sueonibus multa sint tradita parum certae fidei, ea quae maxime 
ad Sueonum propagatarumque ex eis gentium gloriam pertine- 
bant, externa auctoritate firmata produxi. Non vero hsBC tantum 
prsfatio, sed et ipsura, cui ea servit, propositum, Tuae Sublimi- 
mitatis, ut exactissimum Judicium, ita jussa semper apud me 
potcntifisima exspectat. In hac descriptione quäle describo Go- 
thorum vetus imperium ab eo multum distat gallicum, quod nunc 
conepicimus. Itaque novos subinde motus exoriri haud sane mi- 
rum est. Vix sanato Petricoriorum malo aliud simile nascitur 
apud Lemovicos et Querciacos nee minus circum Tolosam insa- 
nitur: plane ut magnum corium, si partem pede presseris, ex- 
surgit alia. Neque tarnen negligitur bellica administratio. Nam 
e Burgundia literse 21 Junii datae nos docent, Romaniam arcem, 
quam bestes ceperant, a duce Bernhardo receptam, capta autein 
Champlitum et Autream. Postridie exspectabatur ducis Longa- 
villani in comitatum Burgundiae adventus per Salinas, et ducis 
Kohanii per Sancti Glaudii. Itaque sperant gallici Burgundiones 
omnem eum comitatum eis mensem in sua fore potestate. Credo, 
excepta Dola et Graia, bene munitis locis. Ab exercitu cardi* 
nalis Valettas docent nos 19 hujus mensis literae, obsessam ab eo 
Landresiam, a fratre autem ejus castellum in Cameracesso. quod 
dicitur, oppugnari; is fräter est dux Candalius. Nam dux Va* 
letta, qui dicitur, exercitum ad reprimendos rootus internes habet. 
Bxcrcitus ejus cardinalis habere dicitur XYi peditum, sex equitum 
millia, machinas Lxxx. Beceptum ab eo Irsonum, quod ceperat 
Isolanus. Captum Cimacum et minora alia. Ciliaci rex his die- 
bus de omni hello ac pace consultationem habuit. Interni, de 
quibus dicere coepi, motus non sunt spernendi, cum facile pos- 
aint iis se addere oppida quaedam protestantium ac disjecta mu- 
nimenta reponere, qualis de Monte Albano strepit rumor. Acce- 
dit, quod comes Suesaionensis conditiones omnes rejicere, et prae* 
ter quod praesidio Sedanensi stipendium dat ipse, alium insuper 
militem conscribere metuitur: neque satis intelligi potcst, unde 



Digitized by 



Google 



360 

ei vis pecuoiarum, nisi ab Hispano, apud quem etiam soror ejus, 
principis Thomae uxor, caueam ejus, ei de successione aperiat se 
controversia, commcndat, ut scripsi antehac. Pontifex periculum 
mortis praesens ex apoplectico malo ita evasit, ut pleoam valetu- 
dinem reeepturus non crcdntur. Itaque Hispani jam ad alium 
suo ex U8U faciendum consilia cuncta disponunt. Trevirensi 
audio libertatem offerri, si culparo Gallis consultoribus admissam 
deprecetur, ac successorem adsciscat Leopoldum. Hispanorum 
classis ad oram provineiae Nnrbonensis npparuit, sed et navium 
gallicarum oppositu et accursu pedestrium copiarum repulsi sunt. 
SuDt nunc Hispanorum arma in agro Montifcrrati, ubi cepisse 
dieuntur oppidum Niceam, quae Paleae habet cognomen. Muti- 
nensis et Parmcnsis quae habebant controversa transegerunt omnia. 
Älgerienscs et Bisertinae barbarorum naves aliquid magni agitarc 
dieuntur. Neapolitanus rector a mercatoribus CCCM scutatorum 
sumit mutua; pro iis augmenta quaedam vectigalium oppignerat. 
Khaeti castella vetera per Vallem Telinam, quae non placuit di- 
ruere, servant suo quidem milite, sed ab Hispano datur stipen- 
dium. De restituenda Khaetis jurisdictione in Vnllem Telinam, 
quam habuere, postremo Aenipontano foederc nihil diserte cau- 
tum est: multumque postulant Vallitelinates, ut tam dura impe- 
ria effugiant. Praefectus Mediolanensis implere se velle dicit ea, 
quae Monsouiano fcedere continentur, remque omnem in eum 
statum reponere, in quo fuit, cum primum ens in partes Rohanius 
advenit: extra ea siquid postuletur, consulendum Hispaniae regem. 
Ita is arbiter fit controversiarum Rhaeticarum, ipsique militabunt 
non paucae Rhaetorum cohortcs. Laetus intelligo Tuae Sublimita- 
tis cura et studia et commercia reflorescere, augeri regni reditus, 
publicum statum locari. Neque vero minora bona ex tarn be- 
nigni sideris adventu sperari poterant. Dens, qui suggessit, Illu- 
strissime Excellentissimeque Domine, consilia, eadem secundet. 
|§ Junii 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Glassem hispanicam audio esse xxv magnarum navium, xx 
earum, quas feluccas vocant: iiimd pedites ea vectari: nee extrn 
metum esse Italos, ne specie belli cum Gallis aliqua Italiae inva- 
dant, puta Savooara, aut Sinura Speciei, ut vocant. Venetus le- 
gatus iterum locutus mihi est de suorum officio ad pacificatio- 



Digitized by 



Google 



361 

nem. Cum dicerct Coloniae tutos satis nostros fore, si literae da- 
rentur commeatus, dixi non de eo Inborare dos, sed an satis li- 
bcrtatis habituri simus in urbe infesta. Dignitati dicebat satis 
cautum fore, si nomen reginae in literis iisdem exprimeretur. 
Dixi esae et alia, quse circa tutcndom dignitatem cssent cogitanda. 
Cetemm nulla me mandata habere aut expetendi aut optandi li- 
tcras ad eum conventum. Postremo dicenti se existimare rem 
eo posse perduci, ut et pecuniae darentur Suedis et loca aliqua 
maritima, dixi has conditiones oblatas nobis oo tempore, cum res 
anedicse multo essent pejore loco, et cum nemo nostros crederet 
ad extrema prope redactos orse maritirase unquam in Saxoniam 
redituros. Ceterum me eorum, quse scripsissct, futurum memorem, 
ut gnaros facerem quos oportet. Jnm nunc intelligo et castelium 
Cameracessi cessisse Gallis, male defensum a praefecto hispano, 
cum essent ei militcs trecenti, victus multum; et Landresii pau- 
cos esse defensores, ac molnro extra urbem, qua una utebantur, 
exnstam. Praeterea duci Vinnriensi esse vm equitum, peditum 
duo tantum. Halerio VM peditum, equites vma Loca provin- 
ciae Narbonensis, ad quae appnruit Hiflpanorum classis, sunt Sancti 
Tropasii et S. Raphaelis. Biscaienses Galli Hispanicae Biscaise 
ponum quendam ccpere, sed ignobilera. 



Bespielt initiam hnji» eplstole opniiciilum Qrotli de OothU, qnod ex Blblio- 
thecaOzenatiernianatranacribendom onravlt JohaDois Vidiohindl, postea hUtorio- 
er^phna regol, nt attestatio ejus exemplari Bibl. Reg. StockbolmeDsis inscripta 
perhibet, et qaod sab titulo: lutroduotio &c , . . . jam anno 1666 typis Lud. 
ElseTirli prodiit in llbro: Historia Gottbornro.. Vandalorum & Longobardorum, 
qoi Opera Jomandls et Procopit ex recenslone ant versione Grotii contlnet. 
Cam Tero qase ad dedicationem in exemplari ab aactore ipso ad Magnnm Can- 
cellariam misso pertlnent ibi non invenianinr, ea hie excndimus, de cetero 
»d libram antediutnm referentes, qui in toto param differt. 

Excellentissimo lllustrissimoqae Domino, Domino Axelio 
Oxenstiemse, regime regniqne Svedici. Gothicl, Vandalici Senator!, 
Cancellario, reginte tntoram regniqne procaratornm ani, armornro 
sammo per Germanlam rectori, Libero Baroni in Kjmitbo aliomm- 
qne locorum toparcbse» 

H. Grotias. 

»Mnltum mihi ac saepe cogitanti, vir omni lande saperior, quem ex anti- 
qaitate virnm tibi non parem, frnstra enira id qnaeram, sed proximum com- 
PODerem, offert sese Atheniensis Xenopbon, dnx belli egregias, sapientise, prte- 
MTtim actnosae llllns atqne ciTilia prsBceptis instrucfissimas, eloquentie prse- 
tersa sTavlssima lenitate. Nam dnx qnantas faerit, ostendnnt satis res ejns 



Digitized by 



Google 



362 

sob Cyro Artaxerxis fratre geste, pr»«ertiiii vero attriti exercitns reliqn 
decem niilUa, ab altima Perside per Innumeros hostes, Inonmeras locon 
difflcultates, longUsimo itlnerc In Gmciam redactae, quae qnldem decem m!I 
XenopboDtis ob id apnd Onocoa in rel admirandB proyerblom translem] 
Etlam de re eqaestri libellna ejosdem, qoam rei milltaris peritns fnerit osU 
dtt. Sapientie vero illicu actuose, com trea alnt partes, in hia alngnlU e: 
mlaa etlam ad allos inatitnendoa fuit, nam Tirtutnm privataram aemina, pi 
greasus« conaammationemqae Socratlci ejus sermonea abande continent; rei 1 
miliaris tnendie augendaßqoe ratlonem accnratissime docent qai eo titulo < 
atant ejaa Ubri. CiTilem pmdentlam qaod attinet, com ea aat in regnen 
ant in liberamm ciTitatam cognltione yeraetar, principes perfeetisaiml, qna 
forte ante Magnu m Gnatavom, tula pnecipaia couailiia io id perduotum fastig 
nemo reipaa exstitlt, discipllnam atque vitam sob Cjrl persona fellclaslme c 
pressit, Hberss aotem civitatis formam laadabilem in Laconica repoblica noi 
dedit. Et qala aerarii qooqoe cora ad implendam hanc pradentiam necessa] 
est, quam ejus rel esaet intelligens, Itbro de tuendis angendlaqne Atbenien 
popoH Tectigalibua oognitnm fecit. Inatroraentom Tlri negotia publica tn 
tantis pnectponm aermo eat, qoo Xenophon non extemaa tantom aibl ami' 
tias concillavlt, sed et mllitum soorom graTlasimos motns atqoe sedition 
sanayit. Et certe eloqoentlam non mediocrem foisse necesse est, ob qnam il 
Müsse Atticse, teste Laertlo, nomen adeptus est. Atqae adeo Dion llle Pi 
sssensis, qnl ob sommam eloqaentiam a Qrecls Gbrysostomns dicltor, obi i 
eam facnltatem parandara dat pnecepta, lectionem prasclpne Xenopboot 
commendat, eamqoe viro politico vel aolam alt aofficere poaae. H90 yb 
omnla, vir maxlme in te qoalia qoantaqne slnt, nihil hlc opus est dici, sat 
Id me tacente agnosoent qnlbas te consplcere teqoe audire concessum ei 
Erit forte alias istas vlrtotes tuas, et qnse ex Ulis virtutibos emaneront pi 
cherrimas actlones dlscribendl locos. ünum est qood optare nunqnam dei 
nam, sperare vero an aodeam, cum vldeam totom belli Germanici onus til 
res Tero snedicas tibi imprimls incnmbere, dobitare cogor: nt qoemAdmodu 
Xenophon, quod ni fällor praeter enm, soll contlgit Gsosari, res Ipse a se gest 
literis et Teraclter et nltlde conslgnavlt, ita te scriptore babeamos, qne a 
regom ab omni memoria maximus Gustavns Polonico, MoscoTltieo, Danioo 1 
postremom German Ico bello, te suaaore atqoe adjotore, gesslt, aot ipse egis 
primom mandato ipsius, deinde et postqnam a tanto principe vacantem locn 
dlgnus snccessor implesti; nec ils qoidem omissis consllils, per qne rem st 
dicam domi fnndasti legibus magistratnnmqoe cura, omastl literis, stabil 
▼isti vectigalibus, muniisti Tcro armorum exercltatione et Tällda clasae. Ej 
vero quem tuns favon [mandata &c L. c. p. 1 ad 70]. 

Nonnullls tarnen locls, obl In llbro cltato legentem Grotios alloqultu 
in hoc exemplari sermone magis reTcrenti erga cancellariom utltur, et I 
fine sequentes lineas adduntur: 

»Hoc autem omne, vir optlme de humano genere, optlme de Suedis, o; 
ti me de me priratlm merlte, acciplas veUm, non ut munns, sed ut arrbabone 
gratl animi, quem ego multo majoribus, si possum, testlmoniis Tellm ostei 
dere, multum sie qnoqoe citra Id quod debeo constituturus». 

Gratlas pro hac dedlcatione cancellarius eglt literis sols 28 Julii, qo 
Grotium sine dubio ad titeras A Septemb. (N:o 158) soribendaa adduxemu 



Digitized by 



Google 



ses 



(7. 



Lut. Paris. 8 JulU 1687. 



Excellcntissime utque Illustrissime Domine. 

Misit ad me legatus ab Anglia extraordinarius Ogerium 
gentetn anglicum, qui sigiiiäcaret regi suo probuta, quse inter 
p8u8 Gallosque in hac urbe convenisseDt. Repetebat, quod nuper 
jse dixerat legatus, placuisse Gallie et Anglis, ut Suedi» Bata- 
orumque uoroine foedus hic signetur. Interim mihi legendum 
1 fcBdus non exhibuere: de iis, quae continentur, dicunt mihi, 
oantum lubet. In iis quod est de restituendis omnibus Ger- 
lanise principibus in sua bona juraque, non potest non uocere 
obis, quanquam Ogerius sperare me valt, non difficiles före 
ocios in relinquenda nobis Pomerania. Multa sunt, quae suspi- 
iones meas augent. Halerii miles aperte negat, Rhenum se 
eile transgredi. Mareschallus interim Bannerius solus ad vim 
ODcurrentium undique hostium exponitur. Fayettam, quae nunc 
D monasterio est, heri ibi rex solus solam diu vidit. Prsefert ea 
irgo, regi ob ingenium cara, ingens religionis romanensis stu- 
ium, multumque et bellum hoc et cum protestantibus foedero 
versatur. Non puto, permissurum fuisse cardinalcm, qui illius 
nellae libertatem in loquendo plurimum metuit, eam ut rex ac- 
ederet, nisi et ipse ad pacem, qualem illa commendat, consilia 
ua Terteret. Jam vero, ad Änglos ut me referam, dixit mihi 
omes Licestrius, Northumbrium affinem suum mare rursum in- 
;redi, piscatum vectigalem faciendi causa: idemque mihi e Ba- 
iTis transcribitur. Et a Scudaraorio notitiam vidi classis ejus, 
[nie trig^nta navibus in raari hoc noBtro constat: accedunt in 
libernico mari duo, contra Mauros piratas quatuor. Speraveram 
onciliante Bohemiae regina, hoc dissidium posse componi: sed 
le certamen id reardescat, pertimeo. Mitto indiccm copiarum, 
[u« ex terra Mediolanensi egreesse Montiferratensibus incumbunt, 
»arcentes Bremo, quod in Mediolanensis soli extremis tenet Sa- 
»aados, frsenum ducis Mantuani. Ea res non potest non suspec- 
um facere sociis Sabaudum, quanquam, eas suspiciones ut roinuat, 
>rincipis Thomse uxor ab Hispania quaei non impetratis, quae 
»perabat, redierit. Ghamplitum cepit dux Vinariensis, sed galli- 
mm ei prsesidium imposuit Halerius. Consultatur de diruendo 
>ppido arceque. Dux idero objiciente se frustra duce Carolo 
^rarim transiit, cum xxv machinis, quas equi trahunt terni aut 



Digitized by 



Google 



364 

quaterni, ripam instruxisset. Transgressus hostium cecidit 0( 
gentos, reliquis fuga saluti fuit. Rea dicitur locus, ubi am 
traDsiit. D. Ponica Divione in morbo cubat satis gravi, mi 
haud dubie ducis dolore. Non sunt quantae dicebantur aut d 
aut Halerii copise: et qua: sunt Halerii diffluunt magis mi 
que. Dux tria peditum millia ex Alsatia exspectat. Ad 
dresium munire castra sua Galli coepere, roox oppidum agj 
suri. Et Gassio ex vetere Gustavi regis disciplina bonus i 
hostilis equitatus bis mille ae centenos aliquos adortus proelic 
terfecit ducento», cepit prope totidera. Ehrenbreitsteinium anii 
agit. Oppidum Leonis Saunerii in comitatu Burgundico obi 
Longavillanus dux, arbitrorque frustra in longis conventibus 
consultare Helvetios de eo comitatu belli raalis eximendo, G 
ut sunt in rebus prosperis spe nimii, jam eam possessionem 
despondentibus. Captus est ii cardinali Valetta quidam a co 
Suessionensi missus ad milites a regia militia ad suam (mo 
enim haud dubie aliquid) avocandos. Alchimista Boismaill 
cujus dolis ad faciendam regi fidem ingentium divitiarum 
aula fuerat, bis diebus in patibulum actus est. Dicuntur Vic 
etiam pro Batavis datae liberi itineris literae, et misit eo G 
rum rogatu venetus, qui hie est, legatus. Etiam Bruxellis < 
similes pro Batavis literas intelligo, demto contumelioso rebel 
nomine. Docent nos a Massilia literae Hispanorum cohort< 
ea ora exscensu facto muita incendiis ac populationibus c 
pisse, quanquam Oriente undique gallo milite teuere loct 
quiere: navibus ibi gnllicis nee disciplinam esse nee stipend 
An verum sit, quod mihi dicunt Poloni, laboratum Russo, u 
lonos non minus quam Persas in Turcam accenderet, prc 
erit in locis vestris nosse. Castilionaeus levem quendam < 
citum in Campania habet. Longius abest Ehrenbreitsteinium, c 
ut ejus periculis ab ipso occurri possit. Princeps Arausione 
nisi quid eximium hoc tempore aggreditur, non vitabit Gall« 
ofTensas. Venit ad me, haec postquam scripseraro, ordin 
Angliae legatus, baro Scudamorius, eadem dicens, quae di: 
Ogerius. Cum quaererem, an ad Barclaium missum esset fc 
ut expcndi in Suedia posset, dixit arbitrari se praecipua c 
ibi expositum iri. Respondi ego, imprudentium esse parte 
de foedere judicare, ac si non magno consessui, certe Tuae S 
mitati ea fiducia, quam ipsius virtus meretur, ostendi pacti 
bere. lUe ad hoc Hamburgi id rectius fieri posse dicebat: n 
tamen certo scire se, an non et hoc, quod ego faciendum ju 



Digitized by 



Google 



365 

am, facturi essent Angli: addebatque, si unquam iDagnam nunc 
pem ease, aut egregis pacis, aut felicis belli. Ego *Angliam 
ihil cogitare* arbitror •de bello*. Sed eos •pacem* velle facere 
li arbitrii. Deus hflßo aliuque omnia, Excelion tissime, JlluBtris* 
meque Domine, ad bonum gubernet regoi, rcginse, Tuaeque Subli- 
litatis. Lutetiae 3 Julii, anni 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotiseirous* 
H. Grotius. 

Raec postquam ecripseram, venit ad me missus n duce Vi- 
iriensi prsfectus domus ejus cum literis ad mc ducis ipsius, 
emque filii mei, qui mihi historiam misit pugnse felicis ad Ara- 
m, simulque fusarum copiarum notitiaro, quae bis literis, quo 
^8 tota melius nosceretur, addenda censui. Mortuus est Ponica 
Bgno ducis damno rerum pcritus et hac aula uti sciens. It 
datinus in HoUandiam. Oppidura Gisa in comitatu captum a 
ice est Vinariensi, crediturque dux ire obsessum V^esontionero. 



\S. 



Lut. Paria. 10 Jolii Cal. nov. 1687. 



Excellentissirae atque lUustrissime Domine. 

Habent me soUicitum haec tempora. Video enim rursum, ut 
itehac, meiern illam belli per Germaniam Suedis solis incumbere, 
loque onere eos premere, sociis aut cessantibus aut aliud agen- 
bus, extra unum Landgravium, qui et ipse viribus tantum sue- 
icis stat. Dux Vinariensis post Gisam, arce capta Sancti Lupi, 
Bsileam versus iter instituit, utinam felix, dum a duce Carole 
>8idetur Monspellicardi. Disco consilia ejus cgregia, illud prae- 
!rtim *de Rinfeldo*, corrupta per moram, quam *Galli* injecere. 
t nunc quoque quid dicam, cum ex eo, qui a *duce Vinariensi* 
issus huc venit, intelligam *Halerii* copias ita diffluere, ut 
gre 'ter mille* restent. Quae causa sit ejus rei, coojcctura ma- 
la indagare quam certo affirmare liceat. Landresium jam op- 
ugnari incipit, sed nisi princeps Arausionensis valide se movet, 
im forte locum capient, ceterum nihil magni agent Galli. lidem 
e Ebrenbreitsteiuio spem abjiciunt. Ita peribunt illis, quae magno 



>i 



.'r 



Digitized by 



Google 



366 

cum GemiftQoruin odio sibi pepererant, amoium claustr*. In B*- 
tavis rumor est indutias jam factas Gallos iiiter et HiFpaooa, 
puto id extra venim spargi ab iis, qui eo colore ipsi ad indutias 
properant. Ego vero non ignoro in HiapaDia monachi, qui e 
Gallia miseus est, quotidiania cum Olivario colloquiis de indatiia 
primum, deinde et de pace agi. Et Helvetioa video iterum in 
id laborare, ut comitatus Burgundiae, quem tutari plerique tenen- 
tur, seponatur a bello. Sed haec omnia non facilia sunt expli- 
catu, atque interim procedit bellum. Et Cateletum quoque ob- 
sessum ire dicitur Milerseus. Rohanius in comitatum Burgundiie 
copias quidem mittit suas: sed ipse non venit ob simultates cum 
principe Condaeo, ducatna Burgundiae praefecto. In Italia vale- 
scuDt res Hispani. Rhaeti foedere et largitionibus tenentur: quan- 
quam sunt quos ita festinatum poenitet, cum de dominatu in 
Yallem Telinam, quam scmper maxime expetiverunt, nihil certi 
habeant. Educte a Mediolanensi terra copiae sunt, xviiiM peditum, 
VH equitum. Bremo prospectum satis et Casali auctis praeaidiia, 
rebusque introductis necessariis. Quid aggressurus sit ibi post 
Niceam Hispanus, opperimur. Scd ut fides et constantia mane- 
ant Gallis, quas vehementer concutit aula romana, indutias, si 
posset, ubique, si id obtineri nequeat, per Italiam certe moliens, 
interna cos mala vetant in hoc rerum aestu movere lacertos. Nam 
et agrcstium motus manet, et cum regis copiae inciperent cir- 
cumvenire Sedanum, evasit comes Suessionensis, Hispanorumque 
6dei se permisit, intentus ad omnes rerum novarum occasiones. 
Jam vero de Austriacis Poloni nuptiis vetor ultra dubitare, cum 
ad eas in mensem Septembrem invitati sint Vcncti. Ita hostis 
ille, qui suum tempus exspectat, cum alio hoste praepotente con- 
jungitur. Qui hie est ex Christina dani regis filius a cardin&li 
Hispano ea acccptus est humanitate atque epulis, ut ejus quo- 
que regni amicitiam ab Austriacis quseri Hamburg! primum, 
deinde et nostro malo non obscurum est. Pomeraniam ut ob- 
tineat, cuncta regna imperiaque adit Brandeburgicus: et video fa- 
veri ei etinm ab iis, quos amicos habemus, terretque me Prussiae 
exemplum, et multi sermones parum nobis sequi: tum vero ab 
hoste adeo florente pacem nostro ex usu ut impetremus, optare 
licet, sperare vix audeo. Adversus has difBcultutes duae spes se 
ostentant, ab Angio et a Turca, si se ei forte commoveant. Sed 
nullos ex Anglia paratus ad bellum video. Naves, quas promit- 
tunt Bub Palatini Gallique signis, quid acturae sint, nisi forte oram 
gallicam defensurse, equidem non intelligo. Nam bellum aibi 



Digitized by 



Google 



367 

se cum Hispano noltmt, idque profitentur. Per Germaniam 
ro pacem ita suis rebns joHicant necessariam, nt sine ea in- 
ilem aibi före dicont Palatinatnum rcstitutionem. Utinam ve- 
m flit, quod me credere vult legatus venetiia, in pnce cudenda 
8 Dobis de PomeraDia non adversaturos. Ttircnm quod attinet, 
tit, ut ex litcris ad veoetum missis vidi, pacem Pcrsa, lega- 
sque miait, eaudemque cxoptat magnus visirius. Kngoskius 
den Duper facto staturum se, donaque missumm annua pro- 
ittit. Ita rebus alibi quietis possent forte arma in Poloniam 
citari, praesertim si cognoscat eorum ope aut consiliis foveri 
irtaroB, qui terra, et Cosaccos, qui mari Turcicum imperium 
rritant: quanquam de Tarturis in amicitiam reponendis veterem, 
?ati ipsorom spem fecere, comiter excepti ac cum bona spe 
missi. At contra Cosaccos in Pontum Euxinum missa clnssis 
rtini galeonibus, partim navibus constans longis, pariter xxx, 
« res efficit, ut Mediterraneum mare, praeter perpetnas quasdam 
stodias, ferme a turcica classe vacet. A Viennna scribitur 
iperator ab alieno nutu non pendere: interim remissior esse 
am Imperio conveniat. Ita culpas, quae corrigi cceperant, resur- 
re. Pecunite ibi fiunt omnibus modis, etiam ex iis beneficiis, 
m pater Imperator indulsit. Earum pecuniarum aiunt tum alios 
US före, tum ut Suedi pro eis pacem dent. Protestnntibus 
»rmanis pax Pragensis, nihil aliud, ostentatur. Dicitur et super 
rmula literarum tuti itineris pro legatis principum pontificiorum, 
ii summi Imperii jus obtinent, disputatio calere, cum nolint illi 
incipes aut poni ut regum aci-essio, aut aliuemodi liter&s acci- 
re quam qualca dantur regum legatis. Veneti, qui pridem le- 
tum apud Imperatorem non habuere, nunc eo mittunt. Idem 
ciunt Genuates, sed hi et apud Batavos agentem habituri. V^e- 
torum, qui hic fuit, legatus, multa rerum gallicarum notitia in- 
mctus, nunc in Hispaniam legatus ibit. Eodem legatum mit* 
nt Genuates, cunctis jam Italis eam potentiam ut multum apud 
praevalentem respectantibus. Itaque et näves etruscae iterum 
cum neapolitanis ac siculis conjunxere. Et Helvetii verbis 
lidem utuntur mediis, ceterum apud eos quoque multum de- 
sflit de Galli» auctoritate, festinaruntque Tigurini, quse cum 
cinis abbatibus controversa habebant, componere. Ad prsesidia 
baetica in castellis Clavennae Sondriique alenda dat in mensem 
I millia scutatorum Hispanus: et mille octingentos Rhaetos ad- 
ribit sus militise in terra Mediolanensi, iisdem, quibus Germani 
ilitant, conditionibus. Madritio scribitur succensere Pontificis 



Digitized by 



Google 



368 

nuntius, quod sc et PontiGce ignaro colloquia super pace insti 
tuantur. Jnter quaerendse pecuniae rationes tnultiplices omne fac 
tum argentum sumi a privatis, rependique sereis nummis, quibu; 
dives est gaza. xi naves in Americam, quae CastellaDorum est 
initti. Ad res BrasilisB susteodandas, ubi Portum Calvum aliaqu< 
loca invascre Batavi, etiam cxt^^rnas oaves Olisippone corripi 
Parari et acriter bellum in Galli« partes, quae Hispaniam coDtin 
gunt, e Fontarabia per ducem Nocerum, e Perpiuiano per Cer 
bellonum, qui ex Italia illuc tralatus est. Itaque Socovani missai 
inachinas L et in Navarram xiim peditum, equites mille. Abi 
isse inde principis Thoonse uxorem, quasi iratam Hispanis, moni 
libus ad iter divenditis. Principcm Bossolum, at Sabionedam re 
cipiat, offurre Sequestrationen! omnium rerum, quas a se petat 
Stilana, donec lis ab Imperatore judicetur: sed occlusas ad hae« 
Hispanorum aures ob loci opportunitatem. Id est castellum, ir 
quo cum nullum prseterquam pro Stilana custodia jus haberei 
Parmensis, eo Hispanis tradito, paccm suam redemit. Feman 
dinum quoque classero reparare, qua in Italia utatur, credituu 
imminere Monoeci aliisque portubus. Heufdius transmisit prc 
Batavis CCCM florenorum, assignationes habet ad alia tum et ex 
spectut alias, ad semimillioncm. Eiusne pecunise exspectatio 
an interna dissidia, an morbus principi Arausionensi impedimcntc 
sit, an favor in comitem Suessionensom, varic disputatur. Sperc 
futurum brevi, ut uctibus ipsis hos rumores refellat, quod sanc 
hoc tempore imprimis est necessarium. Transiit hac viditquc 
me Hofkirchius, ssepe mihi a Marino commendatus. Aiebat ir€ 
sc ad Tuam Sublimitatem, ut ei se, nescio quibus de rebus, pur 
garet. Mitto scriptum gallici Icporis, in quo sub diversorum no 
minc graphice mores, studia, fortunae, spes principum Gallia 
describuntur. Illud quod scripsi antehnc non possum non repetere, 
et ex Gallis et ex Veneto intellectum mihi hoc, quod nunc agitatum 
fcßdere cavisse Gallös, ut Bavaro, dum vivit, maneat electoralie 
dignitas: ncc recusure id Anglos. Quomodo ergo ex Palatini 
jure possunt vitii arguere regis romani factam Ratisbonas electio- 
nem? Valet enim electio etiam ab eo facta, qui jus non habebat. 
sed in possessione erat eligendi, quod et in ecciesiasticis functio- 
nibus collatis a non patrono, sed jus patroni possidente, et con- 
stitutum est et observatur. Dicenti mihi nuper Comitrio (est 
enim eruditus) Suedorum nomen in externis historiis non appa- 
rere, nominavi Tncitum, Eginhartum, Adamum Bremcnaero, 
Helmoldum Saxoncm, Imperatores quoque et Pontifices. Cete< 



Digitized by 



Google 



Tum, quia cum Anglo res mihi erat, rogavi MonasterieDsem An- 
glum legeret, qui inter nationes, quae per CCL annos Britanniam 
Tezarunt, Swatidas nominat, addidique rei quoque moDumentum 
Stochholmiam in agro Pembrociensi. Sarius aliis si noroinentur, 
mirari id debere neminem, cum longe remotse res eorum ab alio- 
Tum rebus fuerint, ut quibus in Russos, Slavos, Danos, Norvegios 
bella satis negotii facerent. Gothos vero, Vandalos, Longobardos 
inde ortos: Normannorum autem nomine Suedos non minus quam 
Norvegios, quam Danos designari, plurimis apparere testimoniis. 
Spero futurum, ut Tuae Sublimitatis prudentia ac fortitudine sue- 
dica gens veterem suam obtineat claritatem. Quod ut fiat, Deum 
precor, Excellentissime atque lUustrissime Domine, Tuam Subli- 
mitatem ut servet, sospitet, augeatque. Lutetiae 10 Julii ex novo 
Calend. 1637. 

Tuaß Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Monachus ille, qui in Hispania est, huc scripsit responsumque 
exspectat. Dux Vinariensis Vesovium oppidum vi cepit. Savi- 
niacum, quod in Bressia est ab hoste captum ante hos menses 
Septem, recepit dux Longavillanus. Gallos in foedere ab Anglis 
stipulatos intelligo, ne sibi impedimento sint in retinenda per 
pacem Lotharingia. Sedanum ab omni commeatu per Gallos in- 
tercluditur. Dicitur comes Suessionensis titulum sumere ducis 
exercitus pro regina matre. Faciunt hoc discrimen Itali, ut qui- 
busdam regibus scribant, Serenissimo ac Potentissimo, aliie Sere- 
nissimo. Neque dubito, quin hoc in literis ad reginam secuti 
Veneti: quam dignitatis imminutionem cavendam non est quod 
moneam. Ad Landresium nihil aliud adhuc quam castra muni- 
untur. Mileraeus non longe est, nee verum de Cateleto. Hispana 
classis ad oram Narbonensem apparet. Castilionaeus ad Sancti 
Menehouldi in Campania aliquid exercitus habet, incertum quo 
consilio. Hispani omnes suse gentis cardinales Somam mittunt in 
spem vacaturi Pontificatus per infirmam Pontificis valetudinem. 
Rex in arce Madritii, cardinalis in villa Bassompetrse. 



Orotii bref. 



24 



Digitized by 



Google 



370 

140. Lut. PariB. ^ JuUi 1687, 

Excellentissime atque Illustrissime Domine. 

Magis inagisque etiam ex *Lice8trii* sermonibufi comperior 
•nolle AngloB* sibi cum •hello* eese negotium: neque vero 
permisBuroa, ut *Pomerania Suediae maneat*. Tunc vero illud 
vel maxime notandum, quod edoceor convenisse 'inter Gallos et 
Anglos*, ut etiamfii •Suedi* et •Belgi* se non aggregent, •ipsi 
Stent conventis*. Ita tamen loquuntur quasi aliquid *mari Bal- 
tico* proximum *Suedie* non sint negaturi. Sanotichaumontium 
jam Caletum venisse rumor hic est, an certus baud dixerim. 
Spem nobis faciunt angli legati quieturam hac lestate de piscatu 
cum Batavis controversiam. Interim vero näves primum duode* 
cim, deinde octo et viginti raultis onustas rebus necessariis Dun- 
quercam intulere, forte quod existiroant se talia agendo necessitatem 
imposituros Batavis applicandi se ad Anglorum consilia. Princep» 
Arausionensis cuuctari per morbi occasionem aut simulationem 
creditur, ut pecuniam accipiat, quae promissa est Batavis: in ea 
expedienda nunc sudat Heufdius. Intelligimus metum Hambur- 
gensibus ab Imperatore fieri, ne patiantur apud se conventus ha- 
beri Imperio noxios. Id si manet, Hagae före conventum aiunt 
Angli. Tres cohortes sive regimenta ad augendas Batavorum 
vires hinc mittuntur. Segis Danise filius, qui hic nunc est, Hi- 
spani in usus militis non nihil obtulit. xxvm Junii, ut hic nu- 
raeratur, in potestatem archiepiscopi Coloniensis venit Ehrenbreit- 
steiniuro, reddendum Treviro petenti, ubi novus elector fuerit. 
Comes Suessionensis Sedano non nisi propter venatum egressus 
eo rediit: agiturque rursum de reconciliatione, quanquam non 
tan tum abrupta sunt inter Gallos Sedanumque commercia, sed et 
homines capi utrinque ccepere. Dux Bernhardus simulavit qui- 
dem conatus in Germaniam: revera propositum ei est Vesontio- 
nem vi aggredi. Id ut fiat, depellendus primum erit dux Caro- 
lus et marchio Sancti Martini, prasfectus Burgundico comitatui,. 
qui inter eam urbem et flumen, cui Dulce nomen, leviter se im- 
muniere. Misit dux Bernhardus de suo exercitu obviam iv illi» 
millibus per Alsatiam sibi conscriptis : quibus auctus aliquid magni 
tentabit. Scribuntur ejus equites hostium quatuor millia partim 
interfecisse, partim disjecisse, captis et nonnullis. Nec ab aliis 
in eodem comitatu cessatiir. Nam ducis Rohanii, quanquam Ge- 



Digitized by 



Google 



371 



nevse absentis, miles, Arbosiam cepit: dux au tern Longayillanua 
post Leonem SauDerium cepit Orgeletum: obsidetque Bletera- 
Tium, vetus nassavici juris oppidulum, bono situ et arce finnum. 
Nec ad Belgicum finem segnius administratur, ubi praeter egre- 
giam cardinalis Yalettae exercitum Milerseus, cardinalis propin- 
quus, suum habet, cui itnperet, militem, decem prsetorianas centu- 
rias, Helveticam prseterea, Marinam et Vidami. Cum eo Boha- 
nium cepit, arcem hostilem trium leucarum intervallo ab oppido 
Sancti Quintini. Deinde se conjunxit cum cardinali Valetta ad 
Landresium, pari jure cum eo cardinali, nisi quod cardinalis sig- 
num dat excubiis. Communitis ibi jam castiis, sinuoais inter hu- 
mum excavatis viis ad oppidum acceditur, sperareque nos jubet 
Degenfeldius (qui se Sublimitati Tuse plurimum, prsesertim si 
pax aliqua fiat, commendat) inträ mensem alterum Gallos oppido 
potituros. Habet id oppidum propugnacula quse bastiones yocant 
quinque. Amnis Sambra oppidum inferius, quod vice suburbii 
est, alluit. Eo a Gallis insesso qui in oppido sunt sub Hemno 
forti praefecto tria lunata fecere opera tegendis portis. NuUum 
enim est valium extra fossam. Ipsa fossa oppidique valium non 
spernenda. Sed parvitas oppidi prsesidiique facit, ne diu defendi 
posse putetur. Est Valentianis hostis, cum m millibus equitum 
pari peditatu, exspectatque Piccolominii auxilia. Novus e Gallia 
legatus Bellevrius in Angliam mittitur. Ait comes Licestrius 
metuere se, ne sub dominatum regis Daniae Hamburgum cadat, non 
sine Anglorum etiam damno. Havraeum idem ait in Suediam 
mitti. Gaudebo, si quse ibi agentur, cognoscere, ut normam ha- 
beam, ad quam sermones meos dirigam. Ad Gravelingam novse 
hostium munitiones multum procedunt. Rogavit me comes Eg- 
mundus, an recte pervenerint, quas in Suediam miserat literas. 
Postquam praefationem meam ad Gothica Tuae Sublimitati misi 
non pauca se inter legendum obtulere, quae sententias meas va- 
lide confirmant. Deus, Excellentissime atque Illustrissime Do- 
mine, regn um, reginam, Sublimitatemque Tuam sospitet. Lutetiae 
A Julii 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 

H. Grotius. 



' L 



Digitized by 



Google 




372 

160. Lut. PariB. )| JulU 1687. 

Excellentissime atque Illastriseime DomiDe. 

Non negant Angli, se Dunquercanis, quorum oppidum im- 
peti hoc tempore a Gallie et Batavis credebatur, subvectasse ne< 
cessaria, et recte id se facere autumant, quamdiu nondum Batavi 
foederi inter se Gallosque facto accessere. Ejus rei spem si fa- 
ciant Batavi, tum passuros se rem de piscatu quiescere hoc tem- 
pore, ac putare se Palatinum principem mandata id significand! 
habere. Galli Veneto, Mantuano, aliis affirmant, probata pacU 
Wismariensia. Ego me nihil certi habere dico; ceterum spe« 
rare me bene conventurum: pacem autem noUe Suedos nisi com< 
munem. Ait venetus Vienns dici ab iis, qui rea administrant 
datas tuti itineris literas etiam ad Coloniam, si eo mittere velint 
pertinere. Ego nostris Coloniam pro loco conventus dixi a Csß^ 
sarianis non esse propositam, sed alias urbes. Cardinalis Hispa 
nus, quas dedit literas pro GerroanisB principibus, qui in belle 
sunt, in iis nihil audio esse, quod reprehendatur; sed quas pre 
Batavis dedit Imperator, eas non placere Batavis, credo, quo« 
cum Batavis,^ tanquam sibi obsequii aut reverentiae aliquid al 
antiquo debentibus, agere Imperator velit. Bene evenit, quoc 
comitis Suessionensis placide transactum est negotium, permis 
sumque ei in annos quatuor mauere ubi est, in aulam venire 
non venire, suo arbitratu et sine regis offensa, salvis ipsi bonii 
atque honoribus, reddita et matri commorandi, ubi voluerit, liber 
täte. Mansurus, ubi est, creditur. Multum ei ad res bene ponen 
das inserviere adversarii inter se in ipsum certantes studiis, hin< 
Bruxellenses Hispani, inde princeps Arausionensis cum duc« 
Bulionio, Sedani domino. Nam eo ipso, quo rcx ei has conditio 
nes misit, tempore, redibat a Bruxellis missus a comite Sancti 
barrius multa magnaque offerens. Princeps autem Arausionenaii 
et pecunias misit comiti, ut quem diceret nihil in regem commi 
sisse: si quas privatim inter eum ac cardinalem essent contro 
versise, cavendura, ne eae in malum publicum erumperent. Ac 
Landresiura alibi ad oppidi propugnaculura moenibus adhaereni 
alibi ad fossam pervenere opera: brevique speratur deditio, nor 
ea vi Piccolominii, qui in agri Luxemburgici proximis agit, u^ 
bene munita castra adoriri audeat. Milerseus preter eum mili 
tem, quem in ista castra adduxit, alium ad sex prope hominun 



Digitized by 



Google 



378 

millia habet ad Bononiam Morinonim, crediturque et ipse et 
capto Landresio cardinalis Valetta Flandriam, quo mari se fert 
princeps ArausionenaiB, terra petituri. Nova hostis ad Gravelin- 
gam munimenta, et quod portus ibi ad naves capiendas et de* 
primitUT et diktatur, tum Gallos urit metu, ne Caletum exbau- 
riatur, tum Batavos, ne majus inde quam a Dunquerca, cujus por* 
tua recesau maris denudatur, et arenis magis magisque obstruitur, 
damnum accipiant. Habeo literas abs duce Bernhardo et a filio 
meo, qui apud eum est, datas 15 et 18 Julii novi calendarii: 
prsterea accessit me is, qui hie res ejus agit, Rotenhauius. Ex 
iis disco, capta duci Baimas et Montemmartini: Gallum yero sub 
Halerio militem ita dilabi, ut de omni equitatu aegre ducenti au- 
persint. Consilii, quod *dux Yinariensis* pridem habuerat de 
^Rinfeldo*/ conscius is, qui MoDtempellicardum teuet, Gran- 
chsus praeripere *Vinariensi* id voluit, metu •Gallorum*, ne si 
•Vinariensis* eo potiretur, •sibi teneret*, non *regi Galli»*. Li- 
terse, quas ea de re scripserat Granchaeus, ita negligenter curatas 
sunt, nisi et Molus* latet, ut in hostium manus venerint. Con- 
queritur ea de re in hac aula dux; et tamen si haec spes fefelle- 
rit, sperat alia via se venturum *trans Rhenura*. Illud quoque 
compertum mihi duxi non tacendum, *Ponicae* data quotannis a 
*Gallia* xvin millia florenorum: tanti illis erat ipsius dominum 
pro arbitrio versare. Alsatica nobilitas de praefecto Benfeldensi 
pergit conqueri. Ego rerum, quae ibi geruntur, ignarus, Judicium 
non interpono meuro, literasque ad me scriptas Tuae mitto Subli- 
mitati. Naves ex Hispania Junio ineunte digressae, cum quibus 
xvm seutatorum millia exspectat cardinalis Hispanus, nondum 
comparent, resque ipsi arctas faciunt. Genuates tum ob formi* 
dinem, ne ipsorum portubus insidias struat Hispanus, tum ob 
captas nuper ab Hispanis naves Batavorum decem nee redditas 
qu» in iis merces ad Genuates spectabant, id student, ut Gallo- 
ram Batavorumque amicitia expediant se nimiis Hispanorum nexi- 
bus. Cetemm in Italia nihil magni agitur post arcem Aglianam 
captam ab Hispanis. Id evenit 22 Jimii. Scribitur ex iis locis, 
Astae et Albas imminere Leganesium. Sed alii raagis putant, in 
loca Montiaferratensis territorii incubituram vim belli. Crequia* 
cus ad Casale advenit cum quatuor cohortibus. Non est libera 
Italife ora a Turcarum Algeriensiumque incursibus: ii nuper in 
Calabriae litus exscensum fecere Tuni et Gereale Genuatum juris 
mnnicipium irruerunt, morati quidem non diu, sed ita ut prasdam 
captivoaque abegerint. Neapolitano in regno duriora in dies 



Digitized by 



Google 



374 

rectoris imperia: nee est qui querelas in HispaDism deferre au- 
deat. Sex inde turmae mittuntur per BrutioB in agrum Medio- 
lanensem. Ab Etrusco it legatua ad regem Poloniae et ad Im- 
peratorem. Imperator ipse et Aenipontana ad finea aut non 
longe a finibus deducturi putantur eam. quae Polono pacta est. 
Baailea sero videt, se duobus castellis a Caesarianis premi. Pos- 
citur fruraentum a Vinariensi. Bis de rebus, etsi forte comita- 
tui Burgundise pericula (quod futurum non puto tarn bonis Gal- 
lorum processibus) averti possint, Badam rursus coeunt Helvetii, 
magni, ut semper, cunctatores. Austriaci eorum, qus circa e& 
loca tenent, oppidorum auxere praesidia: Longavillanus in comi- 
tatu Burgundiae Orgeleto capto a Bieteravio rejectus est. Roha- 
nius ob inimicitias cum principe Condaeo, quominus eas in par- 
tes veniat, sc excusat. Gravatur invidia alienae culpae circa res 
rhaeticae. De peracta in mensa Gallasii caede Gordonii, qui Frid- 
landio necem intulerat, vulneratis et aliis, qui in illo facinore 
Gordonio adfuerant: item de Pensio legato Dani spoliato in iti- 
nere a Caesarianis, congruunt nuntii. Multum heic exspectatur 
adventus in Germaniam Tuae Sublimitatis. Det eum Deus prospe-* 
rum, Excellentissime atque Illustrissime Domine, pariterque res 
cunctas ipsius, bono regni reginaeque, sospitet. Lutetiae ^ Julii 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Venit jam nunc ad me Melitensis ordinis legatus, qui me 
rogavit ad Tuam Sublimitatem ut scriberem, quod eo minus omit- 
tere potui, quando et rex, qui illam societatem majorum suorum 
exemplo in sua tutela complectitur, hoc ipsum mihi negotium 
per admissionalem suum commendat. Quid petant, ex commoni- 
torio, quod adjunxi, videbit Sublimitas Tua, quse id rogo consti- 
tuat, quod ex aequo bonoque et usu publice esse judicaverit. 
Quicquid autem constitutura est, id ut ne ignorem, rogo, ac ha- 
beam etiara in hoc negotium normam, ad quam sermones regam. 
Tres cuniculi facti sunt ad versus Landresium, speraturque cessu- 
rum Gallis ante 6 Augusti. Exercitus constut xin roille pediti- 
bu8, vm mille equitibus, cui alimentorum benigna copia. Sex 
illa millia hominum, quae Bononiae erant, Caletum venere, propius 
Gravelingam. Kex parlamento huic interdixit, ne quid ad se ad- 
ferrent, statum publicum tångens. Si qua essent negotia ipsorum 
corpus spectantia, se auditurum. Fayetta habitum sumpsit mo- 



Digitized by 



Google 



375 

oasticum. Dux rusfeice seditionis, cum ad Gallos duces sine per- 
mifisu sponte venisset, captus est. Nomen ei Galastio. Mittit 
jam nunc venetus legatus exemplum literarum tuti itineris pro 
saedis legatis Coloniam, quas ipse a cardinali Hispano, a nemine, 
Disi a Gallis, rogatus impetravit. De industria omissus est et 
Serenissime et Potentissimae titulus. Galli titulum Regalis Celsi- 
tudinis fratri regio ad Hispanorum exemplam coßperunt dare, et 
^ncellarium Franciie appellare Magnum Cancellarium. 



IBL Lut. Paris. ({ Jolü 1687. 

Excellentissime atque lUustrissime Domine. 

Fama Tuae Sublimitatis in Germaniam venture omnium gen- 
tium animos in exspectationem aut belli validioris aut bonae pa- 
ciB erexit. De duce Vinariensi nihil dignum soriptu audimus: 
neque magis de Longavillano. Rohanius Genev» manet. Gasti- 
lionseus Villaunum aliaque praetoria magis quam arces ad Mosam 
cepit. Ejus exercitus simulque ille melior cardinalis Valettas, 
potitus ante spem Landresio, die mensis hujus 23 novi Cal. ac 
pneterea Mileraei copiae insignes, qu» partim ad cardinalem Va- 
lettam venerant, partim ad Caletum sunt, magni aliquid intra 
Belgicos fin es agerc poterunt, prsesertim moventibus simul se 
Batavis, qui nunc Bredam obsident, nisi Pontifex arma haec ad 
quietem perducat. Gerte in Italia nihil man agitur, ne terra 
quidem, herente non longe ab Asta Hispano, ut suspicio sit ta- 
<;it8e conventionis. Gum Belgis Hispaniensibus restituti literarum 
commcatus, quem sequctur et mercium; multusque et hie de in- 
datas sermo, ita ut archiepiscopi cujusdam, qui regi est a sta- 
tas consiliis, literas viderim, quinquennales indutias pactas affir- 
mantes. Princeps Arausionensis et Galli se mutuo accusant; hi 
illum, quod tempus otiosum transmiserit Flandricumque iter si- 
nulaverit tantum, cum eo ipso tempore Henricus Nassavius ad 
Bredam ducendi mandata haberet: ille vero Gallos, quod cum 
«eaquimiUionem deberent, trecenta tantum millia florenorum mi- 
serint: tum vero quod Mileraeus, qui cum omni exercitu suo ad 
Flandriae finem esse debuerat, partem ejus in obsidionem Lan- 
dresii duxerit. Addit excusationes ventorum et eorum, quse hu- 



Digitized by 



Google 



376 

mana prudentia mutari nequeunt. Et haec quidem inter ipaos 
disputantur. Ceterum constat, spem capiend» Graveling« magn«- 
que partis de maritima Flandria aut ereptam aut elapsam. Ab 
Anglia praeter pacis ipsis commode molitiones nihil exspecto. 
Nam rediit in Batavos Palatinus cum fratre, nullos armorum 
paratus, sed pecuDie annuae ad vitam paulo splendidiorem, non 
ad bellum promissa secum fereus. Ncc potuit componi illa de 
mari controvcrsia, Northurobriusque, classi praepositus, diplomata 
fert secum, per quse jus piscandi petentibus indulgeat. Dux Vi- 
nariensis aliraenta pro exercitu suo habet Mootepellicardi. Dolet 
Anglis, quod de priore loco non cedamus ipsis. Itaque satis de 
abrupto eum sermonero mecum reuovavit Licestrius, Danise et 
Norvegiffi, antiqui itidem regni, regem Anglis ajens concedere. 
Ego, quid alii facerent et qua de causa, dixi mihi non constare,. 
nec id si esset, jus laedcre nostrum. Cum qusereret, quam vetua 
esset Suedise regnum, dixi, esse supra annalium omnium memo- 
riam: sed ad id, quod agitur, sufficere antiquitatem Tacito testatam, 
qui et gentis et regi» in ea magoss admodum potestatis et va- 
lidse classis armorumque meminerit. Opponenti longum post de 
eo silentium nominavi qui quoquc sseculo Suconum meminissentv 
apud Germanos, Francos, Anglos. Si minus creber de iis sermo, 
haud mirnro, cum negotia ipsis ferme perpetua non cum longin- 
quis gentibus, sed cum Russis, Slavis, Danis, Norvegiis fuerint« 
Quod ad christianismum serius venissent, nam et hoc in nos telo 
pugnabat, id ad regni causam dignitatemque nihil pertinere. 
Eodem jure regnare paganos, mabumetistas, christianos. Segre- 
gatam salutis aeternse viam a temporalibus imperiis. Nec per 
baptismum regis conditionem ulla in parte deteriorem fieri. Vel- 
letne Bohemo aut Polono postponi Turcam aut Persam, si evan- 
gelium Alcorano prseponerent? Quserebam etiam, quem locum 
czari Russorum dåre vellet, cui Suedi reges nunquam cessissent. 
Miratos multos, cum indutise apud Batavos fierent, quod Angli 
perpetuo Gallos secuti fuerint, accepta tantum testatione, id 
ipsis fraudi non före. Gum interrogaret, quomodo igitur conve- 
nire in unum possent regum plurium legati, sibi quoqiie sedem 
prima m vindicantes: dixi, multas posse inveniri rationes, quse jus 
nullius Isederent. Quoniam vero non de regno tantum, sed et de 
familia regia sermo iDciditinterdum,dixi apud Suedos reges fuisse e 
gentibus nobilissimis, ad Slaviam [o: Vasseam] gentem, diu regnatri- 
cem, pertinuisse eos, qui jam per sseculum regnarent. Reges alios 
cum regibus Suediae multis affinitatibus connexos. Gothica ori* 



Digitized by 



Google 



377 

gine Hispaniae reges etiam gloriari. Et quoniara ejus rei in men* 
tionem deventutn est, hoc quoque significandum duxi, sciipsisse 
OlympiodoTum, qui sub Theodosio, Arcadii filio, romanam histo- 
riam grseco sermone scripsit, Gothos vocatos a Vandalis TroUos. 
Videbit Sublimitas Tua, me aliquid babuisse otii, quod eam oc- 
cnpatam tantis negotiis audeo ad veteres historias vocare. Sed 
gaudeo, quod hoc potius quam aliud agentem me deprehenduot 
Tuae Sublimitatis literse scriptae ^ Junii, pro quibus simulque 
pro chartis adjunctis gratias ago, quantas possum. Habebo nor- 
mam, quam in sermonibus sequar, longe optimam. Atque interim 
apud me gaudeo, quod et de Pomerania, et de iis, quae Angli 
▼aide indefinita proponunt, semper meas dissertationes bis con- 
gruentia tenuerunt. Ego, quoties cum Anglis locutus sura, sem- 
per eoB ursi, ut promerent, quibus legibus non pacem facere 
aequum judicarent. Nam si ea in re nostra ipsorumque consilia 
discrepant, ut discrepare certus suro, quid est in foedere sub istis 
ostentato conditionibus, praeter inanias? Ego omnia mea pro rebus 
suedicis vota in hoc uno comprebendo, Excellentissime atque 
lUustrissime Domine, ut Dens Tuam Sublimitatem diu valentem- 
que senret. Lutetiae )| Julii 1687. * 

Tu8B Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Piccolominius ipse aegrotare Treveris dicitur. Altkircham 
arcem, a Montepelicardo leucis deoem, cepere Galli. Hispani Ni- 
ceam Paleae et Aglianum bene muniunt. Piccolominii copiae 
propius ad Castilioneum accessere. 



152« Lut. Paris. 6 Aug. 1687. 

Excellentissime Domine. 

Piccolominius valetudine sua recuperata ad exercitum suum 
rediit, qui Septem peditum millibus, mille et octingentis constat 
equitibus. Mosam transiit ad Ginaium, Garlemontio non procuL 
Quod cum 3 bujus mensis cognovissent cardinalis Valetta et Mi- 
leraeus, de eo exercitu, qui Landresium ceperat, tribus peditum, 
quatuor equitum sumptis millibus, machinis octo, alimentis in 



Digitized by 



Google 




378 

«ex dies, ivere visuri, an pugn« reperire occasiooem possent, re- 
licto quod supererat copiarum sub ducis Candalü imperio ad 
Malbodii obsidium. Apud Gravelingani tria caatella, sed tnodica, 
«oßpere ab hoste Galli sub Sanctipreulio. De duce Bernhardo 
nihil pridem intelligimus ; et quicquid nunc acturus est, si quid 
tarnen id erit, serum erit nobis. Pontificis morbus vi tarn ei ad 
finem hujus anni vix videtur permittere. Ex quo cardinalis Me- 
diceus, validissimo cum comitatu Romam ingressus, cuncta vi 
£ua tracturus videbatur, Pontifex milites cccc Corsos in urbem 
advocavit. Genuatibus merces, que in Batavorum repertse erant 
oavibus, non reddit Hispanus, accessitque ad offensas, quod Ge- 
nuates velut per annonss curam mitti alimenta ad hispanicos 
exercitus et ad loca Ligurie Hispanis insessa vetuerc : diciturque 
is, qui nunc ducis ibi magistratum adeptus est, gallicss quam 
hispanicse amicitiie addictior. Hispani Aglianum muniunt, castra- 
que habent Asta non procul a Cruceblanca Tanario tenus, nee 
inter eos Sabaudumque agitur quicquam : quin et gallum militem 
a se ablegavit Sabaudus, quasi ad tutelam agri Montiferratensis, 
non tamen ut sermones evadat consilia ejus a gallicis aliena pri- 
dem spectantium. Ager ille Montiferratensis multum raptatur ab 
Hispano. Brerai praesidiarii detrahunt Lomelli quse fuerant mu- 
nimenta. Rhaeti tandem, post relationem credo in Hispaniam 
ejus negotii factam, responsa accepere, quibus ipsorum imperium 
jurisdictioque in Yallem Telinam nc Clavennam firmatur. De 
religionis reformats exercitio nihil eis promittitur. Videtur enim 
velle Hispanus, ea res ut perpetuo sui sit arbitrii, laxaturus aut 
adducturus frssna pro usu temporum. Helvetii duces multum in- 
stant apud legatum, qui ibi est, Gallise, ut stipendia sibi persol- 
vantur. Ille eos ad Bulionium, serarii prsefectum, Bulionius ad le- 
gatum vicissim rejicit. Ut Burgundia utraque hello eximatur, 
laborat etiam Sabaudus, sed nihildum proficit. Vesontionem 
tutatur castris propter positis dux Lotharingus, commeatus habens 
uberes. Sicut Austriaei oppidorum silvestrium praesidia, ita suum 
auxcre Basileenses, pressi supra infraque Ciesarianorum castellis. 
Mauri pirat» Marugiam in Tarantina ora expilarunt. Ex polono 
juvene intelligo, in ea quoque gente de persico commercio con- 
silia agitari. Venit ad me Sanctichaumontii domesticus, Ham- 
burgum rediturus. Dicebat inter cetera videri sibi, non eam esse 
inter Gallos et Suedos, quae deberet, fidem et societatem. Be- 
spondi multa, sed praecipua haec: Suedos non posse abs se arcere 
invidiam belli adeo graviter afflictantis Germaniam, nisi audiant. 



Digitized by 



Google 



379 

quae ad pacem proponuntur. Nolle tarnen eoB sibi seorsim absque 

Gallis consulere: quod si facere voluissent, habituros pridem 

fuiase pacem, sibi non incomroodam. Durum interim eis hoc 

eyenire, quod sperata gallicorum armorum in Germaniam pro- 

greaaio non conspiciatur: relictusque sit tot hostium exercitibus 

onus obex Bannerius, magno Suediae, ut jam apparet, magno rei 

communis malo. Dicebat, spem sibi factam, quod nos optemus, id 

nunc futurum. Incusavi tarditatem in tempore tarn necessario. 

Si quid tamen etiam nunc fiat, in id pro futurum, ut post tantam 

jacturam, quse sunt reliqua, serventur. Eadem apud alios disserere 

non desino. Landresii capti historiam breviter scripsi antehac. 

Exactius eam Sublimitas Tua cognoscet ex baronis Degenfeldii 

literis, quas e castris ad me misit, quae simul memoriam Sublimi- 

tatis Tuae convenire poterunt, ut, si qua pax fiat, ejus quoque 

▼in optime in Suediam affecti habeatur, quanta poterit, ratio. 

Legi bis diebus Paulini Gotbini historias Arctoae libros tres. In 

primis partibus multa ex Johanne Magno parum credibilia et auc- 

toribus fulta suspectis, qualis est Pseudoberosus aliique subjec- 

titii libri ex Annii Viterbiensis raonachi officina. Ex aliis etiam 

▼eris scriptoribus citat, quae ibi non comparent, c red o quod ant 

malos interpretes aut alienam secutus sit fidem. Ceterum quo 

ad nostra tempora accedit propiua, eo plura habet cognitu dig- 

nissima, ob quae prodiisse eum librum gaudeo. Cum nuper in 

Anglia multi prodiissent in archiepiscopum libelli, papiemi eum 

accusantes, inquiaitum in auctores fautoresque, et Lincolniensis epi< 

scopus carcere mulctaque gravi repressus: tribus aliis theologo, 

juridico, medico, aures praecisae judicio Camerae Stellatae. In ea 

cognitione sermonem habuit archiepiscopus sane egregium (vidi 

enim anglice editum regio jussu), quo se purgat ejus criminis, 

Deumque testem invocat, nihil aliud sibi propositum quam reli- 

gionem, qualis publice in Anglia recepta est, tueri. Ceterum si 

ea, quae ad aliud nihil quam ad exacerbandos animos valebant, 

mitigaverit, gestusque in templis pietati consentaneos requisiverit, 

iniquum id sibi vitio verti. Inter ea, quae ipsi objecta sunt et 

multa et frivola, est et hoc, quod pro D. Elisabetha, regina Bohemias, 

ejuaque prole preces sustulisset. Ostendit morem esse Angliae 

nominatim pro nemine post regem reginamque precandi nisi pro 

eorum liberis. Se reginse Bohemiae optime velle, ac pro ea Deo 

privatim vota fundere. Ceterum videri qui id accusent ita exi- 

stimare, tutiorem fore statum rcligionis sub ipsa ejusque sobole 

quam sub rege ejusque liberis ac posteris, quod, ut in regem in- 



Digitized by 



Google 



380 

jurioBum, se detestari. Salutavit me ex Suedia Angliaque re' 
8U8 huc Forbesius: atque et se et primores Angliae id optare 
in Anglia legationem obeam. Nihil gratius contingere arcl 
piscopo posse. Respondi ei mihi in aequo esse, hie an ibi 
alibi operas regno suedico prsestem. Quod eo duntaxat ani 
scribo, ut norit Tua Sublimitas, et amieos ibi nunc esae aliqi 
et me loci mutationem neque ambire neque defugere. Salud 
qui in arce fuit Ehrenbreitsteinii male a rege acceptus est. H 
burgum in gravi periculo esse amittende libertatis censet L 
strius, qui et ait servari eam civitatem non posse nisi per *£ 
diam* aut *Belgicam liberam*. Ab aliis autem intelligo, in 
glica aula laborari a Daniae regis hominibus, ut societas merc 
rum anglica ab Hamburgo se Gelucstadium transferat. I 
postquam scripseram, venit ad me imus domesticorum Noy< 
qui secretarius est status, belli negotia curans. Ait regi pre 
situm mandare ^Vinariensi*, ut *in Germaniam eat*. Cuf 
vero, ut et •Grotius* ei scribat. Id vero non est difficile. Vei 
is sie opinatur, omnia hsec esse *offucias^ In *Italia, in Burg 
dia nihil agitur contra Hispanuro*. Deum rogo, Excellentiasimc 
que lUustrissime Domine, ut sub Tue Sublimitatis ductu Si 
aut bellum fortiter faciant, aut pacero prudenter. 6 Augusti 1< 

Tuse Sublimitatis cultor devotissi 
H. Grotius. 



158. Lut. Paris. ^ Aug. K 

Excellentissime atque lUustrissime Domine. 

Legatorum angloruro uterque me vidit. Sperant futurum 
fcßdus, quod cum Gallie rege fecerunt, cujusque jam difficultf 
que restabant, omnes remote sunt, hie a me signetur. Ego 
domino Camerario datum esse mandatum, ut foedus cum An 
aliisve, si volunt, faciat, non ut signet ab aliis factum. M 
melius conceptus animi nostri nostris exprimi verbis, quam alic 
Querenti mihi, cur principi Palatino non dentur ea, quibus 
suum persequi possit, respondent, id futurum, ubi qui invitai 
ad foedus, accesserint. De Pomerania quasi eam nobis non 
videant, ita loquuntur, nee tarnen hac parte satis se exprim 



Digitized by 



Google 



381 

FcBduB illud Lutetianum jam puto ad Tuam Sublimitatem per- 
▼enisse. Ego de rebus non conspectis tacere quam inoerta con- 
jectare malo. Gelsitudinis titulum, quem hactenus dare princi* 
pibus regii hie sanguinis noluere, jam daturi videntur. Et certe 
fnutra bic hsesitant, cum Charnassfleus ita salutet principem Arau- 
sionensem. Hispani a locis circa Astam in sua, id est in Medio 
lanensem agrum, se recepere. Naper tarnen postquam Gairura 
ctstelluro Sabaudus ceperat, equites eorum ad mille quingentos in 
Vercellensem agrum venere populabundi. lis se adversos tulere 
Galli et a Sabaudo marchio Villa. Galli, suorum prosperorum 
minime parei prsedicatores, csesos ajunt hostium plures trecentis. 
Inter Mutinensem et Mantuauum quse exarserant controversi« 
nee longe a bello aberant, Venetorum opera compositse sunt. 
Habere Crequiacus dicitur yim pedites, equites mille ducentos. 
Castilionsus, cum in Belgicae interiora recessisse Piccolominium 
intelligeret, ipse quoque Luxemburgico egressus eis Mosam mili- 
tem retulit. Malbodium non diu restituturum speratur, jamque 
Montera Hannoniae audent spei suae despondere Galli. Auxere 
Valettanas ibi copias cohortes et turmse, quse regem comitari so- 
lent. Nee ipse minus longe, quam credebatur, substitit Ghantil- 
liaci. Accepit venetus legatus a Yienna literas. Responsum a 
Viennensi aula accepit, cum poseeret legatis ad pacem tuti iti- 
neris literas, qui ibi est venetus, Suedos, ubi desiderarent, tales 
literas habituros sine parario; subditis Imperii non dari: neque 
passuros se, ut externi herum negotiis se admisceant. De Ba- 
tavis visuros se, quid facturus sit, ad quem prsecipue ea res per- 
tineat, Hispanus: ejus exemplum sibi pro norma fore. Gausae, 
ob quas Golonia conventui locus Suedis non placet, quas late 
hie explico, tales sunt, ut neque Angli eas improbent, neque ve- 
netns. Landgravii, qui hie est, fräter tim et Hano vise. Hsec dum 
scribo, nuntiatur captum Malbodium 5 mensis hujus. Abest a 
Monte Hannonise tres leucas. Die 7 capta in iisdem ad Sambram 
locis arx Eroericum. In Burgundise comitatu captum a Gallis 
municipium Pons Hordse et in Atrebatum solo arx Biesium. Ex 
Turcico imperio discimus in Tauroscythas arma verti, Gantamirio, 
qui Gonstantinopoli est, incitante: in Sjria Turcae negotia exhi- 
beri a propinquo Fakudini. Etiam a Ruesis Moscovitis metum 
non abesse: eo naves mitti in ostia Danubii. Genuatibus in 
regno Neapolitano libertas aufertur vendendi reditus, qui pro 
pigDore habent res fiscales. Algeriani praedones populati in ora 
Oenuatuum Ciriolam et Borgettum; jam Gorsis damna inferunt. 



Digitized by 



Google 



382 

Urbis Romae praesidium nirsus auxit Pontifex contra Medici 
et ColumnatD, ut Galli interpretantur. Sunt enim duo isti vi 
clientes et Hiapano addictiores, quam fert illius aulae ratio. E 
citua cardiDalia Valettse partim creditur oppositurus se Picc 
minio, parte alia aut Capellam obsessurus aut Montem Hai 
nise« de quo dixi. Comitis Sueasionensis mater in reditu 
Lutetiam, sed obiter vota solvit, quibus se obligavit. Longi 
lanus arcem Sancti Laurentii in rupe non dicam cepit, nam 
dita ei a praefecto creditur, cum alioquin res esset aliquanto 
Joris temporis. Deus, Excellentissime atque lUustrissime Dom 
reginae, regno, Tuaeque Sublimitati adsit propitius. Lutetii 
Augusti 1637. 

Tuae Sublim itatis cultor devotissi 

H. Grotius. 



164. Lut. Paris. ^ Aug. 1 

Excellentissime atque lUustrissime Domine. 

Cum omnes Suedos fraterno, ut debeo, amore comple< 
omnemque materiam quaero, in qua id possim ostendere, 
vero ejus juvenis, quem mihi Tua Sublimitas commendat, 
raldi Andreae praeclaros conatus patriae se reddere studentis 
lem, quantacunque in me erit ope, adjutabo. Mihi cuncta ' 
Sublimitatis imperia exsequi, haec autem etiam sine imperio 
sequi, persuave est. Femineae quaedam molitiones ad turbai 
res, cardinalis Biceliaci diligentia in herba oppressae sunt. Qui< 
ex reginae cubiculariis in domo ducis Chevreusii ab ipso < 
cellario Franciae jussus exhiberi captusque est et literae c 
dam, quae apud cum servabantur. Inde ivit cancellarius idei 
monasterium religiosarum Yallis Gratiae: ibi quoque literae c 
dam captae: statimque ab archiepiscopo Parisiensi, qui canc( 
rium comitabatur, demota abbatissa e comitatu orta Burgut 
fratremque habens praefectum Vesontionis. Surrogat« ejus ii 
cum alia. Ducis Chevreusii uxor, quanquam apud Turones 
sens hoc, quicquid est, consciverat, itaque Lochum abducta 
et abbatissa illa in monasterium satis longe hinc Charitatis. * 
ginam* haec speotant omnia, eique *rex Galliae* jussit signiB 



Digitized by 



Google 



383 

nescio quid. Ex eo alter nlteram non vidit nisi in ecclesia. Fe- 
lix est *Riceliacu8* in prseveniendis iis, quae adversum se multa 
struuntur. Princeps Margareta oravit per literas, ut nuptias 
8uae sicut a parlamento damnatse sunt, ita ab eodem parlamento 
probentur. Responsum est, pati posse regem, ut eam uxorem 
fräter, si vult, habeat, sed ita ut matrimonium secundum lege? 
contrahatur, non ut quasi ante contractum valeat. Heri apud 
Venetum fui. Is mihi prselegit responsum, quod latine datum est 
Viennse ipsorum ibi res agenti, postquam literas tuti itineris pro* 
foederatis Galliae (ita verba habebant) poposcernt. Exemplum 
tarnen mihi non dedit. Ait in eo Imperator, partem eorum, pro- 
quibus posceretur, ipsos id nolle, ut Wirtembergicum et Argen- 
torati civitatem. Ceteros quoque Imperatoris subditos ac vasallo» 
Galliae foederatos esse nuUo jure posse. ^quum, ut regi cuique 
jus relinquatur liberum de suis statuendi subditis. Etiam in Ra- 
tisbonse cum Gallia conventis id primum esse, ne alter alteriuff 
jussa detrectantes subditos adjuvaret. Cum Suedis agi jam coe- 
pisse. Si tarnen hi abruptis cceptis colloquiis mallent Coloniam 
mittere, quod se non arbitrari, non negaturum se petentibus li- 
teras tuti itineris. Sed ncc Batavis si id postularent. Addebat 
Imperator, ita se credere. Venetos, quod hac in re agerent, magiff 
agere quod rogati a Gallis operam negare non potuissent, quam 
quod ipsi postulata sequa existimarent. Ea oecasione delapsi 
Bumus ad sermoncm de conditione prineipum Germaniae: in pos- 
Bessione eos esse a multis sseculis fcedera faciendi patriam com- 
munem non ledentia. Ut cum talibus egisse Imperatores ssepe. 
Denique illustre adferebam argumentum ex paco Verbiniana, in 
qua regum uterque plurimos Germaniae principes ut socios atque 
tmicos suos comprehensos voluisset. Et quia Sabaudum, pro 
cujus legatis datae essent literae, plus habere juris quam Germaniae^ 
principes Caesariani dixerant, disserui, cum quoque vasallum esse 
imperii ejusque per Longobardiam vicarium. Quod vero Ger- 
maniae principes praeter homagium etiam judiciis, quae Spirae nuna 
exercentur, teneantur, in eo par ipsis in alios jus quäle aliis in 
ipsos, tantundemquo eis accedere quantum decedere. Nam et ab 
ipsis quosdam legi judices: et ipsum Imperatorem ibidem con- 
Teniri. Illud addebat Venetus, dixisse Imperatorem, ni ipsum ut 
Imperatorem agnoscat rex Galliae, se quoque eum pro rege Gallia? 
non habiturum. Mihi videntur ne inchoari quidem ulla posse 
coUoquia, si in limine ea offensa jaciatur. Invitanti nos ad Co- 
lonicnsem conventum eidem Veneto dixi, eum locum nostriff 



Digitized by 



Google 



384 

liorninibus infestum cunctaque circumjecta et literis et com 
antibus minari periculum. Idque facile ei persuasi. Ceterum 
me arbitrari sive Hamburgum sive Haga placeret ponendifl 
pacem fundamentis, facile Suedos aptaturos se amicorum deside: 
idque tarn Anglis quam Gallis significatum. Ex Helvetiia hi 
mu8, conventuros Khaetos et ut videtur probaturos, quae acta c 
Mediolani, mitti ab iisdero legatos iu Hispaoiam. NoUe He 
tios, transitum per suas terras dux Bernhardus capiat, tum 
alia, tum quod Constantise metuant. Ex Italia multum immi 
tum morbis Hispani exercituni : in Vercelleusi agro ssevam fu 
populationem : plura indies erumpere indicia arcame conventi< 
Hispanum inter et Sabaudum. Exspectari a Crequiaco ym p 
tum, equites dcg: sed credo non admodum in promptu esse 
auxilium. In regno Neapolitano refoveri classiarium militem 
ad novos man conatus impulsorem esse Oquenduro, petito et 
a Majorica milite. Quae de Batavis captae sunt merces prs 
naves ipsas aestimari millione et cggm scutatorum. Ab iis c 
Livomum perductae essent, magnam pecuniam accepisse du< 
Etruscum pro ea, quae sibi a regno Neapolitano deberetur; 
nuatibus etiam per Hispaniam prohibitum quos ibi reditus 
beut alienare. Pontificis malo loco esse valetudinem. Is si 
ritur, fitque, ut credibile est, ad Hispani nutum Pontifex, pot 
«a res Gallos excitare ad ea oonsilia, quae a rebus protestant] 
minus erunt aliena. Haec postquam scripseram, intelligo ad^ 
BUS ^reginam* illamque Chevreusii mitigatum; ^regiis* [jussis] s 
tarnen nobiles quidam de domo •reginae* relegati. Ivojum 
Luxemburgico octingentis militibus defensum subegit Castilions 
Sancti Pauli Fanum in Belgico fine ab hoste desertum cardin 
Valettae cessit militi. Nunc hi Hesdinum petere dicuntur: 
<}8t, ut quicquam magni agant hoc anno. Nescio an pro c« 
afBrmare ausim, quod Galli praedicant, transgressos Rhenum a 
Rhinavium, Benfeldio non procul, Halerium primo, deinde ( 
suis ducem Bernhardum. Literas enim nondum habemus de 
re. Gunichaudus jesuita, quod mirum in ejus societatis hom 
nisi quod hoc modo alia sua purgare quaerunt, in ecclesia hie 
signi, quae est Germani Antisidoriensis, publice dixit, hom: 
esse judicii exigui, qui de belli hujus, quod nunc rex gerit, 
fititia disputent. Se ex cathedra veritatis affirmare omnibus, 
ratumque id se vel suo signare sanguine, justissime proque : 
religione sumpta haec arma, tencrique omnes regis subditoi 
bona et vitam tam sancto proposito devovere. Nisi enim se 



Digitized by 



Google 



885 

oppoBuisset sese, eo abitura fuisse Hispani regis consilia, ut Pon- 
tificem Buum faceret eleeinosynarium. Piccolominius magno cum 
exercitu Montern Hannonise tegit. Plura nunc non erant, nisi ut, 
quod seroper facio, Deum precer, Excellentissime atque IlluBtris- 
aime Domine, pro rebus regni, reginse, Tuaeque Sublimitatis pro- 
aperis. Lutetiae ^ Augusti 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Rusticse seditionis millia aliquot in Querciaco agro caesa. 
Metuere Germanos video Erfurdo, Lunemburgo, Hanovise. Jo- 
liannes Waertius in Badensi agro vm millia, sex ad Bhenum ha- 
bere SavelliuB creditur. Jam nunc nuntium certum accipimus 
de Rheno transito a duce Bernharde et aliquot ppst diebus caesis 
Waertii copiis, cujus rei historiaro, ita ut a tilio, qui apud ducem 
Bemhardum est, mihi mittitur, hie addo. Scribit mihi dux, ex 
quo hinc abiit, xxn obsidiones tum magnas tum parvas sibi per- 
actas. 



166. Lut. Paris. ^ Aug. 1637. 

Excellentissime atque lUustrissime Domine. 

Die lunae proxime exacto Silvanectum profectus, postridie 
apud Chantiliacum regis alloquendi habui copiam. Gratulatus ei 
de hujus anni prosperis, actisque gratiis pro tantis curis atque 
laboribus in rem communem, veni ad res ducis Bernhardi et, 
quando is jam Rhenum transiisset ibique immuniisset sese, ro- 
gavi, ut augercntur ejus copiae eique vires darentur non modo 
ad tenendam sedem jam captam, sed et ad promovenda arma 
sublevandosque eorum animos, qui jam sub gravi jugo in Ger- 
mania gemunt. Nostros Suedos nuUa in parte defuisse officio, 
aed cum alibi cessaretur, coortis cunctis hostibus in mareschallum 
Bannerium, nihil ei reliquum factu extra prudentem receptum. 
Nunc in id laborari, ut ei submittatur novus e Suedia miles ad 
invadendam Silesiam aut hostium alia. Pacis coUoquia discussa 
a nostris, ideo quod appareret dissidium inter ipsos regemque a 
Cssarianis quaeri. Rex se vicissim reginae nostre, sorori suae, 

Grotü bre/. 26 



Digitized by 



Google 



386 

dixit precari fausta omoia. Laudavit valde Bannerium, ostei 
que 86 rationes consiliorum ejus bene intelligere. Duci B 
bard o velie se tan tum militis mittere, quantum maximum f 
gallie» res possent. Haud dubie eo tendere bostes, nos ut 
socient Id vero unice cavendum. Dixi ego praeterea, da 
nostris legatis mandatum agendi cum legatis ipsius de nexu 
piore. Id vero rex silentio praeteriit. Cum Anglis quotidie aj 
Cbavigniaeus et Bulionius, et, quid agant, celant nos sedulo. 
natum utrimque foedus aiunt Ångli. Bulionius negat quicq 
peractum, nisi et Suedi accedant et Batavi: urgerique se, ut 
quid seorsim conceptum signent, verum se non properatu 
probarique volebat videri quod ego dicebam, qui pacis no 
participes esse vellent, eos aut aperte debere in causam des« 
dere aut certe et onerum belli subire partem. De regina mire 
mores aulici magno consensu aiunt eam, cum intelligeret de 
bensas esse literas suas, quas per Angliam in Hispaniam mis 
notasque intellectas, et super eis rebus interrogaretur, ad r 
indulgentiam confugisse fassamque coram novem testibus, 
quibus paenitentiarii et regis et ipsius, rerum belli a seci 
Noyerius, se Hispanis significasse rationes disturbandi foed 
anglici, indicasse loca Gallise invalida, consilia Gallorum in u: 
belgicas, et ne quid Hispani crederent Batelerio, monacbo M 
morum societatis, qui missus in Hispaniam fuerat sumto prset< 
exsolvendi voti, quod S. Isidoro regina fecisset: revera ut ani 
potentum circa pacem bellumque exploraret. Neque haec ( 
fessam tantum sed et sua manu signasse, addita et mentione < 
donatse alterius culpae, cum anno 31 cum Farginia moliti( 
quasdam habuisset, Gallias rebus contrarias. Addunt dictum 
rege in Hispania non condonari talia, vetitamque in 'exteras 
giones quicquam scribere nisi subscribente Senesaea, quam 
rcx comitem dedit. Qui vero cardinali male volunt, ficta 
esse dicunt omnia, nihil repertum in literis; id vero restitissc 
qui matrem, fratrem, regii sanguinis principes omnes regi re 
disset invisos, nuper et caram regi puellam Fayettam expuli 
aula, nunc et in thalamum regis inferret discordiam, et reg 
exitio vacuum faceret locum Combalett« matrimonio, quae lib< 
in Gallia regnaturos undecunque quaereret. Sed reginae dejei 
animus vultusque, etiam ex moerore morbus, et infrequentes a 
eam principes feminae credibile faciunt aliquid admisisse < 
monachis suasoribus, quod ipsa crederet in rem cessurum i 
gionis romana: eorum malö, quos hsereticos vocant. Auditus ^ 



Digitized by 



Google 



387 

quater cubicularius reginae, qui in Bastilia servatur. Multi quo- 
tidie de reginse domesticis araandantur. Bonum hinc sperari 
uDum potest, implacabilius inter Hispanos Gallosque odium, ac- 
cedcntibus ad causaa publicas privatis insuper offensis, quanquam 
nuntii pontiBcii sermones promittunt indutias. Bulionius, cum 
ei adeasem, dixit et hoc, omnis pecuni», qusB nobis promiesa esset, 
etiam chartas ad Sanctichaumontium transmissas. Sed eum regia 
pecunia satis libere ad res uti alias, nee Bulionius dissimulabat, 
et affirmat gnarus taliuna Heufdius. Ab Anglis illud, quo nos 
vocarent, colloquium trahi, quam diu vellent, posse, atque interim 
impediri pacificationem nostram nosque in bello teneri Anglis 
spectantibus tantum, fatebatur idem Bulionius. Mitto tabellam 
munitionum, quas in Rheni insula inque ripa ulteriore fecit dux 
Bernhardus, a filio mihi transmissam. Addo et historiam a Gallis 
editam, ut cum ea, quam a duce Bernhardo acceperam, compare- 
tuT. De Manicampii fideli opera, quae dicunt, non mentiuntur. 
Ceterum neque Halerius neque quisquam e Gallis auxilio ducis 
a rege datis, cum Rhenus transiretur, cumque depelleretur Waer- 
tius, adfuere. In Belgico fine nihil 6t aliud, nisi quod ad Mal- 
bodium diligenter se Galli muniunt. Mitto et Marini literas, qui 
de Vesontione quod dicit in eo fallitur. Reginse inter cetera et 
hoc objicitur, quod dixerit, se. si optio detur, ut aut Delphinum 
pariat, aut pacem faciat, hoc prselaturam. Intelligimus a Rhsstis 
legatos ire in Hispaniam, testandi obsequii causa, et ut firmentur 
aut etiam augeantur concessa a Leganesio. Eosdem a Leganesio 
urgeri, ut promissum Hispaniae in usus militem sine mora mit- 
tan t. Missum et a duce Parmensi legatum in Hispaniam de suis 
rebus. Cairum oppidum in via, qua a Finale itur, captum a Gallis 
et Pedemontanis, quos nunc imminere Carcanse, loco inde haud 
ita multum absito. Jam nunc nuntii adveniunt rei non magne, 
sed quales quotidie evenire inter propinquos hostes necesse est, 
ad Belgicum (inem captum a Gallis oppidulum Bcllimontium et 
rounicipium Soram. Haec supra nihil nunc habeo, nisi ut deum 
precer, Excellentissime et Illustrissime Domine, res ut regno, 
reginse, Tuaeque Sublimitati secundet. Lutetiae ^{ Augusti 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 



Digitized by 



Google 



388 



156. Lut. Paris. 5 Sept. Cal. nov. K 

Excellentissime atque lUustrissiine Domine. 

In magna exspectatione est haec aula, quid futurum sit H 
burgi super pactis Wismariensibus et Hagae super anglicano 
dere. Venit ad me venetus legatus: ait in Hispauia plane r< 
sari literas tuti itineris pro Batavis. Örat, si missuri sunt Colon 
Suedi, ut Venetorum operam in impetrandis tuti itineris gra 
habeant; additque intelligere se e Gallis, in pactis Wismariensi' 
quae jam probatum iri pro certo habeatur, Coloniam locum colloc 
placuisse. Dixi nihil definite ea de re convenisse: sed pro 
qui tunc erat, rerum statu visum eum locum non incoromod 
Evenisse interea multa, quae sententiam mutare possint, ctrc 
sessa omnia hostili milite, legatum ita se in protestantes ger 
ut praeter ludibria nihil sit exspectandum; propositum ab An^ 
ut antequam cum hostibus ineantur colloquia, prius cum i 
agatur de modo legibusque poscenda^ pacis. Interea nuntius, 
hic est, pontificius e regis Gallise ministris quaesivit, an aliud ( 
obstaret conventui Coloniensi praeter tuti itineris pro legatii 
teras. Boswellus, qui res anglicas in Batavis curat, ut nunc 
esse incipit, principem Arausionensem prius quam ordines < 
venit, ut ei placeret eligi aliquos cum quibus agi posset. Res] 
dit princeps Arausionensis videndam prius formulam concep 
Lutetiae. Id video minus ex voto esse. Anglorum legatus c 
narius ab Anglia dixit intellexisse se ex Bulionio före, ut 
Suedia foedus aut a me aut ab aliquo secretario signaretur. ] 
mihi ex «quo esse, mea an alterius opera ad signandum foe 
si probaretur, regina uti vellet. •Idem* mihi dixit •Butiller 
filium* in rebus agendis •fidei* esse •malae*. Avennas Hanne 
oppidum cospit obsidere cardinalis Valetta, parte suorum ali 
ad muniendum Malbodium relicta. Sunt in praesidio Avei 
mille quingenti. De successu Gnlli nonnihil dubitant, quia q 
que bona propngnacula habet valium urbis et extra id o] 
lunata, vergitque jam annus. De Socova in Vasconico Ii 
oppugnando jactantur sermones. Sed is locus Brmus est ab < 
ribus et milite, facilesque ex Hispania aditus habet, ut es 
bula, quam mitto, Tua Sublimitas cognoscet. Dampvilleriam 
Luxcmburgico municipium, circumsidet Castilionaeus. Apud 
teravium in Burguudiae comitatu caesi sunt hostium pedites: e 



Digitized by 



Google 



389 

tes aliquaramulti in Luxemburgico apud Olisium. Venit a duoe 
Bernhard o Manicampius, ColmarisB praefectus: ait is, pontem e 
navibus impositum Rheno: rursum feliciter in Waertianos pug- 
natum. Regem suppetias örat, quse nisi accelerentur, vix erit, ut 
insessa tutari possit dux Vinariensis, si verum est, quod scribitur, 
accessisse ad Waertium snb Savellio equitem, et sub Forgatio 
Croati, Granamque cum machinis adventare eodem: ducem vero 
Carolum Lotharingum a tergo semet ioferre. Additur bis, quos- 
dam Vinariensis milites ex insidiis csßsos, et credibile est, inter 
tam vicinos exercitus multas före in utrumque proeliorum vices. 
Sanctichaumontius, quantum intelligere datur, apud regem Danias 
nihil obtinuit et huc venit. Hagenovia egressi Galli apud Kal» 
tenhusium castella qusBdam cepere inter duos ämnes in proximo 
coeuntes. Colligunt copias Bavavus, Maguntiacensis, Coloniensis, 
Wurtsburgensis, contra Hanoviam, an repellendo duci Bernhardo, 
incertum adhuc. Dum omnia scrutor Suedise antiquitatis monu- 
menta, incidi in locuro Constantini Forphyrogennetse, Imperatoris 
Constantinopolitani, ex quo manifestissimum est et Vandalos et 
Longobardos, contra quam vult Cluverius, Gothicae esse originis. 
Is locus ex graeco in latinum versus sie habet ex Thcophanis 
historia desumptus. »Erant tum temporis Gothi aliseque gentes 
et multse et magnae in septentrionalibus terrarum ad Danubium 
usque. Inter cas prsestant Gothi, Gepidse, Vandali, nominibus 
non re alia diversi, eodem sermone omnes, Arii prava placita 
sectantes omnes. Hi sub Arcadio et Honorio transgressi Danu- 
bium in Romani Iroperii locis se coUacaverant. Et Gepidae qui- 
dem, divisi postea in Langobardos et Avares, Sirmio et Singedoni 
circumjecta insedere. Visigothi cum Alarioho Romam populati 
in Galliis se posuere, devictis ibi populis. Gothi cum Pannoniam 
primum tenuissont, Theodosio minore concedente, cum is annum 
nonum et decimum regnaret, in Thracia sedes accepere, ibique 
morati p^ annos LVin, ducem habentes Theoderichum, qui et 
patricius et consul erat, Zenonis concessu, Occidentis potiti sunt 
imperio». Haec ille, apud quem sequuntur et alia ad eosdem po- 
pulos pertinentia. Jam nunc venit ad me Truchesius, qui huo 
missus est ad negotia promovenda ducis Bernhardi. Docet me 
duo non bona. Ducem Carolum Brissaci Rhenum transiisse cum 
IV millibus equitibus plerisque. Halerium, qui octo millia ex 
promisso habere debebat, non habere secum plures octingentis: 
ceteros aut missos ad alios regis exercitus, aut fuga dilapsos. 
Queritur per Manicampium dux, tantum temporis jam amissum, 



Digitized by 



Google 



390 

etiam ex quo Rhenum transiit. Qui vero ipsi auxilio venturi 
promittebantur, ubi res exigeret, Longavillanum nihil habere 
militis, Castilionsum abiisse longius, quam ut necessitate urgente 
adesse posset. Retulit etiam regi sermonem ducis Bernhardi, non 
tarnen tanquam jussus, Manicampius: videre ducem, id agi a 
Gallis, ut ipsum perderent, quomodo Rohanium et Rhsetos per- 
diderunt. Se vero daturum operam, ut si pereundum eibi esset, 
honeste periret. Haec omnia perpulere regem, ut et peeuniara 
sub finem hujus mensis numerari juberet, quse duci debetur, ad 
sexcenta florenorum millia, pro quibus spondet Heufdius, et mi- 
litem promitteret, tria scilicet peditum millia, equitum quingen- 
to8. Hos, si Rhenum transire recusent, censet in praesidia distri- 
buondos Manicampius: contra ex Alsatise oppidis et Montepelli- 
cardo sumendos ad parem numerum, qui ducem sequantur. Vi- 
detur is ardere in proelium et omnes quaerere occasiones. Ar- 
gentoratensis civitatis pronus in ipsum favor. Viginii quinque 
naves inde ei submissae, unde pons factus est. Sed mos est illi 
civitati aliisque multis, ut ventus est, ita velum verterc. Itaque 
si illis in locis res hostium invaluerint, facile ab illis studiis de- 
seretur. Haec sunt, quae nunc videbantur scriptu dignn, quae ut 
meliora faciat, Deum rogo, simulque, Excellentissime et Illustris- 
sime Domine, ut regno, reginae, Tuaeque Sublimitati clemens 
aspiret. 5 Scptembris novi Cal. anni 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 

Scribitur principis Francisci Nicolai Lotharingi uxor, quae in 
Batuvia est, uterum gerere. Id difficiliorem Gallorum causam ad 
retinendam Lotharingiam faciet. Scribit e castris cardinalis Va- 
lettas Degenfeldius, captivos dicere etiam Piccolominium ire ad- 
versus ducem Bernhardum. Arduum erit ei, ut video, certamen. 
Literae 3 Septembris ex castris cardinalis Valettas nuntiant, Aven- 
narum derelicto obsidio ob plurimas diflScultates, translatam cu- 
ram ad obsidium Capellae. 



Digitized by 



Google 



391 



167. Lut. Paris. ^ Sept. 1637. 

Excellentissime Domine. 

Quod mihi Sublimitas Tua litens 22 Julii veteris calend. 
datis prscipit, jam ipsa mihi res traDsgresso Rhenum duce Bern- 
hardo injuDxerat. Scripsi jam, optima me responsa accepisse a 
rege et BulioDio de mittendis ad ducem militibus, et quae debe- 
tur pecunia. Milites Truchesius, qui a duce missus ad eum re- 
dit, däri ait paulo plures, quam dictum initio fuerit, ad quater 
mille pedites, equites quiugeutos: dixisse prseterea magnum car- 
<liDalem LoDgavillano injunctum, ut alia coepta potius omuia quam 
ducis pericula deserat. Is dux Longavillanus plus quatuor milli- 
bus noD habet, quibus cepit Bleteravium oppidum prius, nunc et 
arcem duplice defensam fossa. Est id in comitatu Burgundise, 
nbi hactenus se tenet Longavillanus. In ducem Bernhardum 
tantse intelliguntur consurgere undique copiae, ut non promissa 
tantuin impleri, sed et adjici aliquid debeat, si processuum ejus 
aliqua cura est. Est sane, quod doleamus, non tantum annum a 
Oallis, quod res germanicas attinet, transmissum inutilem ad hoc 
usque tempus, quo Rhenum dux transiit, verum etiam ex quo 
transiit, tantum elapsum temporis, tanta momenta in utrumque 
trahentis. Et nunc non desunt, qui existiment, vires suppeditatum 
iri non majores duci Bernharde, quam quibus insulam, quam 
<;epit, et ripse ulterioris margincm in munimentum eorum, quse 
per Alsatiam Galli tenent, tueri possit, relicta suis raalis Ger- 
mania: quod ad cam, de qua scripsi, conjectationem facit. Cetcrum 
cum Hispano satis calet bellum. Nam praeter quod de Biete ra vio 
dixi, Dampvilleriam in Luxemburgico obsessam a 18 Augusti ac- 
cedit operibus Castilionieus. Capellam qui obsidet Valettarum 
exercitus, eruptione forti eorum, qui obsessi sunt, ad milites quin- 
gentos damni non parum accepit. Neque tarnen id spem adimet 
cogendi ante hiemem ad deditionem oppidi. Majus hoc est, quod 
mari Hispanorum octo millia prope Narbonem facto descensu 
Lcucatam oppidum, paucis defensum militibus, obsident, nisi jam 
ceperint. NonnuUi hostium multo majorem numerum praedicant, 
ingentemque Languedocias omnis trepidationem, etiam urbis Nar- 
bonis. Praeest ei provincise dux Alovinus, Schombergii filius, pa- 
ternis meritis magis provectus quam suis. Rex et regina ad S. 
Mauri sunt, duabus ab hac urbe leucis. Pluresque indies amo- 



Digitized by 



Google 



392 

ventur e reginae domesticis, quanquam manente in apeciem con- 
jugii concordia. Abbatissa Vallis Gratis, quam in aliud raona- 
sterium amandari scripseram, capta iu itiuere eet, constitutumque 
hac occasione ab urbis hujuB archiepiscopo, ncquis eam ipsius 
impermissu mooachus invisat. Evernhemio, Benfeldii prsefecto, op- 
time de re communi ac peculiariter de Gallia merito, audio quod 
annui ei rex promiserat male persolvi. In Italia Difail agitur 
scriptu dignum. Pontifex valere recte vult credi, nempe ne ez 
decreto vetere cardinalium corpus, quod agitare dicitur hiapaDica 
factio, regimen urbis ecclesiaeque per obtentum sontici Pontificis 
morbi invadat. Ceterum apoplexia correptus autehac Pontifex 
vix est, ut ad veram sauitatem redeat, si qua fides Hippocraticis 
responsis. Itaque jam nunc et ab Hispanis et a Gallis consilia 
disponuntur, veluti haud dubie vacatura sede. De spe capienda» 
Bredae, de Venloa amissa, de Ruremundse periculo disaertandr 
materiam iis, qui propiores sunt, relinquo. Reiderlandia in Ost* 
frisia, quam occupatam a Landgravio audio, ager est, si recte me* 
mini, fertilis maltumque ei commodaturus. Cornea Licestrius in 
magna apud hanc aulam est gratia, nee dubito, quin aliquid gra- 
tum ipsis confecerit. Scripsit ad me Duraeus de eo negotio, quod 
in Germania inchoavcrat. Scio, vastum esse, quod ab eo propo* 
nitur. Ceterum si quando fortia consilia Angli suscipiant, poasit 
ex politica sociatione etiam de ecclesiastica, ni fällor, inter Sue- 
diam Angliamque (multa enim habent communia) cogitatio in- 
stitui. Ego nunc contentus ero ejus propositum hactenus com- 
mendare, quatenus id neque regni suedici, neque ecdesiarum 
ejus tranquillitati obstiturum judicabitur. Nam tunica propior 
pallio. Haec nunc sufficient, si vota addam, Excellentissime atque 
Illustrissime Domine, pro reginae, regni, Tuaeque Sublimitatis sa- 
lute. Lutetiae ^ Septembris 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
Hugo Grotius. 

Halerius aegre sexcentos habet secum ; de Socova obsidenda 
rumor est: sed non credo adesse, quae ad id opus sunt. 



Digitized by 



Google 



393 



168. Lut. Paris. ^ Sept. 1687. 

Excellentissime atque Illustrissiroe Domine. 

Quidquid habeo temporis, quidqiiid habco virium, quidquid 
aut ingenio aut labore posfium, id me totum Tuae Sublimitati 
pro suromis in mc beneficiis debere, profiteor. Quod ne aolum 
Tus Sublimitati mihique notum sit, volui et humano generi pa- 
tere: eaque mihi praecipua fuit causa molieudi ejus operis, cui 
sniomus accedet honos ex inscripto Tuse Sublimitatis nomine, 
cui non ingratum esse hunc temporis ab injunctis mihi negotiis 
superantis fruetum, non mediocriter et gaudeo, et si id non ni- 
mis elatum est, triumpho. Jubebo igitur describi paulatim et 
coDgeriem externorum testimoniorum, quse gentis suedicse anti- 
quitatem et praeclara facta ita conspicua faciunt, ut qui contra- 
dicere velit, nihil aliud quam pertinaciae famam sit relaturus. Et 
Procopii Vandalica et Gothica a me emendata et in latinum ser- 
monem versa, et quaB alia accessionem non inutilem hujus editio- 
nis facere possunt, si quid interim aut Tuse Sublimitati, aut alii 
minus occupato in meutern venerit, in quo prsefatio mea aut cor- 
rigi possit aut augeri, id discere non minus mihi suave erit quam 
operi utile. Planeque ita velim credat Tua Sublimitas, ita me 
non ministerio tnntum sed toto animo esse sueonem, ut reginse, 
regni, gentisque honor et commoda nuUi indigense magis cordi 
esse possint. Quod ego (sie spero) ita factis setati praesenti, ita 
Bcriptis aetati postersB apertum faciam, ut neque huic, ncque illi 
mea fides, gratusque animus in obscuro sit, det modo vires Dens, 
cujus paternae tutelae, Excellentissime atque Illustrissime Domine, 
Tuam Sublimitatem commendo. Lutetiae ^ Septembris 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor dcvotissimus 
H. Grotius. 



Digitized by 



Google 



394 

150. Lut. Paris. ^ Sept. 

Excellentiesime atque lUustrissime Domine. 

Nod minus dulce mihi quam utile fuit per D. Mulleri: 
per ea qu» scripta mandata accepit cognoscere statum rem 
Suedia Germaniaque, et en discere, ad quae verba actiom 
meas possim componerc. Nunc in eo sura, ut ad regem a< 
obtineam, eiquc tradem regins literas, quaeque mihi injunctf 
explicera, ut deinde D. Mullerus pergat rem urgere ap\ 
cardinalero. Rex Fontebellaquei ex piscatu venatuque volup 
capit, quam noluit negotiis interpellari. Itaque ajunt adm 
nales exspectandum ejus reditum, qui futurus sit inträ qu 
aut quinque dies. Ut magni aliquid agere et in Germaniai 
netrare possit dux Bernhardus, majoribus ei, quam quae mitti 
copiis video opus före: in id enitemur. Venit ad me Lags 
is, qui Coloniae fuit. Legatum, qui ibi est, pontificium laud 
a^qui amantem. Locum tamen conventui Coloniam, ob ad 
civitatis studia, parum commodum esse non negabat, int 
sermones cogitatio nobis incidit, an transferri possit ista 
catio in locum aliquem propinquum Batavis, sed a bello vac 
qualis est Sevemberga aut Hussa Clivi» oppidum, inträ Bs 
rum ämnes. Non videbatur ille id improbare. At venetus 
tus, quem vidi postea, negat sine maximis difEcultatibus n 
posse eum, qui semel et regibus et nobis quoque in pactis 
mariensibus placuisset, locum; et iis, quae ego adferebam, ii 
modis putabat reperiri posse remedia, addebatque, certum 
regem Gallise missurum Coloniam, simulatque datae a Caesai 
et Hispano essent tuti itineris literse pro legatis amicorum, 
Suedi eo mitterent, sive non mitterent: crediturum enim se, 
sui esset officii, prsestitisse, ubi facultatem eo veniendi amic 
cisset. Pontificiam auctoritatem a rege sperni in ea re ho 
non posse. Interim pontificii nnntii de indutiis compon 
inter Austriacos et Gallos laborant, tum Madritii, tum Vi< 
Imperator recepit, quod rogabatur, se facturum, missurumqu< 
mam tractando ei negotio. Difficultates interim tres movebi 
Lotharingia, de regina matro, de obsidibus, quibus indutisE 
nirentur. Ad primum caput respondit nuntius, sperare se, i 
Galliae duo loca Lotharingise retinere sinntur, facile eum passi 
ut Lotharingus in cetera redeat. At in Hispania, nisi etic 



Digitized by 



Google 



395 

conditionibus pacis quis sit regis Gallise animus in antecessum in- 
telligant, non videntur placere indutise, ideo quod ea ratio per- 
tineat ad confirmandos Gallos in possessione rerum alienanim, 
qus possessio paulatim in speciem juris sit transitura. Haec do- 
cemur literis scriptis roense Augusto, Madritii quidcro 22 Au- 
gusti, Viennae autem 8 Augusti, liispanicae illae litcrse prseterea 
Qobis significant, pacatum nuntii animum, qui non tantum ab 
aala se subduxerat, sed et excommunicationem minatus erat ina- 
gistratibuB, quorutn jussu quidam e faroilia nuntii ob rixam cum 
apparitoribus virgis csesus fuerat, in quo ille jura et gentium et 
ecclesiae violata querebatur. Irruptionem illam in Languedociam 
factam spe provincialium animos abstrahendi a regis obsequio, 
coDcitoribus Mommorantii propinquis; et classem Oquendi, quae 
in Brasiliam ire dicebatur, illue jam destinari, retinendas et mul- 
tas naves ad tuendam Hispanise oram, cum a Biserta prsedoncs 
ad Carthaginis Hispanicae et ad Alicantiae agros populabundi se tu- 
lissent, nee ab Anglis abesset metus: eademque de causa non 
audere Hispanos pecunias mari transmittcre, quanquam in magna 
egestate esse cardinalem Hispanum, et stipendii penuria diffluere 
Piccolominii copias haud latebat. Genuutium amicitiam redimi, 
constituto reddenda eis, quse ipsorum fuerant in Batavorum cap- 
tis navibus. At a Vienna, quas dixi, literae praeter jam comme- 
morata hoc habebant, deliberari adhuc de mittende ad cardinalem 
Hispanum supplemento ii mille equitum, quod ad res germanicas 
magis necessarium videretur cavere, ne Vesontio obsideri possit. 
Ex literis Constantinopoli, scriptis 5 Julii, discimus, missum qui- 
dem legatum a Persa ad visirium, qui apud Aleppum est, indc 
iturum Constantinopolim, sed tarnen credi difficiles fore ad pacem 
iaveniendam rationes ob controversiam de Mesopotamia, et quia 
Turca nihil hostile a Transilvania, Tartaria Precopensi, Poloniave 
metuens ferocior futurus esset. In Transilvaniam missa ad Ra- 
goskium munera et codicillos firmantes ei principntum; sed qui- 
bus subesse dolum et arcana ultionis consilia non pauci suspi- 
carentur. In Tartaria jam novum certumque TurcaB clientem 
regno impositum. Eum, qui ibi antehac regnaverat, nuperque 
centum et quinquaginta ductaverat millia, alii in privatam fortu- 
nam redactum, alü et interfectum narrabant, insigne exemplum 
ad noscendas rerum humanarum vices. Cum Polonia paccm 
Turca et velle et habiturus creditur. Xam qui ad ipsum cum 
literis regis Poloniae et armorum ducis venerat, remissum cum 
donis ac mitibus verbis: Cantamirii, qui Polonis nocuerat, factum 



Digitized by 



Google 



396 

adeo Dou probari, ut ipsiua sors a captivo parum distet; 
autem ejus pra^cisis cervicibus luerit Poloni cujuedam es 
Turcicas copias ad Istrum accessisse non malo in Poloniam 
silio, sed ut novus Tartaris rex firmam possessionem tutai 
haberet: neque aliud ad solidam pacem aniicitiamque desid« 
quam ut Cosaccorum rapacitatem vicissim reprimant Poloni 
enim quadragintu ferme navigiis infestum habent Pontum 1 
num. Veueti ad conciliandos Turcae Polonos plurimum labe 
Äddunt quaedam liters, interfectum et Cantamiriuro, quo pl 
Polonis satisfieret, idque in itinere cum ad novam iret praef 
ram. Turcicis in ^gseo navibus damni aliquid, sed non ra 
datum a navibus etruscis. Refero mc a louginquis ad pro] 
Dux Bcrnhardus optima fecit initia per Germaniam belli, 
cum simulasset, se Konsingam obsidere velle, captis jam 
Molbergo et Ettenheimo, hostis auctus jam Isolani ductu c 
tibus sive regimen tis Croatarum undecim, minime ferendum 
eripi sibi oppidum, quod et ad Brissacum et in Wirtenberge 
agrum uberem iter panderet, prcelii avidus occurrit duplici 
tum agmine, cum Crootis et draconariis omnibus, quatuor a 
loricatorum cohortibus. Horum partem simulato recessu 
cum in se traxisset, subito conversa fronte eos impulit, eg 
in juxta fluentcm rivum, ubi mersi multi, multi trucidati 
Nocte tota sparsos dux insecutus partem eorum integram rc 
in valle non longe ab hostilibus castris, et hos quoque pei 
horas laceratos coegit per silvam se in castra referre. A 
cit hosti alias copias et Goetsius. In Italia Galli cum Sj 
dis rem bene gessere Asta non procul, ubi sex hostium i 
oaesa dicuntur. Certiores nuntios exspectamus. Qui hostiu 
Languedociam penetrarunt, omissa cogitatione Leucatae obsidc 
Palmam et alia quaedam invalida municipia cepere, frument 
aucti satis multo. Numerum Alovinus, prsefectus Langued 
esse scribit xiii peditum millia, equites mille quingentos, 8< 
solent qui in periculo sunt, cuncta in majus efFert, quo prom 
ipsi subveniatur: quod ut fiat et rex laborat et omnes Lai 
dociae civitates; crediturque brevi ibi futurus Gallorum ad 
exercitus, nee diu passurus hostem ibi grassari. Baro Degc 
dius, egressus castris nd Malbodium, cum bono equite incid 
excursores hostium, iis captis cognovit, in propinquo latere hoc 
insidias, delectum ex omni exercitu militem. Eas ille cc 
circumvenit, nuUoque suorum vulnere ccpit milites centuro, 
paucos ductorum. Ivoji qui in praesidio erant Galli omnes 



Digitized by 



Google 



397 

danorum conspiratione trucidati documeDtum dedere aut deee- 
renda minora oppida, aut tanto tenenda prsesidio, quod victae ma- 
gis quam domitse multitudinis vim nou metuat. Uxor Chevreusii 
ex illa in regime domum inquisitione malum sibi metuens, sumpto 
habitu ejus sexus, cujus curas induerat, in Angliain profugit. Et 
sant, qui eodem ituram putant reginaro matrem, indigne nuper 
babitam a plebeis magistratibus suspicantibus, Gallos milites in 
ejus domo abscondi. Ajunt Dani, scripsissc Imperatorem regi 
SUG, exisse jam tempus vectigalis in Albim. Sed regem minari 
Hamburgensibus, ni secum transignnt, se et in Oceano et in Bal- 
tico mari, non ut Holsntise aut Stolmaris ducem, sed ut regem 
Daniae näves ipsorum hostiliter habiturum. Jam audimus, retro 
eis Rhennm in sua se recepisse ducem Lotharingum, ideoque 
Longavillanum huc misisse, ut copis sibi majores fierent: tenet 
bic etiamnum se ad Bleteraviura. Ad Dampvilleriam perfecto jam 
castrorum ambitu, sperant Galli ejus oppidi se inträ sesquimestre 
tempus potituros. Rex Fayettam iterum vi dit, incertum an gnaro 
cardinali. Longavillano, cujus uxor mortua est, aula matrimo- 
oium deetinat Combalettse, qua ratione et rem suam familiärem 
ab omni sere alieno sit explicaturus et firmaturus jus praecessio- 
nis, quod contra Guisios, hoc tempore satis invisos, sibi vindicat. 
Nod desunt hic homines supra quam aequum sit suspicaces, qui 
coUusione mutua cardinalis Hispani et principis Arausionensis 
Bredam cum Venloa et Ruremunda permutari volunt, secuturas- 
qae mox indutias: interim belli specie lactari Gallos. Multa 
sunt, quie mihi id faciant non credibile. De Hanovia dolet quod 
audio, utinam falsus sit rumor, transegisse eam cum Imperatore, 
dicturosque oppidanos sacramentum et Imperatori et comiti, 
egresso acceptis pecuniis Ramsseo, de quo ego homine et forti 
et literato tale quid horreo credere. Jam puto in Anglia erit 
Reius, a Polonia missus, ut de spreto Palatino conjugio regem 
8uum excuset. Si illud de Hanovia verum comperitur, multum 
metuo, ne ab •Anglis* id sit profectum, et hi idem cum •Landgravio 
Hassiae* moliantur. Quod si quando *rex Galliae* ad •indutias* re- 
ipiciet, quid de cetero futurum sit, ominis vitandi causa parco 
dicere, optoque cuncta in melius procedant: praecipue vero ut Tua 
Sublimitas, Excellentissimc Illustrissimeque Domine, res gerat 
feliciter. Lutetie ^ Sept. 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 



Digitized by 



Google 



398 



160. Lut. Paris. 26 Sept. 

Excellentissime atque Illustrissime Domine. 

Quid regi dixerim, quid is mihi, literae ad reginam cont 
Multum vereor, ut satis magnae duci Vinariensi dentur cop 
penetrandaro Germaniam. Multi euim Gallorum sie disseru 
Galliae et cardinalis ob multa, quse evenire possunt, referi 
ille a finibus abeat longius. Credibile est et aulse roman; 
nistros, cum inter suse sectse piincipes indutias moliantur, 
modo laboraturos, nc longius, quam nunc est, serpat bellum, 
deerimus nostro officio ego et MuUerus, cui cardinalis, q 
videndum non prsebcat, excusat per valetudinem, additque si 
Josepho, quas sibi dicenda erant velit promere, eum sui facl 
copiam. Id autem amplectitur D. MuUerus, ne optimam s 
nera facienda teropestatem elabi inutilem sinat. De italico j. 
historiam ut editur, (nihil enim, quod certius Fit, ad me hac 
pervenit) mitto, et epistolam cancellarii Montiferratensis e 
pertinentem. Capella 21 postquam obsideri coepta est di< 
idem hujus mensis erat 21, dedita est, cum jam fossa facta p 
et vallo urbis adhaerentia munimenta labefactari machinic 
ruique coepissent. Chevreusii uxor non in Angliam, ut di 
tur, sed in ultimam Gallici regni partem, qua Benearnum s 
spaniam proxirae accedit, se recepit, parato, si quam vin 
intentari intelligat, perfugio. De reginae matris profectio 
Angliam nihil nisi rumor est. Ratihabitionem pactorum W 
riensium multum hie desiderari video: rogatique sumus 
MuUerus et ego ab Heufdio, qui res gallicas sibi prsecipua 
tat, ut eniteremur ad auferendas, si quae sint, moras. Di: 
singuli, ita nos arbitrari, si Galliae placeat concepta a Tua I 
mitate formula, facile conventurum. Idem diximus misso a 
super ea re tentandos Avaugurio. Ni sperato citius dedita 
set Capella, quod ob pestem maxime, quae urbem invaserat 
tigisse creditur, magnum imroinebat periculum parum m 
Gallorum castris ab oppugnatione, quam parabat cardinali 
spanus ad Montern Hannoniae ingentem habens exercitum. 
Hanovia Imperatori conciliata perstat fama et mihi ea, quai 
per scripsi, suspicio. Si •regis Britanniae*homines res suas et *] 
gravii Hassiae* apud *Imperatorem* commodo loco posseo 
nere, esset cur *Belgica libera* ex regione ad *Ama8ium^ 



Digitized by 



Google 



399 

tueret. Nam *Anglia* favit •comiti* contra •plebem*. Est autem 
18 ejus regionis situs qui pliirimum nocere ^belgicis* rebus pos* 
sit. Successor mortuo Charnassaeo in legationem ad Batavos mit- 
titur Estampius, domo Valencia, bonis artibus notus. Chavignia- 
cus a rege missus est Capellam ad sananda quae inter cardinalem 
Valettam et Milerseum intervenere dissidia. Rogarat me Berli- 
sius admissionalis, an non Chavigniacum prius conventurus essem 
quam regem, id facere Anglos, Venetum, Sabaudum. Dixi me 
ex Aogliis ipsis intellexisse, non esse hoc eis perpetuum: quod 
deinde fatebatur. Ceterum si alii tempori conveniret, me visurum» 
Nunc cum literas ab ipsa haberem regiua non debere earum 
sensum ad regem perierri ab alio delibatum ac metuere me, si 
agerem aliter, ne id rcx ipsc sinistrorsum interpretaretur. At si 
quid rex rae audito lectisque literis me agcre cum ministris suis 
velit, me non cessaturum in eis conveniendis. A Roma nuntia- 
tur mors cardinalis Sixti, quem pontificatui destinabat hisponica 
factio, sed in eo parum est situm, cum facile alium sint rcper- 
turi. Cohors sive regimentum, cui Charnassaeus pra^fuit, a prin- 
cipe Arausiouenai commissum dicitur Doucharopio. Is cum re- 
ginae matris partes sectatus sit, diu satisne sit placiturus cardi- 
nali Riceliaco, et an non noya hinc in prineipem Arausionensem 
Teteribus adnascitura sint odia, dubitari potest. De tituUs qua& 
disputatio fuerit inter marcfaionis Sigismundi homines et D. Biel- 
kium ex ipsius D. Bielkii literis et ex actis, quas mihi ostendit 
D. MuUerus, cognovi. Aula romana reges, qui nascendo regnum 
accipiunt, electis praefert, et his Serenissimi tantum dat titulum, 
illis insuper Potentissimi. Suediam pro regno posterioris generia 
habet, rejecta ea mutatione, quae per Gustavum primum facta est, 
et cunctis rebus secutis, quod ea omnia conjuncta sint cum reli- 
gionis mutatione. Morem aulae romanae sequuntur et Veneti et 
Caesariani. Cavendum autem nunc imprimis, cum de conventu 
iustituendo agatur, ne quid ad mittatur suedicae dignitati noxium. 
Jam nunc disco (idis ex literis cardinalem Valettam in unum 
coDtrahere copios, tum quae Capellam cepere, tum quae ad Mal- 
bodium sub Candalio agebant, proeliumque concupiscere, si ea 
adduci possit hostis pares ferme copias habens, id est xy ferme 
millia. Ad Dampvilleriam quae sunt opcribus jam ad urbem ad- 
motis, sperant intra dies xii aut xt eam ad deditionem compelli 
possc; quod si sit, urgebimus, ut impleatur, quod rex sibi propo- 
ritum dixit. Haec dum scribo, duo mihi interveniunt, Avaugurius 
jubens me credere optime mihi velle patrem Josephum; tum 



Digitized by 



Google 



400 

voro is, quem dixi, Estampius ad Batavos legatus, qui me rogc 
ut literarum et amicitise commercia bono Suedise Galliaeque 6e< 
colerem, quod in me rccepi; eique commendavi debitis otd\ 
laudibus D. Camerarium et D. Spiringium. Deus, IlluBtriss 
•et Bxcellentiseime Domine, tibi adsit favens Tuamque Subl; 
tatem semper sospitet augeatque. Lutetiae 26 Septembris anni li 

Tus Sublimitatis cultor devotifisi: 
H. Grotius. 



161. Lut. Paria. 8 Oot. Gal. nov. K 

ExcelleDtissime atque Illustrissime Domine. 

Multa 8uut, ob qufle vereor, ut magni aliquid in Germi 
geratur. Annus preceps et consumpta jam quibua in locia 
Vinariensis erat pabula: ingentes hostium copie, ducis ten 
et auxilia binc satis tarda. Itaquc rumor per hos dies in i 
fuit, concessissc eum in ripam citeriorem. Sedanum Botziua < 
übiret, existimabat inde natam famam, quod dux pontem tr 
movisset Drusenhemum versus, quaerendis pabulis. Quod si 
An insulara et rouniraenta diu possit teuere, videbimus. Ad se 
orem rumorem accedebant a Tiguro liters, quas mihi ostendit 
dinarius Anglis legatus. Vidi et extraordinarium Anglis legat 
qui Hanoviam cum Imperatore convenisse ajebat ac credere 
neque mirari, cogitare et de sua pace Landgravium: volunt e 
Angli, hec omnia evenire, quod foederis cum ipsis perfectio 
hatur tamdiu. Ego de Suedis jussi eos equissima aperare, on 
mitti Hamburgum mandata; eum enim locum pr» Haga pos 
mis consultis et, ut intelligerem, Anglis quoque consensu 
cuisse. Cum de Batavis dicerem, tiroere me, ne commercioi 
per Germaniam amor obstaret, putabat Licestrius vanum b 
esse obtentum, cum jam iidem Batavi inito cum Gallia foec 
tenerentur Imperatorem sibi hostero sumere, quotiea id fac 
<}allia: neque Anglie vires deficere, quibus se de Batavis, si 
lesti esse cupiant, vel ad exitum ipsorum vindicent. Ego i 
dixiy siquid tale moliri cognoscerentur, patitura Batavis rem( 
per indutias ab Hispano, aut propiores cum Gallia nexus, c 
tarnen non före sine periculo libertatis, fatebar. Valde An 



Digitized by 



Google 



401 

placet, quod WisiDariensibus pactis sperant addi legem, ut aperte 
bellum Imperator! Gnllus edieat. Valde etiam probabant, quae a 
me proxime dicta regi fuerant de malis Gallise imminentibus, si 
Germania Austriacse potentis jam adeo domus provincia fieret. 
Leucatam resumpto primo consilio verberat hostis machioie. Di- 
citur bene munitum oppidum: etiam ad ejus pericula ayertenda 
coUectufi in Languedocia xy millium exercitus. Ad Dampville- 
riam minus jam opera procedunt, madente coslo, quod in locie 
uiiginosis grave. Cardinalis Hispanus cum ad Capellam obsi- 
dione liberandam sero se venisse intelligeret, die 21 Septembris, 
ut bic numerus initur, cepit Aymeriam et Barlemontium posita 
inter Landresium et Malbodium oppidula. Inde castra ad Mal- 
bodium, quae regit Gandalius, ex locis eminentibus cum verberas- 
8et aliquandiu, nuUo progressu, retrogreasus est. Chavignius inde 
reversus magna cum clade dejectum hostem multis persuaserat. 
Sed aliud complurium literse nuntiant: nequedum scimus, an 
exemplo cardinalis Hispani, qui sibi adjunxit Piccolominium, etiam 
cardinalia Valetta cum fratre Candalio copiae sociaverit. Inva- 
lescunt etiam in obtento Galliae mari Dunquercani, captisque ali- 
quot Gallorum navibus etiam in Rhedam insulam execendere ausi 
sunt. Exspectatur Dunquercse xxxii navium classis, tres milliones 
et multum ferens militis. quae si eo, ut antehac factum est, pe- 
Dctrare poterit, erit cur miremur, a populo cuncta sua maritimis 
rebus debenti maris possessionem tam ignave deseri. Scribet 
MttUerus, quam humane ab ipso cardinale exceptus sit; multum 
Gallorum animos adeo perhorrescere Rheni transitum, ut et Ba- 
variam attingi haud velit pater Josephus. Manent suspiciones 
mutuae Gallos inter et Batavos: et nova accessit materia, missi ad 
propinqua hostibus hinc Chavignius, inde Muschius, arcanorum 
miDistri, creditique pari utrinquc diffidentia seorsim de pace agere 
aut indutiis. Ego cum video, quantas sibi opes parent cardinalis 
Riceliacus ejusque propinqui per bellum, quod multa falsis ero- 
gationum nominibus occultat, vix adducor, ut credam, aut pacem 
ab CO expeti nut illas longas, de quibus cum D. MuUero locutus 
est, indutias. Est et Atrebatibus oppidum haud magnum Ru- 
minganum nomine; id noctumo impetu cepit Sanctipreulius, Ar- 
dresae, quae Caleto non longe abest, praefectus, inter 20 et 21 dies 
Septembris, ut hie computatur. Dixit mihi inter alios sermones 
Licestrius, optare se, eam esse aetatem principis Angliae, ut de 
coDJugio reginaa nostr» cogitare possit. Respondi, multos haud 
dubie cogitaturos, sed inter omnes neminem mihi occurrere, po- 

Grotii href, 26 



Digitized by 



Google 



402 

tentior qui sit. Et ipse et Ordinarius legatus ostenduDt valc 
expetere, ut praeter foedus, de quo nunc agitur, etiam ecclesia 
regni utriusque aliqua fiat consociatio, idque ipsum gratissii 
archiepiacopo fore. Eos Hispanos, qui in Languedocia jam t 
eo portatos fuisse batavicis navigiis, fama est, captis credere i 
quam, quod quidam susurrant, per avaritiam mercatorum : qui 
men malo Inborare multos ejus gentis etiam ad publicum u 
periculum, non nego. Scribit mihi, qui apud ducem Bemhar 
eat, filius meus ^} Septerobris, dum apud Rhenum agunt, per 
oquos quater raille, prster quos hostes cepere: ac nisi bre 
Gallia auxilia adsint, futurum, ut aut in Lotharingia aut in 
gundiae comitatu hibement. Duas hostium turmas Game 
egrcssas 26 Septembris novi Cal. a Gallis caesas, accipimus. 
postrema pugna, qus inter ducem Bernhardum et Waertium 
5 die Septembris, varia fuit fama. Ceterum optimis testibt 
videor disccre, captum tunc a Wacrtio pontem minorem, per q 
in insulam ibatur. Cum immineret majori alten, occurisse ij 
ducem : in ea pugna ictum Waertium vulnere, quod a mala de 
aurem usque pervadcbat. Tta recessisse cum a proelio, qu 
quinta hora matutina ad secundam postmeridianam duraverat. 
terea temporis ajunt musquettarum ejaculationes factas lm, 
mentorum dccc: quod verumne sit an faroae datum, judi 
supersedeo. Illud constat, ad id usque tempus, et ad ^ 
tembris duplas fiiisse hostium copias ad illas ducis. Dens cv 
det optima, tum publicis rebus, tum Tuae Sublimitati, Exce 
tissimc atque Illustrissime Domine. Lutetiae 3 Octobris 
Cal. 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotiss 

H. Grotius. 

Angli de Hamburgo mutatum ajunt, ac rursus praelatam 
gam colloquiis de foedere. Videntur autem mihi parum pi 
rare ea in re, dum nos hello detinemur, fruentes ipsi t< 
Europas commerciis, securi rerum palatinarum, aut lactat 
amant, nova spe aliqua. 



Digitized by 



Google 



408 



188. Lut. Paris. 6 Oot. Cal. nov. 1687. 

Excellentissime atque lUustrissime Domine. 

Quid regi dixcrim, cum literas ei regins datas 30 tJulii tra- 
derem, quid ille mihi, jam scripsi. Ex quo D. MuUerus patri 
primum Josepho, deinde ipai lucutus est cardioali, datum est a 
rege perscriptum responsum, ad utrumque nostrum pertinens. Id 
mitto simulque literas regis ad reginam, dominam nostram, car- 
diDslis autem ad Sublimitatem Tuam. Que promittuntur spe- 
ciosa sunt: sed res urget, et Dampvilleriae obsidio, ex qua pars 
pendet prumissorum, durat etiumnunc. Hostis duci Bernhardo, 
ut nuper indicavi, duplo validior erat 24 Septembris noyi Cal. 
Post id tempus certi nihil de eo nccepimus, rum öres tan tum non 
optimoa. Et quod vere proximo facturos se dicunt, longum est, 
et rapiendis oceasionibus, si quae iterum ad pacem se dederint, 
opportunum : yideturque, ut nunc res sunt, in Lotharingia aut lo- 
cis Ticinis dux hiemem acturus. Arma pro libertate sumptA Ger- 
manis, quod exprimendum censuere, in eo videtur mihi respioi 
propofiitum foederis gallobritannici, quod nisi aliquid, ut semper 
censui, nostris rebus adversum occultaret, non tam diu ac tam 
anxie premeretur. Movet me et hoc valde, quod qui hic Ha- 
novie res agit, ait de ea urbe pactiones a comite factas conscio 
Landgravio: quod Landgravius et ipse paci inhiare dicitur, et ad 
eam uti Anglorum consiliis, idque intrat^i Frisia Orientali, ubi 
malta comiti, multa Imperatori potent, si velit, commodatura 
efficere. Ad haec accedit, quod non modo in Germania hactenus 
nihil hiuc agitur, resque egregiae per rooram corruptse sunt; sed 
et quod post factum illud gallobritannicum foedus de Wisma- 
riensi foedere loquuntur, ut antehac monui, parcius cunctantiusque ; 
aeque mihi credibile fit, laborantibus cum maxim e pontificis mi- 
nistris ad pacem perpetuam aut temporariam inter pontificios 
coDsti tuend am, hane aulam, quse ob plurimas causas aulam roma- 
nam respicit, venturam ad indictionem belli in Ferdinandum III 
ejusque socios pontificios. Pater Josephus, in quem pleraque 
curarum cardinalis Riceliacus, per malam valetudinem labori impar, 
rejicit, cardinalitiam purpuram sperare perseverat. Belle vrio in 
Angliam eanti hinc legato ejusdem patris Josephi imperio comes 
addituf jesuita. Idem fit aliis. Haec illi cum agunt, suis se rebus 
bene consulere existimant: nostris autem rebus parum haec sunt 



Digitized by 



Google 



404 

coDvenienlia. Dampvilleria 27 Septembris novi Cal. mac 
feriebatur xiv: perruptumque erat operibus valium urbie, 
extriDsecus fossam am bit, quae contraacarpa militari vocabul 
citur. Multse et granat« jactantur in urbem, saccoque b 
pulveris forte incenso periciilum adiit D. FeuqueriuB. Ingei 
hac urbe aulaque laetitia est, hodieque ad hymnum Te Dem 
nendum rex in urbem venit ob res supra, quam eperari po 
prosperas ad Leucatam. Nam liberata ea urbs obsidio est t 
in 30 dies, ac praeterea irrupt» hostium, quae ibi erant, munit 
egregiae clara Gallorum virtute, qui Hispanos numero pare 
quindeeim millia utrinque fuisse dicuntur) operibus vero defe 
eo perculerunt impetu, ut fugam illi ceperint, machinis vi 
relictis xlt, mortariis iv, captivis factis d, caesis, ut hie 
est, quatuor millibus. Dux erat Hispanorum Cerbello ille, i 
Rhaetorum malo, cujus scipio ac tunica in praeda reperta 
Signa capta nuntiantur equestria quinque, pedestria duod< 
In Italia mortuus est dux Mantuanus, haerede nepote com 
dato Venetorum tutelae, quibus honos obtigit, qui Romanis i 
dum liberi adhuc erant, ut ipsorum fidei summae fortunae p 
crederentur. A Neapoli literae ajunt in illo ad Ästam pi 
quod magnifice a Gallis praedicatum fuit, periisse ex hisp 
exercitu sexcentos, machinas desiderari sex, ex eo nihil ac 
sed ex Neapolitano regno turmas decem, quae in speratam 
tificis mortem paratae tenebantur, missas jam Mediolanum. I 
Leganesium prope Valentiam esse: ad Novaram Martinum 
gonem: in Alcxandrino agro eos, qui Hispano militant, Germ 
pontem Pado impositura, ut coire, si opus sit, copiae po 
Marchio Villa gallus apud Verccllas habebat vi millia ped 
equitis aliquid, tantumque negotii in Italia erat Hispnnis, u 
gatas in comitatum Burgundise suppctias mittere nequierint. 
rema haec e Mediolano scribuntur. At Tiguro dilatum adhu 
et Rhaetorum et Vallitelinatium legatorum in Hispaniam, 
utrosque blanda spe sustentare mavult Leganesius, quam d 
tione controversiarum alteram partem ofFendere. In Luceri 
pontificionim Helvetiorum conventu actum nihil: sed con 
Helvetios, quod nee pecuniae promissae ad diem solvantur, et 
tra pacta populäres ipsorum ad opera facienda apud Finale 
castello struendo cogantur. Ex Anglia discimus, polonum 
tum non populo minus quam regi ingratum: nee mausuram 
tavis, quae hoc anno simulando transmissa est, piscandi liberti 
Remissi a rege, qui huc e castris venerant, Chavigniacus et 



Digitized by 



Google 



405 

re praesente constituant, ex usu sit Malbodium de- 
eseri. Quae hic cursitant de Hanovia pactiones, co- 
3nt ea, quse pax habet Pragensis, et si qua in pace 
magis ex ejus usu: fructus monasterii Sluchterensis: 
n oppido ut comes habeat: sed et hoc, ut oppidaui 
quoque fidem et auxilia iu hostes jurent: captivi ut 
[lainsseo dentur LM thalerorum imperialium. Haec ut 
Imperator, utque concedat ftamsaso, quae Suedi ipsi 
donaruDt prsedia, curae sua; ducturum Maguntiacen- 
El datum iri obsides. De Trcvirensi quin libertatem 
robata electione romani regis, venia accepta gallici 
adjutore Leopoido, hic desiit dubitari. Non omisi 
dinem Hanoviensem, qui hinc it ad Batavos, ut me- 
X comitem Hanoviensem ante actorum, neque speret 
se, cum pacta ferme his similia intercessissent, obli- 
im domum Austriacam. Tamen intelligo, et cum do- 
o, signata ab ipso pacta, ut aegre regressus detur, et 
fcipulatsB pecunise colorem obduci, quod impendia fe- 
in cohortem sive regimentum missum eam in urbcm 
ae, cui stipendia niiUa sint soluta. Ad hunc dolorem 
r, quod a Benfeldio literae secretarii ducis Vinarien- 
illud sub Manicampio auxilium, cujus praecipue men- 
in responso facit, multum esse infra numerum, qui 
pe mille quingentos pedites, equites trecentos. Id si 
secipua promissi parte, quid est quod de reliquo dic- 
De munitionibus ad Leucutam Hispanorum sie audio, 
srductas opere perpetuo ab ea urbe ad lacum, qui ad 
ist, horse itinere, castellis interpositis quinque, pro* 
abentibus quaterna, receptibus prseterea, quos reduc- 
satis multis. Protestantium gallorum causa gaudeo 
I (sunt enim hi pleriquc religionis istius) plurimam 
lem in illa ad Leucatam pugna retuHsse. Illud ad- 
torisB ejus pugnse, qua Waertium vulneratum nuper 
i Gallis, quos tutando träns pontem castello dux Vi- 
uorat, laborantibus Germani subvenissent, parum tum 
os abfuisse, quin hostium machinas caperent, sed a 
j derelictos. Vidi scriptum baronis Lecquii, qui pro 
.0, dum is CurisB abest, praesidia rexit Vallis Telinae, 
ic Glavennse, famam ducis Rohanii multum onerans. 
inquam credere Rohanium voluisse, quse ei per fidos 
Rhsetorum cum Hispanis consociatione significabantur, 



Digitized by 



Google- 



406 

pacta fecisse, nuUa urgente, ut Lecquius sentit monuitque saep 
necessitate. In iis posuisse, ee ea daturun) effectui, etiamsi co 
traria a rege mandata advenirent. Scripsisse eum Lecquio ssepii 
distincte mandatum sibi a rege, sie ut ageret. Cum Lecqui 
misisset, qui ipsa inspiceret mandata, nihil repertum aliud qua] 
si aliter non possct, educeret regium militero: retentas ab < 
Noyerii literas ad Lecquium, quibus jubebatur Crequiacus da 
omnem operam, ne tanta munimenta desererentur, donec ja 
Lecquius Rohanii imperiis et consilio legati gallici apud Venet 
impulsus, Valle Telina ac annexis locis exiisset. Ego de cau 
quidem tota nihil judico: sed video satis esse causae, cur Roll 
nius Genevae esse malit quam in Gallia« Dens, Excellentissir 
Domine, reginae, regno, Tuaeque Sublimitati propitius adsit. L 
teti» 8 Octobris novi Cal. 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissim 
H. Grotius. 



168. Lut. Paris. j\ Ootob. 16S 

Exccllentissime Domine. 

Quid aut velint Angli aut nolint, difficile divinatu est. Scri 
tum sibi ajunt, Hagae actum iri de toto hoc Lutetiano foedei 
Atqui Batavi ejus rei, ut audio, causa Cracovium mittunt Hai 
burgum. Cum legato dicerem, a ßoswello foedus Ordinibus F( 
deratis praelectum esse, mirabatur si totum. Quasrenti mihi, i 
arcanae aliquae pactiones cssent, respondit satis circumspecti 
nullas tales esse signatas. De eo, quod ex me intellexisset, tu 
pervenisse foederis exemplum ad Sublimitatem Tuam, scripsis 
se ajebat in Angliam. In Italia mortem Mantuani excepit mo 
Sabaudi * ducis. Ea vero speratur nihil nocitura gallicis rebi 
quando tutela principis pueri ac principatuum data est vidu 
regis sorori, cujus sempcr propensus pro Gallis fuit animus. Ej 
auctoritatem haud dubie rex cunctis def endet viribus: et ipsa i 
fensa cardinali Sabaudo ac Thomas principi, a quibus non medi 
criter laesa est, eo magis sc consiliis Galliae datura est, quod ill 
rum hie Hispano militet, alter rerum hispanicarum tutelam 
aula romana susceperit. Mortuus est et comes Verrucae, intira 



Digitized by 



Google 



407 

flpud defuQctum ducem gratise. Ambos febris abstulit malign», 
Don ultra undecim dies duci tracta. Yidetur vis coDsiliorum poat- 
hae maxima ex parte futura penes patrem Menottum jesuitam 
magnae solertise peritiaeque. De Hanovia nihil mirari Gallos, miror. 
Multi de *pace* sermones, propendetque eo haud dubie *regi8 
Oalliae* animus. Malbodium a Gallis dcrelictum est: et junxere 
se exercitus cardinalis Valettae et fratris ejus Gandalii, frustra id 
impediro Dixo Piccolominio. Longavillanus Ghaussimum obsidet, 
misitque duas cohortes, quae efficere milites diountur bis mille 
quandriDgeDtos, ad ducem Vinariensem. Gastilionaeus Darapvil- 
lerise jam fossaro obruit. Scriptse Narbonae lY Octobris, ut hie 
numeramus, literae nos veriora, quam vulgata sunt antehac, de 
proelio ad Leucatam docent. Gecidisse quingentos ferme partim 
e Gallis, partim ex hostibus. Gallorum vulneratos mille, vocari- 
que ab ipsis hoc proßlium felicem temeritatem. Habebat Gerbello 
octo millia peditum, equites mille ducentos, exspectabatque novas 
copias; neque urbs Leucata ultra triduum poterat defendi. Utrum- 
que praevenit Gallornm audacia, adfuitque luccessus spem ultra. 
Noete enim sequente, nulla satis gravi, quae quidem cognoscatur, 
causa, hostis munimenta cgregia a mari producta ad lacum, ma- 
cbinasque dcseruit, Victoria, ut solent, Galli facti negligentiorcs. 
Pulvis bellicus et alia belli instrumenta, qua? servari ex usu 
fuerat, rapinis dispersa. Pecuniae, quae post victoriam numerata 
centurionibus fuerat, nihil ad milites cum pervenisset, dilapsi ii 
magna pars, et relicta inhumata caesorum hostium corpora ccelum 
infecere. Hostis contra acceptum malum curam auxit, diciturque 
firmatus iyh militum proxima Pirenaei loca teuere et imminere 
occasionibus. Venit huc •princeps Condaeus*, ut *Riceliaco* opem 
fcrat. Nam *regis Galliae* circa *Riceliacum nutat* animus, prae- 
sertim ex quo •rex* bis diebus iterum *Fayettam* vidit. Creditur 
mitti mox princeps Condaeus in Aquitaniam aut in Languedociam. 
ijuidam Espernonii consilia suspectant. Ego npn arbitror eum 
trium filiorum magnificas fortunas objecturum casibus, tantae ex- 
perientiae prudentiaeque senem. Injeci sermonem apud* Angliae 
legatum, posse inter Angliam Suediamque novum quoddam foedus, 
a Lutetiano diversum, magisque optandum ad tutandas res pro- 
testantium confici. Sed aut fällor valde, aut illi nihil aliud quam 
pacem ex suo commodo spectant. Mitto, quam modo accepi, 
historiam a viro fidei optimee accurate scriptam de iis, quae Gallis 
in itinere evcnerunt, dum a Malbodio exercitus cum altero a 
Landresio veniente conjunctum it, muhum distantem ab ca, quae 



Digitized by 



Google 



408 

plebi exhilarondse vulgatur. Deu8, Excellcntiesime atque Illuetris- 
sime Domine, res regni, reginae, Tuaeque Sublimitatis ac famili» 
ipsius prosperet. ^ Octobris 1637. 

Tuae Sublimitatis ciiltor devotissimus 
H. Grotius. 

Est Mantuani heres annorum novem: Sabaudi quadrennis 
loDga tutela, agnati pro hostibus, Gallos in Italiae aditu uon pas- 
surus Hispanus, longa belli materia, nostris, ni fällor, rebus haud 
incommoda. 



164. Lut. Paris. ^\ Ootob. 1687. 

Excellentissime atque lUustrissime Domine. 

Vidit me comes Licestrius, incertus adhuc, quantum sermo- 
nes ejus ferebant, Hagasne an Hamburg! coituri essent a Suedia 
Lutetiaque acturi de foedere Lutetiae reformato. Ea res si suc- 
cedat, (porsisto autem diffidere) posset et de ecclesiastica unitate 
inter easdem gentes sperari aliquid. Qua de re loquens idera 
Licestrius putabat, si germani principes ob bella in eandem con- 
sultationem convocari nequirent, tarnen non praetereundos Batavos. 
Dixi cognosse me ex Duraei literis Batavos ab eo consilio aver- 
siores, quod Dordrechtanae synodi actis reipublicae suae quietem 
niti crederent. Ea autem, quae ibi ut necessaria urgerentur, a 
Intheranis, quos vocant, damnari ut noxia, quod ei multis expli- 
cui, et neganti, excludcndos esse Batavos, respondi posse initium 
ab aliis ficri, et ipsos invitari postea, si forte exemplum sequi 
velint: neque id magis ad eorum injuriam pertinere, quam quod 
cum Gallis Angli foedus iniissent, ad quod jam et nos et Ba- 
tavi ab ipsis vocaremur. Sanctichaumontius in aulam ut ve- 
nit multum conquestus de pecunia per Heufdium nobis nu- 
merata: ita enim existimat, ac sie existimari opus est, perve- 
nisse jam ad Tuam Sublimitatem eam pecuniam; ejus autem 
pecuniae retentionem unicum fuisse, quo Tua Sublimitas cogi posset, 
ut pacta Wismariensia rata fieri signataque tradi curaret. Praeterea 
apparuit aulae, ut me monet Heufdius, plus a Sanctichaumontio 
de illis quingentis, quae debebantur, millibus persolutum Tuae 
Sublimitati fuisse, quam hie fuerit creditum, atque ob id Heufdio 



Digitized by 



Google 



409 

quam restabat adsignatiim. Ideo si cvederent, non- 
am Tuae Subliroituti per Heufdhim pecuninm, revo- 
ationes. Quarc omnino opus est, ita cuncta Hisseri 
umerationem non credant intercessisse. Qua de re 
ringium moneo, ut oonsonent ea, quaB dicit hie Heuf- 

quae isthic dicentur. Respousum quod Galli nuntio 
ficio, indutias suadenti, an ad Sublimitatem Tuam 
üssum enim a Gallis audio, itemque foederis Lute- 
, scire me erit utile. Hispani a Leucata repulsi re- 
ano se tenent. De Dampvilleria bonum exspectamus 
nquam Isolanus eo et dux Carolus se contulisse di- 
ni fällor tam benc munitis Castilionaei castris. Galli, 
;um sunt finem, tarn prseeipite anno nihil ultra acturi 
mquam de obsidendo Castelleto sunt rumusculi. De 
rdo pridem nihil habemus certi. Dicitur autem rc- 
Qgi obsidium. Johannes autem Waertius Offen burgi 
is ducem superare etiara nunc. Ad famam ventiiri 
n ducis Bernhard!, Stuccardi in Wirtembcrgico solo 
io protestantiura orta dicitur et suppliciis rcpressa. 
inorura factio quaedam cardinalis Sabaudi erupit, quo 
ura esse debet, ut sororem, etiam ducis testamento 
datam, et jam ab ordinibus Sabaudis et Subalpinis 
um populorum dictam, et armis et sui nominis auc- 
ntet; quaB quidem auctoritas quo magis in conspectu 
t, princeps Condaeus creditur illuc mitti. Veneti 
?lli adhuc exsortes, arma tamen sibi contra omnia 
mdant. A Mediolano literae pergunt dicere, in illo a 
•raedicato proelio non longe ab Asta ad Monbaldonum 
n occisos. Esse in Alexandrino agro Hispanorum 
psumque Alexandriae Leganesium. Ducis Mirandu- 

esse principis Galeotti filium, euraque exemplo pa- 
Hispanorum committere. Ad Aquas Helveticas con- 
ri Tiguro discimus, ubi vetera illa repotentur, toties 
iciendo Rheni in Valle Telina castello, de pace con- 
er utramque Burgundiam, de pccuniis, quas Galli 
avaro multum cogi militis indidem scribitur: a Flo- 
»raifecturam maris ab Hispano dari cardinali Etrusco: 
ji, quicquid ereptum fiierat, reddi. Quod *ego* exi- 
)er idem et •Heufdius* putat, •Gallos* a *bello*, quod 
i* attinet, *alienos* nee aliter idem ille de *Belgica 
iraat: multaeque ad *me* ex *Batavis* literae paria 



Digitized by 



Goo gle 



410 

eignificant. Credibile est, *Papam* aliquid confecissc *int 
gern Galliae* et *Imperatorem*. Deus, Excellentissiine De 
reginse, regni, Tuseque Sublimitatis res secundet. Lute 
Octob. 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devoti« 
H. GrotiuB. 



166. Lut. Paris. §} Ootob. 

Excellentissime atque lUustrissime Domine. 

Dampvilleria jam pcrductis ad valium operibus obside 
dcditu est commodum in ipso aiticulo, cum ad oppugnanda 
Isolanus et Cantclmus advenissent. Urgebimus nunc, ut i 
antur ea, quse in hunc eventum rex nobis de mittendo ad ( 
Bernhardum milite promiserat. Nam huc usque tenues sun 
üd enm venere, copise, ut mihi scribit ibi qui militat Ringi 
De Hanovia melius sperare incipio, quando qui hie ejus 
*res agit, comitem abrupisse cogitationes itineris illuc, nar: 
rex XX millia florenorum comiti, totidem pro factis iropen 
ad emenda alimenta Ramsaeo, neque minus militi mittit. 
dinalem Hispanum auctum intelligimus mm Croatis et eq 
aliquo. Sed neque illi neque Gallis quicquam moliendi t< 
indulgebit annus. Vitriacus, Provinci« prsefectus, in car 
Bastiliae datus est. Hsec illum paena sequitur ob pulsatum 
episcopum Burdegalensem, qu» res ad injuriam ecclesi« pei 
creditur. Reginas matri in multis adversis aliquid feret 
veteris inimici calamitas. In Espemonium manent offensa 
quam is in Aquitania illa, quse Bispaniam attingit, bellum 
quam victoriam, hostisque possessionem firmet dissimuland 
Chevreusii uxor, non satis tutnm se sub regis imperio putai 
licto Benearno intra Hispanise fines concessit. Pugnae i 
fact« in comitatu Burgundiae et signa quaedam capta ho 
Heri magno cum honore celebrata justa et laudes praedicat« 
Victoris Sabaudi, cujus fräter cardinalis palam sibi partero 
deberi vulgat. In Portugallia motus esse aliqui nuntiant 
rex, quo hostium mala et questus plebis intendat, vetuit ex 



Digitized by 



Google 



411 

i proviDciis cannabim aut caanabinas telas expor- 
IU8 näves instruere Hispani ncqucunt. Sed galH- 
)ruin avaritia metuere nos facit, ne satis serventur 
e Anglis nihildum video, cur meliora sperem quam 
quod Lcslseus in usum ducis Bernhardi permissus 
i8 conscribere, beneficium tale est, quale et Hispa- 
reditur. Mojoribus opus sit testimoniis, ut eos 

commodis studere credamus, quanquam Batavi 
i fastum gravem esse anglicae aula? credunt. Ipsi 
ifdere gallobritannico consiliis studiisque distra- 
m intelligo. Rohanii opera videntur usuri Veneti 
Volunt enim illi patres non quidem misceri 
la ostentando suae tutelae totique Itali» consulere. 
ani sugillationcm hic nuper regiae uxoris, Hispanse, 
apernando probris gravibus regis sororem, quae in 
licentius sane viventem quam mores Itali terant. 
Ueriam 27 mensis hujus ex novo calendario, cum 
s Gantelmianorum militum castra sua adortos ceci- 

ad me venetus legatus, narrans intellectum sibi 
, quos hic habuissct D. Mullerus, displicuisse in 

quae reginse nostrae solum Serenissimae, non et 
dedissent nomen. Non id factum, quod minoris, 

regnum Suedicum «stimarent, sed ex suo more 
gi Galliae scribi aliter quam Serenissimo et Chri- 
c regi Hispanise quam Serenissimo et Catholico. 
nihil Venetis praescribere: ceterum reges Suediae a 
[}ue regibus salutatos semper Serenissimos et Po- 
que aequum esse, ut ab ullo principe aut republica 
r. Reges, quos nominaret, Ghristianissimi forte ti- 
Jici tanti sestimare quanti illum Potentissimi. Sue- 
am oblitam longinquis gentibus, quod gravia cum 
lorum vires pridem detinuissent, solitas ceteroqui 

nosci. Addidi et alia, quae ad dignitatem gentis 
>ixit, scripturum se suis rectoribus. Tara Hispani- 
licus exercitus, ut nos recentes literae docent, in 
t, cura obsidendi Castelleti dilata in annum ve« 
iacus satis rigide custoditur, jussis in agros disce- 
et filio. Provinciae praefectura comiti Alaisio, qui 
Sublimitati missus fuit obviam, mandatur. Duci 
I ad Leucatam bene gestas mareschalli Franciae ho- 
cripsit cardinalis Sabaudus viduae venire se velie, 



Digitized by 



Google 



412 

ut coram ei omnia praestet obaequia. Ipsa respondit, id tempon 
Don convenire. Crequiaeus arcem Romansiam in subalpina regione 
ab ho8tibu8 recepit. Ab aula hispaoica literse ostenduDt, man- 
data inde Romarn missa agendi de indutiis. Legato, qui ibi est, 
anglico benigna verba überall ter däri in negotio palatino, spe 
abstrahendi Anglos ab iis, quae nunc celent, fooderibus. De tribus 
millionibus in Flandriam mittendis rumorem magis esse quam 
rem para tam. Et Olisippone et Eborae ob tributa ita motam 
plebem, ut ab incendio etiam regiarutn domuum sibi non tom- 
peraverint. Principi Thomae, qui in Belgica militat, data sex millia 
sciitatorum annua, ex fructibus eorum, quae in regno Neapolitano 
possedit dux Sabaudus. Quartam partem usurarum, pro quibus 
pignora data sunt, item mercedum sedium locatarum regem per 
duos hos an nos sibi sumere: id ei valiturum milliones duodecim. 
Ex Ncapolitano regno salis oneri adjectos Carolinos duos: statim- 
que reportos mercatores, qui millionem auri eo vectigali sibi obli- 
gato promitterent, partim praesentem pecuniam, partim in menses 
distributam. Ex sexdecim nummis, qui gråna dicuntur, in focos 
confieri ibidem cxi millia scutatorum. A Mediolano etiam de 
pupilli Mantuani tutela disputari inter sanguine propinquos. Oc- 
tingentos ibi a Neapoli exspectari equites. Addam his preces, 
Excellentissime et lUustrissime Domine, pro Tuae Sublimitatis 
regnique rebus prosperis §j Octob. 1637. 

Tiiae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 



166. Lut. Paris. 7 Nov. Gal. nov. 1687. 

Excellentissime atque lUustrissime Domine. 

Incipiam a mira Gallorum felicitate, qui post receptas in- 
sulas et Picardiam omnem excepto Gastelleto, pulsum Langue- 
docia hostem, subito etiam Aquitaniam recuperarunt, ubi structa 
«'gregia castella Bordagainae, Carraeni, Socovae et Ciburae, praeter 
minora Oroniae, Handaiae, Hispani ^ Octobris deseruere, quod 
maxime mirum, nulla parte dejecta, exieruntque, ut scribitur, 
sexies mille pedites, turmae decem. De causa tam subiti consilii 
varie disseritur. Multi grassante pestilentia derelicta loca mor- 



Digitized by 



Google 



413 

^ccdcDtc etiaro aliquo Vasconii iüpultus mctu. Non- 
;e8 per Hispaniam seditiones ad se traxisse hunc 
it. Alii de arcanis indutiis murmurant aliquid, cui 
ioni obstant hod pauca. Nam cardinalis Riceliaci 
1 dubie et sparsos et occupatos tenere eos, qui po 

86 possent opponere: et belli impendia multas et 
inguineis ejus lucvandi latebras prsbent: et jam in 
ntem LX milliones extra ordinem in belli usus colli- 
bit. Accedit, quod res Italise quietem vix passurse 
nit ad proxiraa Pedemontio GeDuatium loca magna 
baudus cardinalis, habens indigenam nobilitatem 

faventem et metucntem Galliae societatis. Jussus 
Pater Menottus, cujus magna jam ibi auctoritas, 
in oppidum aliquod, et, si quid moveret, ut moturus 
stodiis circumsepiendum censuerat. Nee minora in 
eis ditione turbarum semina. Mater pupilli in Hi- 
or cohibetur a primoribus aliis in partieipationem 
), et quia Casalis praesidium potiore ex parte e Gallis 
etorum autem mercenario milite tenetur Mantua. 
n agro Mediolanensi habet novem prope millia pe- 
6 bis mille. Missae Neapolim naves, quae novas pe- 
B adducerent. Sicut haec non mala sunt, ita summe 
, Germaniae curam ita a Gallis projectam hoc anno, 
nos et res ipsa monebamus. Halerius vix qundrin- 

ultroque non modo petentibus missionem dedit, sed 
D petentibus. Nova auxilia, quae ad octo aut amplius 
ssa erant, ad mille homines non perveniunt. Dux 
loriibus equorum ea passus est damna (septera millia 
tua memorantur) ut ei plus mille sexcentis, qui equis 
1 supersint. Imparera hosti se videns castella insului 
snum Gallis tradidit aut servanda aut ipsorum cum 
ttenda. Ipse ad quartam leucam a Basilea in mon- 
i tenet, mandataque regis exspectat, Burgundiae co- 
rna sibi destinans. Capta jam pridem est Dampvil- 
i terapus promissorum pars magna dilata fuerat; sed 
erit auxilia mittere in locis arctis aegre se susten- 
•se jam militem, sed pecunias ob pontis impendia et 
lonae extraordinarias postulat. Insulam interim Brun- 
jursat hostis quotidie. Quae cuncta quo certius Tua 
tgnoscat, mitto exempla epistolae ducis ad me liberum 
tntis, alterum ad me filii, qui apud ducem est, postu- 



Digitized by 



Google- 



414 

lationum prseterca, cum quibus in banc aulam a duce miesus 
Truchesiufl, tabulae etiam, quae penes captivos bostes repert 
ineulam, quam modo nominavi et apposita ei munimenta d 
gentis, adjecta narratiuncula quadam. Cardinalis Riceliacus 
nitudinem suam in dies magis oetenUt. Nuper cum laudes n 
ducis Sabaudi in magno templo celebrarentur, sedem sibi 
jussit qualem regi, deropto quod pulvilli non erant liliati: h 
autem secum et satellites suos et satellitum prsefcctum, quae c 
Dunquam spectata hactenus. Vitriacus in Bastilia etiam nun 
urgetur a provinciae legatis crimine peculatus, non tarn 
quam cum praefectis aliis communi. Putatur tarnen Halerii f 
favor et odium in eum reginae matris valiturum, ne quid 
carcerem patiatur, ibi violatas dignitatis ecclesiasticse poenas 
graves luiturus. Et dicitur hanc calamitatem parum milit 
ferre, homo ferox in secundis, adversorum intolerans. Estam 
ad Batavos legatum marchionem rex feoit, quo ceteros le 
praefulgeat. Audio in Frisia Oricntali esse viduam Landgra 
amicitia gallica constantem satis, et eodem ivisse Hanoviae • 
tem cum sororc. Sed fräter defuncti ex secundo conjugio t 
res in Hassia, et Sigenhemium, ut audio, invasit. Procerum 
terea in iis locis plerique ad pacem festinant. Pater Jose 
in quem cardinalis pleraque negotiorum reclinat, ita die 
quasi indicere bellum Imperatori non detrectaturi sin t Galli. 
tcrum appetens romanae gratiae ita pergit favere Bavaro, 
vel maximc ducis Bernhardi conatibus obstiterit. Principen 
latinum se ducem praebiturum exercitui, qui Landgravii fui 
raor hie fuerat: sed Angli id negant se credere, nee conce 
vidctur Landgravii vidua, nisi magna praestent Angli, quod 
rum noudum videtur. Dicenti in colloquio mecum bestem 
gato ordinario anglo agi de Daniae regis filio marito dand 
ginae nostrae, dixi intempestiva adhuc esse de ea re consili 
rcginae aetate, quae moribus Septentrionis a nuptiis satis long 
esset. Cum adjiceret, credi Polonum in pretium nov% affin 
aliquid in Suediam si non suo at Imperatoris nomine moliti 
respondi, vix mc id credere, cum nobilitas polona, cujus ma 
potestas est, talis belli sensura sit adversa tantum, patente 
rum terra ad nostros et Moscoviae nobis amicte incursus: e> 
speris autem, si qua regi provenissent, quod vix sit speran 
nihil accessurum ipsorum genti; libertatem vero etiam in m 
futuram periculo. Ajebat idem legatus a rege suo liberam 
tionem nostris aliisque dari, Hagae an Hamburgi, quae urbs 



Digitized by 



Google 



415 

semper nostris rebus opportunior visa est, agerc de foedere Lu- 
teliftno velien t . Addebat venisse in Angliam legatum a Marc- 
censi rege, qui ejectis Anglorum ope piratis potitus sit Salcas^ 
sed quam jam circumsidcat novi vatis exercitus: ciii malo valde 
ab antiquo obnoxia est Afrorum superstitio. Ostendit idero mihi 
literas ad se D. archiepiscopi in me magis, quam auiim dicerc, 
hoDorificas: narravitque datum a se et coUega suo Licestrio prin- 
cipi Condseo Celsitudinis titulum, cum primum regis super id^ 
quod is titulus subjectis alterius juris dari non soleret, volunta* 
tem explorassent, atque is dixisset boni sc consulturum honorem 
domui suse habitum. Ego eo rundem legatorum exemplo luctum 
indui tum de Sabaudo, tum de Landgravio, reginse nostrse foede* 
rate. Princeps Condeus de itinere in Italiam se excusavit. Mater 
Mantuani ducis plus 28 annis non habet. Mortui ducis testa- 
mentum exsecutores ejus prseceptorum nominat ducem Longavil* 
lanum et D. Davausium. Princeps Arausionensis Casiilionaei filios 
duos ad se vocavit, ut praeter agnatoe plurimos, etiam cognatoa 
habeat adminicula potentise. Mitto praeter quse dixi et ducis 
Rohanii apologeticum libellum, nullo se magis quam rerum ta- 
ciendarum silentio defendentis. Maria Nivernensis ac postea 
Mantuani ducis filia, faujus pueri ducis amita, bona ejus domus 
in Gallia sita sibi vindicat, jure Albinagii, quod tale est, ut extra 
regnum natos a possidendis rebus soli, nisi regis impetraverint 
veniam, excludat. Mihi non videntur ferre tempora, ut is rigor 
adversus summi imperii compotem foederatumque Gallise princi* 
pem usurpetur. Istahabebam hujus temporis: id vero perpetuum^ 
quod Deum precor, Bxcellentissime atque lUustrissime Domine^ 
pro rebus, regno, reginae Tuaeque Sublimitati prosperis. Lutetia» 
7 Novembris novi Cal. anni 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimua 
H. Grotitts. 



Digitized by 



Google 



416 



167. Lut. Paris. ^ Nov. 1 

Excellentissime atque Illustrissime Domine. 

Ad implenda en, quse rcx per se perque cardinalcm mi) 
D. Mullero proiniserat, coDveniendum mihi censui Noyerium 
inter quatuor status gallici secretarios belli cura gravis lat< 
paténs incumbit. At ipse ad me venit prior, ac cum ei oc 
dissem, quantum nostru interesset aliquid a Gallis per Germai 
tentari, quantum ex mora accepimus detrimenti, quam res ea 
proclivis esset regi post Languedociam et Aquitaniam hostil 
armis liberatas, ipsaque perlegissem pollicitationis regise ve 
dixit nihil opus me id, quod nostra referret, multis exsequi, 
idem non minus referret et regis et Gallise. Copias per }A 
campium missas aliquanto majores faciebat, quam dux et Tni 
sius, ad MCCC. Mitti nunc alias ex cardinalis Valette exei 
et eo, qui Dampvilleriam cepisset. Eas postea dixere mil 
Heufdius et Truchesius före ad mille equites, pedites mille, 
debatque Heufdius eam pecuniam, quae fine Novembris duci 
beri inciperet, prsenumerandivm ei, si Rhenum transgredi v< 
At Noyerius ita loquebatur, quasi vix speraret ducem Trane 
nana petituriim, quod in montanis, ubi nunc esset, locis, Basil 
inter et comitatum Biirgundiae, diu a bello intactis, opulent« 
militiquc sedes forent. Pontis membra disjecta jacent sub 
sidio castelli ad Rhenum, quod a Gallis defenditur, quom 
pateant ad hostium injurias. Is, quem dixi, Noyerius ita est i 
tiGci cjusque placitis ac rebus addicte serviens, ut etiam d< 
cardinali faciendo Romae sermones sint. Talis cum sit, prompt 
animo ea est facturus, quse protestantium per Germaniam 
bique res labefactent, quam quicquam eorum, per quse ei ^ 
recipere possint. Ac sicut isti homines induci non possunt, 
Bavaro veliut optime, in quem praecipue diriguntur ducis B 
hardi, si Rhenum transeat, consilia; ita video etiam Brande 
gici causam apud eos non parum habere favoris. Et his sti 
suis obtendunt spem, ni fällor, inanem per hoc aliquando de 
Austriacae auferri posse continuum jam tam diu in eorum 
guine Imperium. Interim dum ipsi de pace agunt et indi 
nostras spes rejiciunt in ver proximum. Pontifex plurimuB 
indutias laborat, aut universales aut certe per Italiam. Heui 
ex iis, quibuscum loquitur, sermonibiis putare se ait, ut rata h 



Digitized by 



Google 



417 

^ismariensia; Galloa promissas pecunias sine immi- 
msuros; in hello Imperatori indicendo non aeque 
et exspectaturum ea de re nova mandata Davau- 
ietum in Picardia ajebat Noyeriue recuperari a Gallia 
'olnissent: sed id non tanti visum. Sunt multi, qui 
linere Cimaco Gallos, ut in hostili Belgarum solo 
lt. Castilionseus dicitur ire in obsidionem Ivoji, 
nuper Hispani receperant. Id si est, parum ex eo 
i^eniet ad ducem Bernhardum; sed poterit, si res 

id suppleri ex iis, quae Bohanii fuere, copiis; nisi 
it et bas Longavillanus Salinarum in comitatu Bur- 
iioni, nam id quoque dici audio. Multum laetantur 
tiones hinc in Hispaniam transgressas. Portugallia 
sommota, ut non procul a defectione res sit. Id si 
ndum esset Gallis ac Batavis, quomodo vetera illa 
mos et Portugallenses odia ad mansurum aliquod 
rduci possint. Olim Angli Antonium notbum in 
egnum reducere voluerunt, quod ipse populi levitate 
facilitate amiserat. Is nothos reliquit duos, quorum 

praelatis partibus in Brabantia vivit, alter in Gallia : 

bonis actibus cognitus. At si conspirent, quorum 
tium Hispano facessi, viresque initiis subministrent, 
:iendas ibi partes sit potior duce Bragantiae, opibus 
pollente, orto ex Catbarina filia Eduardi, qui Edu- 
fuerat ejus Henrici, qui post Sebastianum regnavit. 
tem illius jus omnes per Portugalliam scholae defen- 
)uam eis silentium imponerent Philippi Castellae re- 
airum quia existimabant eruditi, filiam ex filio natam 

prseferendam filio nato ex filia, qualis erat Philip- 
his cogitare illorum sit, quos ea res propius spectat. 
;turam rumor destinat Frederico, principis Arausio- 

qui hic militaribus artibus instruitur. Archiepisco- 
I, juvenis filius ducis Guisii, rege inconsulto ex Italia 
mit aroore percitus Anna?, quse minor est filia ducis 
do mortui. Non difEculter ei matrimonium hoc per- 
linalis Riceliacus, si ei vellet sacerdotia, quse multa 
ssidet, pure a se abdicere: at is non ita amens amore 
mpiat ante nuptias omnia illa sacerdotia in fratrem 
rre, quod perdifficile obtentu erit. Ceterum ut Hi- 
edam non optimo esse loco, etiam hoc accedit, quod 
)audus cliens haud dubius Hispanise, a Genuati agro 

27 



Digitized by 



Googl&^ 



418 

retro se Romarn tulit, acceptis a fratris vidua literis, quibus e 
reditus tum profani tum sacri a defuncto duce ademptos non it 
futurum tantum, sed et in perpetuum reddit. Det Deus, Excel 
lentissime et Illustrissime Domine, Tuae Sublimitati cuncta pro 
spera. Lutetiae ^ Novembris 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimui 
Hugo Grotius. 

Venit, haec postquam scripseram, ad me Truchesius. Is multi 
incerta nunc habet, quae prius certa duzerat. Jubetur, multun 
circumducto itinere ire ad Feuquerium, qui apud Viridunum est 
Is vero iturusne sit ad ducem Bernbardum et copias ducturua 
an missurus, et quas et quantas, nescit Truchesius. Heufdius pe 
cuniam numerare differt, donec mandatum ducis speciale acce 
perit, quasi idoneus rerum actor non tanti sit, quanti scripta 
mandata: nec concessum petenti duci, ut ad vitanda intertrimentt 
pecunias e Gallia ad se portari faciat. Tum vero, quod minim< 
placet, Noyerius ad minuendos sumptus pontem vult derelinqui 
quia partim ex conductis navibus constat. Perendie constitui 
hinc abire Truchesius. Dux Bernhardus ultra sex millia non ha 
bet, ex pactis cum Gallia obligatus alere xii equitum, sex pedi 
tum millia, sed id quominus pr»stet, excusant eum loca, in qui 
bus vivit et equorum hominumque mortes. Miratur ipse Truchesiuj 
tantam in suis negotiis de subito mutationem, nec quid potissi 
mum suspicetur satis seit. Etiam quae de obsidionibus scripsi 
ita quidem rumoribus circumferuntur, sed parum adhuc explorau 
sunt. Quod hic de regis in pacem studio in vulgus editur, mitto 
Dicitur dux Bernhardus per Ascham et Angestenuro ivisse versui 
Laumontium et Delmontium. 



168. Lut. Paris. i{ Nov. 1687 

Excellentissime atque Illustrissime Domine. 

Incipiam a re jocosa, sed quae, ni fällor, ducit sena. Re: 
initio hujus anni et se et regnum suum voto dicavit sanctae vir 
gini: nec dubitat huic voto referro, quae ipsi hoc anno in omn 
Galliae limite feliciter cecidere. Nec tantum quater centena frän 



Digitized by 



Google 



419 

08 ftltare parat virgini ezcitare in ecclesia hujus ur- 
i; sed et diem, qui in medium mensem Augustum 
isumptione, quam vocant, virginis nomen habentem, 
antefaac impensius vult coli, eisque de rebus literas 
1 parlamentum Parisiense, cujus ego inspectioni re- 
coDgruat satis id, quod agitur, cum salica lege. 

sancta virgo, ut credibile est, D. cardinalem Rice- 
ium juris sui fecerit, quid restabit aliud quam ut 
dreat? An ex eodem hoc voto fluat, quod auxiliis et 
it valde exiguis in Germaniam penetrare non potu- 
lariensis: quod in locis arctis agens ducis speciosus 

ad IT millia, ut Angli ad se scribi ajunt, defluxerit, 
^que imminuatur indies in montanis illis locis, non 
^, ut mihi dixerat Noyerius, sed macris et exsuccis: 
) castella trans eisque Rhenum, et pons ipse et mu- 
, Gallorum commissa custodiae, in hostium venerint 
prudentiae Sublimitatis Tuae dijudicandum relinquo, 
Ulis malis plura scribere, quando et ipse scripsi post- 
use ad Truchesii usque abitum cognoveram, et accu- 
Mngit, qui in vicinis locis nunc vivit, D. MuUerus. 
li hie res tractant maximas, ita suas res agere, etiam 
\ auxilio, ut tamen saepe in gratiam romanse aulae 
tium evertant, jam diu est, quod conspicimus. Nee 
ublimitas Tua, quod nunc *Roma* discimus, vixisse 
^ familia, dum is apud *Suecos* ageret, quendam no- 
7*, qui cuncta, quse cognoscere potuit, transcripsit ad 
cardinalem*, cujus operse mercedem is homo nactus 

beneficium Viriduni. De obsidionibus Ivoji, Sali- 
ci fabulse fuere. De •indutiis* raulti serraones. Hosti 
esse audio decem millia. Dux Vinariensis nisi ali- 
ager, Campanus puta aut Burgundus ei ad hiberna 

illas tenues exercitus sui reliquias aegre servabit. 
scuniae faciendae rationes etiam hoc hie repertum est, 
m, qui ex publice privatis debentur, quarta duntaxat 
itur. Venit huc a Genuensi republica legatus, cui 
uidem de more misi: sed carrucam illico redire jussi, 

oriretur cum hominibus nuntii pontificii, iniqua no- 

9 in locis. Ego eundem legatum prior adire consti- 
»atavo feci nuper; sed cum mihi dixerit legatus an- 
rdinarius, se ad eum non iturum, neque Excellentiae 
itulum, quibus de rebus proprium non habeo manda- 



Digitized by 



Google^ 



480 

tum, et id e tarn longinquis locis opperiri serum sit, nihil n 
putavi me posse facere, quam si illius exemplum suman 
mandato. Idem legatus anglicus dixit mihi, suum regem pai 
per 8U08 agere de inducendis ud foedus Lutetianum aliis, 
Hamburg!, sive Hag», ideoquc et Boswello dedisse mandat 
Hag8e est, et iis, qui Hamburg! sunt, Wyckio, Averioque. Cet 
dolere sibi ajebat, quod, dum non eligitur locus, tempora diffl 
Dixi arbitrari me, nostros jam difficiles fore in sequenda 
angli voluntate, locum quod attinet: Hamburgum tamen ^ 
mihi ad nostras consultationes opportunius. Cum urgeren 
quid ad bellum esse ipsis conferendum, dixit pecuniis c 
regem suum, me non reticente, cum Europas prope totius 
mercia in Angliam corriventur, fieri non posse, quin multum 
increscant regis vectigalia. De belle a Gallis profitendo in 
dinandum HI puto, ubi ad rem ventum erit, apparituros n 
quos nunc occultat Davausius. Unum est Anglorum factum \ 
quod legatum polonum a se dimisere, non dato ei regis consp 
Helvetii minaciter apud ducem Vinariensem conquesti sunt, 
miles ejus in ipsorum agros excurreret. Preces addam, E 
lentissime et Illustrissime Domine, pro regni, reginse. Tu 
Sublimitatis rebus prosperis. Lutetiae ^ Novembris 1637. 

Tue Sublimitatis cultor devotise 
H. Grotius. 

Rumor hie est, Oranum, Africae oppidum, quod Hispani 
sident, obsideri a Mauris. Galliens exercitus, qui ad Belg 
finem est, circa Hanapium esse dicitur: Hispanicus partim 
Cameracum et Bouchaimum, partim apud Quesnoium et Bavai 



168. Lut. Pairia. i{ Nov. : 

Excellentissime atque Illustrissime Domine. 

Qui ad me nunquam venerat antehac D. Chavigniacus, 
qua de causa venerit, quibus usus sit sermonibus, quos a m 
tulerit, cognoscet Sublimitas Tua ab exemplo literarum, 



Digitized by 



Google 



421 

ipdnB Togatu scripsi ad D. Salvium, dedique, ut voluit, D. Da- 
YtLXxm domeetico. qui postridie abiturum se dicebat, ceterum, ut 
nuDc audio, adhuc his hseret in locis. An serio voluerint com- 
mendari a me negotium foederis, et spes tantse, quantam exigimus, 
pecunise prsscindi, an vero Austriacis ostendere cupiant in sua 
esse potestate foedus, ubi velint, facere nobiscum, parco in rebus 
tam obscuris judicare. Scio, de indutiis multos esse sermones. 
Scio, a rege episcopum Lexoviensem mitti ad reginam matrem: 
Riverium nobilem ad Margaritam Lotharingam : neque ignoro, fu- 
gam Gallorum a Rheni castellis, ne tentata quidem defensione, 
non dissimilero Hispanorum ab Aquitania fugae, patere ad suspi- 
ciones. Tum vero Feuquerii uxor nescit, an omnino uUis cum 
copiis iturus sit ad ducem Vinariensem maritus suus, an vero 
consilii tantum communicandi causa eum aditurus. Alii ajunt, 
eum illuc proficisci cum iv millibus, non sex, ut dicebat Chavig- 
niacus. Eques dicitur surai ex Castilionseo exercitu, pedes ex 
Germanis, qui sub cardinali Valetta fuere. Sunt et de Longa- 
villano se cum Vinariensi conjuncturo ad capiendum *Rinfeidum* 
susurri: de quibus omnibus difficilis est judicatio, quod ob peri- 
cula rar», ob longos ambitus tardae ad nos perveniant epistolae. 
Dubito etiam verumne sit, quod Massilia scribitur, Niceam, Sa- 
baudici juris urbem maritimam, a classe hispana, cui adfuerit 
cardinalis Sabaudus, impetitam, sed a gallicis navibus, quse forte 
illac in Africam ad reposcendos captivos ibant, exem tam malö, 
arcique urbis inductum gallici militis praesidium. Ex Anglorum 
sermonibus cognosco, malle eos de suo foedere Hagae agi quam 
Hamburgi. Galli dicunt, Anglorum consilia sibi magis magisque 
suspecta fieri, et per Normanniam injecere manus in näves mer- 
cesque anglicas, in rcpensationem earum navium, quas ceperunt 
de Gallis Angli, ideo quod per Gallos libere uti Hispaniensi na- 
vigatu non sinebantur. Manicampius, cum pons et castella hosti 
cessere, Argentorati per morbum fuisse scribitur. Ajunt Galli 
pati jam Ferdinandum, ut et principes Germaniae agant secum de 
pace, sed ad itineris securitatem contenti sint literis, que pro 
Gallis eorumque sociis generaliter dabuntur: id si est, apparet 
compositionem, si qua secutura est, magis ex voluntate Pontificis 
futuram quam ex usu Germanorum protestantium. Johannes 
Waertius omissa Alsatia dicitur repetiisse Transrhenana, Croatis 
tantum nonnullis eis Rhenum relictis. Multum metuo, ne de *in- 
dutiis* aliquid actum sit, quod occultatum sit [neve] *hiemis* interim 
tempus *Suecis* pereat. Deus, Excellentissime et lUustrissime 



Digitized by 



Google 



422 

Domine, favens adsit reginse, regno et Sublimitati Tu«. I 
U Novemb. 1637. 

Tuse Sublimitatis cultor devoti 
H. Grotius. 

Heufdius, ut alii, intelligit, mitti cum Feuquerio nr 
partim equites, partim pedites, illorum plures. Pecuniai 
fine Novembris debitam in parato esse, si adsit ducis sc 
mandatum. De Nicea multi putant ficturo esse periculi 
obtentuB viduae daretur redigendi in potestatem suam lo 
quem, etiam terrestri itinere impedito, potentise suae si 
e Gallise rcgno accipiat, idque mihi satis se probat. Vc 
me Avaugurius in Germanium abiens. Celavit me, ubi 
fixurus esset. Quanti a suo milite fiat dux Vinariensis, et 
patet, quod bis mille equites equis per morbos absumtis p 
eum secuti sunt; mille nunc equos ab Helvetiis eum emi 
telligo. 



170. Lut. Paris. 6 Deo. Cal. nov 

Excellentissime atque Illustrissime Domine. 

Accepi duas a duce Vinariensi literas, et a filio tc 
quarum posteriores tulit, qui huc missus est ad exigendai 
missorum fidem, Betzius. Accepi et a Mullero, et ipsum 
Betzium. Equorum damna captis equis aliis ad ter no 
episcopatu Basileensi et montium vicinis locis miles resi 
Est is ad tria millia et quingentos: quanquam dicuntur ec 
millia. Helvetii misere ad ducem legatos xiii pagorum si^ 
tonum nomine. Postulan t, iis locis decedat, aut certe Helve 
sociorumque agris abstineat. Alioqui opposituros se sui 1 
vires. Manicampius non in optima fama est, quod commissa 
sus castella, morbi ut quidam interpretantur simulatione, 
querit. Assultantur ducis Vinariensis copi» partim a Wac 
equitibus, partim a duce Lotharingo, qui comitatus Burj 
claudit aditus. Ea propter optat dux, Longavillanum ad s 
dere propius, receptui ad versus pericula futurum, mittiqi: 
missa auxilia. Ea auxilia sub Feuquerio mitti audio, non 



Digitized by 



Google 



428 

millia, ut dixerat Chavigniacus, sed equites sexcentos, pedites 
non multo plus mille. Ipsum Feuquerium post ooUoquiutn cum 
duce statim ad suas prefecturas rediturum. Dixit Halerius regis 
jussu duci Vinariensi, nolle quidem Ferdinandum commeatus li- 
tens germanis principibus, quippe suis Imperiique subditis, dare, 
sed pati posse eorum negotia a rege Galliae, ubi de pace agetur, 
propoDi; id euim pro responso datum venetae res agenti. Nolle 
regem sua comraoda a ducis commodis segregare, aut pacem 
facere, nisi per quam et ipsi consulatur. Respondit dux pru- 
denter, se non pro sua privatim causa pugnare, sed pro com- 
muni principum ordinumque. Id moliri Austriacos, ut principes 
Germanise inter se et ab amicis regi bus ac potestatibus segre- 
gcDtur. Id ne fiat, multorum interesse. Sperare se, regem cum 
regina Suedise regio animo ita id, quod commune est, curaturum, 
ut ad aequiora cogatur hostis. Se semper paratum, quod privatim 
8uum esset, condonare publico: securoque animo regi se permit- 
tere, id ut statuat, quod ex usu videbitur. Jam vero a Vienna 
intelligo, venetos ibi Icgatos magnis acceptos honoribus. Haud 
dubiura est, quin Pontificis voluntate, quicum melius jam ipsis 
convenit, Veneti admoveantur ad reperiendas pacis rationes. Cur 
Dobis inde nihil sit exspectandum boni, multa mihi in mentem 
▼eniunt, et inter hsec soUicite quaesita ab ipsis Poloni amicitia, 
et quod in honore mihi habende aliquid de solitis detrahere 
cosperunt. Mirum est, quam palam Hispani per Italiam terrasque 
omnee vulgent, et duci Sabaudo et comiti Verrucae, quo arcano- 
rum ministro is dux maxime utebatur, venenum datum a ducis 
iixore nunc vidua in convivio, cui interfuerit Grequiacus, carior, 
quod additur, ei feminae, quam matronalis honestatis leges ferunt. 
Gallorum odium apud Sabaudos vetus multum favoris cardinali 
Sabaudo apud nobilitatem plebemque conciliat. Adversus ea 
studia haud dubium est, quin vidua in armis gallicis spem habeat: 
sed quo magis illa se muniet externis praesidiis, hoc magis in- 
visa erit multis. Non dubitat hispanica factio, haec omnia *Bice- 
liaci* consiliis accepta ferre, infamati pridem talium artium. Di- 
citur in hac aula *Sanctichaumontius* de pecunia *regis Galliae* 
intercepisse GL millia thalerorum imperialium. Genuates neque 
kic neque apud Batavos aliud agent, quam quod motu novarum 
smicitiarum ab Hispanis impetrabunt, que desiderant. Triginta 
et sex potentissimas ejus civitatis domus per fceneratas pecunias, 
et accepta in terris Hispano parentibus pignora, ita illigatae sunt 
rebus hispanicis, ut expedire se nequeant. Et jam intelligimus 



Digitized by 



Google 



424 

multa illis ab Hispsno concessa: eoque factum, ut pro senatoi 
quod prius constitutum fuerat, minor aliquis sine legati nomii 
mitteretur ' ad Batavos, utque is, qui nunc illo digresso apud £ 
tavos relictus est, ad res Genuatium agendas jus impetraverit 
bere commeandi in Belgica loca, Hispanis subdita, credo cusun 
si potest, indutias: quaruni ingenti desiderio tenentur maritin 
Batavorum civitates. Quae ob id et D. Vosbergii iter in Galliai 
mandatum ei ad exigendas, quse debentur, pecunias, et ad proi 
gandum tempus pactionibus, quae cum Charnassseo convenerai 
improbarunt, calideque urgent, ut militäres numeri serario pr 
graves minuantur. Dux Lotharingus Angliae auctoritatem ad i 
suas bene componendas implorat. Chevreusii autem uxor, i 
quies femina, jam in aula est hispanica. Ostenderunt mihi q 
hie cum Landgraviis adolescentibus sunt, interceptas Caesariaii 
rum literas, unde apparet ingens ducis Georgii in res Csesarian 
Studium, et ad Bilefeldum capiendum suscepta Gaesarianis co 
silia. Legati angli sperare se aiunt, controversiam illam, qi 
modo captis per Normanniam Anglorum rebus ferbuerat, bre 
perventuram ad tranquillitatem, eaque de re componenda se p 
testatem accepisse. Vidi et archiepiscopi ad ordinarium legatv 
literas de Duraeano negotio prudentes; apparet neque ignotas 
quae se objiciunt difRcultates, neque tamen pro desperata ab ip 
rem haberi. Erat autem ea epistola humanitatis in me plen 
sima. Rumor est, nescio an satis certus, destrui a Savellio cap 
ad Rhenum castella: eorum loco unum excitari novum, quod i 
sula contineatur. Ut castellum illud, quod in Valle Telina 
Rhenum est, diruatur, frustra adhuc laborant Helvetii. Dixe 
Caesariani Venetis, a se quietam fore Italiam, si per Gallos licei 
Amnis Dubius, qui dicitur, nunc Lotharingi copias a Vinariensib 
dispescit. Equi et in his et in illis castris mori non desinui 
Lotharingus, qui magicis artibus id fieri persuasum habet, qui 
quaginta feminas ejus eriminis titulo ignibus dedit. Ego in reb 
ducis Vinariensis promovendis ad diligentiam reliquum nihil i 
tiar. Valde dolet, quod apud homines agimus aut surdos a 
parum memores. Cimacum ad hiberna ponenda, alioqui nuUi 
firmitatis oppidum, cepere Galli. De Nicea quod scripseram, j 
rum adhuc exploratum est. Lutetiae 5 Dec. Nov. Cal. 165 
Dens Tuam Sublimitatem protegat. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissim 
H. Grotius. 



Digitized by 



Google 



425 



171. Lut. Paris. 6 Deo. Cal. nov. 1687. 

Excellentissiroe atque lUustrissime Domine. 

Cum omnia, quae in hac vita nos delectant, praeter bonam 
coBBcientiain, Tuae Sublimitati debeam, libensque feram accepta, 
nihil mihi potest accidere laetius, quam ubi aliqua mihi datur 
materia, in qua oatendam, quam non immemorem tot ac tantorum 
benefactorum animum mecum feram. Excedentis modum huma- 
nitatis fiiit, quod Sublimitati Tuae placuit id mihi commendare, 
quod 8UO jure poterat injungere, quodque ego etiam sine uUo 
aut imperio aut commendatione sponte facturus fuerara, ut prae- 
luBtri juveni D. Croesio, sanguine, propinquitatibus et suboles- 
cente ad magnas virtutes indole spectabili, praestarem, quod nostrae 
est opis, quod ipsum exiguum est, nisi quantum Tuae Sublimita- 
tis in me comitate eximia sum consecutus. Nihil erit consilii^ 
nihil auxilii, nihil obsequii, quod ei a me meisque omnibus deerit. 
Parant Elzevirii Lugdunenses librarii Procopii novam editionem 
ex versione Vulcanii, quam se correcturum profitetur D. Hein- 
sius. Voluerunt mearo habere versionem. Sed ego neque Persica 
verti, neque de Justiniani aedificationibus, cum Gothica tantum 
et Vandalica et ex Procopio et aliunde coUigere mihi cordi sit, 
ut reipsa ostendam et huic et futuris saeculis qui sint, quibus 
omnia debeam. Quare ita constitui opperiri ipsorum, quam se 
moliri dicunt, editionem: deinde me versione et brevibus notis 
ostendere non indiligentem me fuisse et Gothicorum et Vandali- 
coruro Procopii non minus quam aliorum, quibus idem argumen- 
tum tractatum est, lectorem. Historiae Belgicae multa scripsi: ea 
quae ad indutias anni 1609 usque pertinent talia sunt, ut edi cum 
fruetu possint. Vellem dedicare reginae nostrae, nisi aliter Subli- 
mitati Tuae videatur. Est enim inter historias nostri aevi illa vel 
utilissima ob enatam ita subito, tantis auctam incrementis rem- 
publicam, arma, quae exiguis finibus tutandis comparata erant, 
difixtsa in Ultimos mundi recessus. Obsidondi autem tutandique 
oppida artcs nusquam terrarum in id perductae fastigii. Tum 
vero navalis Martis insignis diu penes illas partes gloria, nee 
sine ingenti periculo ab aliquot annis neglecta. Haec talia quod 
tam gravibus Sublimitatis Tuae occupationibus interjicere audeo^ 
dabit illa veniam, non tam mihi quam bonitati suae, quae nos huc 
usque libertatis provexerit. Deus, Excellentissime et lUustris- 



Digitized by 



Google 



426 

sime Dominc, Tuam Sublimitatem eique caros omnes conservet. 
5 Dec. Nov. Cal. 1637. 

Tue Sublimita tis cultor devotiasimus 
H. Grotius. 



172. Lut. Paris. ^ Deo. 1687. 

Excellentissime atque Illustrissiroe Domine. 

Venit ad me D. Vosbergius, missus huc a conventu Foedera- 
torum apud Batavos, quorum ipse pars est, ad poscendas pecu* 
nias et proroganda pacta Charnassaeana. Multi inter nos sermo- 
nes. Dicebat inter alia, filium Brandeburgici electoris cum cura 
in religione institui, ejus rei praecipue causa venisse eum in Ba- 
tavos: infensum maxime Svarzenburgico, ita ut ei recusarit dare 
confirmationem donationum paternarum. Fabula hec mihi vi- 
dentur. Dantiscanuro vectigal, ni in tempore ^atur obviam, di- 
cebat eam allaturum Folono opulentiam, quae aliquando in malum 
Suediae esset eruptura. Ego vero dicebam, commode eam rem 
nobis evenisse, quod rex cum nobilissima civitate ad vim usque 
dissideret. Ceterum non dubitare me, quin Batavi, Angli et Dani 
acturi sint id, quod e re sua existiroent esse. Apud Batavos actum 
agique eo de negotio dicebat; ego addebam videri mihi et Anglis 
id curari. Adversus anglicanos ritus graves oriri motus in Scotia 
et ipse mihi dicebat, et ex archiepiscopi literis cognovi. Pro- 
testantibus Galliae metum injicit inter regni hujus ecclesiasticos 
homines nova coitio, quam congregationem propagandas fidei vo- 
cant: timent enim, ne ad vim ipsis inferendam ea res paulatim 
perveniat. Ego nihil magni inde eventurum arbitror: sed cap- 
tari Omnibus modis aulae Vaticanae gratias. Ex iisdem protestan- 
tibus quidam in amissis ad Rhenum munimentis plus aliquid quam 
culpam suspectant. Id agere qui Galliam regunt, ut protestantes 
quam longissime a vicinia etiam et conspectu Galliae amoveantur. 
Cardinalem esse, cui rex non modo sacerdotiorum omnium coUa- 
tionem (id enim rex ipse profitetur) sed et regnum quodammodo 
ipsum transcripserit: huic proximos in potentia duos, Josephum 
et Noyerium ejusdem purpurae esse petitores. Metui etiam ne, 
si dux Vinariensis trans Rhenum se moverit, liberet ipse sese, 



Digitized by 



Google 



427 

nee dicto, ut nunc, sit audiens. Is dux quaedam sibi cara, quod 
in Gallorum aut aliorum regis subditorum manu ea esse noUet, 
penes me deposuit. Ivit tandem ad eum Feuquerius, sed con- 
silii tantum communicandi causa: naro copiae, non ipsi, ut dictum 
erat, sed Longavillano traduntur, ad quas, si quod periculum in- 
gruat ab hoste, dux receptum habere possit. Pecunia ei solvitur, 
deberi coepta exitu Novembris. Ea res eum consolabitur, multum 
enim opulentias in de ad eum pervenit. Sed ut e Gallia num- 
mos ipsos exportare sibi liceat, nondum obtinuit, laborantibus in 
id Betzio Heufdioque. Scribitur ad me e castris ejusdem ducis, 
tanto esse Gallos in odio apud Germanos, ut vix quisquam sit 
germanus, qui non pacem cum Iraperatore optet qualemcunque, 
ut de Gallis ulcisci se possint. Rumor his diebus per urbem 
erat sparsus, venisse hominem, qui ratihabitionera pactorum Wis- 
mariensium ferret. Id si mulcendae plebi repertum est, fieri po- 
test. Sed timendum, ne ea fama hostem quserant ad suas perdu- 
cere conditiones. Angli rursum ab Hispania classem XL ferme 
navium in Dunquercam induxere, ajuntque non desituros se talia 
facere, donec Batavi fcodus suum amplexi fuerint. Hoc vero 
est extorquere societatem. Mensis Novembris die 14 Stenai ar- 
cem in Lotharingia agressus est prsßfectus Luxemburgici Cantel- 
mus: sed Tibautius, qui pro rege oppidum arcemque curabat, 
Cantelmi militem, machinis in eum directis et injoctis fossam 
ignibus, tum ad cognoscenda melius omni» tum ad arcendos, qui 
scandere parabant, cum damno illius scalarumque et armorum 
non levi dejecit. Deus, Excellentissime et lUustrissime Domine, 
regno, reginae, Tuseque Sublimitati faveat. ^ Decembris 1637. 

Tuse Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 



178. Lut. Paris, ^g Deo. 1687. 

Excellentissime atque lUustrissime Domine. 

Abiit hinc ad ducem Vinariensem Betzius, impetrato permissu 
ezportandse ad ipsum e Gallia pecuniae ad o millia francorum. 
Ad Longayillanum quod mittitur militis, haud multum est, nee 
qnicquam hac hieme, ut Betzius censet, agetur, dilatis in ver 



Digitized by 



Google 



, 428 

coDsiliis ac paratu. At duci Lotharingo auxilia advenere, a 
colomiDio equites HCC, a Savellio sive Waertio peditum c< 
tes sive regimenta quinque. E castris Vinariensibus liter» m 
hujus, ut hie numerus initur, principio scriptae dos docent, ec 
quse ad Rhenum facta fuerant, castellorum id manere, quod i 
mum est: Basilese locisque aliis nonnihil militis duci cons« 
Vicinis in locis multos esse de pace sennones, quam con( 
laboret Papa. D. Mullerus metuit, ut subsistere possit in ist 
bernis dux Vinariensis. Betzius duos adhuc menses ibi m 
posse arbitrabatur. Helvetios idem dicebat nihil ultra contra di 
Vinariensem movere. Legati Angliae volunt, nos credere, n 
suum jam plane ad arma ferri, si socios reperiat. Dixi ei, 
Tua Sublimitas regni Suedici nomine obtulerit Anglis,. sivc 
nomine bellum indicere cuperent, sive n ostras bellantium 
suis firmare auxiliis. Si quid ad ea respondere quam anl 
vellent explicatius, audiendi mandata habere tam D. Camera 
quam D. Salvium. Quis futurus sit exitus novae super j 
Wismariensibus controversias et ipsi, et, ut ex Heufdii serr 
bus disco, Galli avide exspectant non sine formidine, ne 
has moras pax aliqua cudatur, de qua agere Bannerium pi: 
In Scotia episcopi nimis calide promoventcs ritus anglicano 
pulum pridera aliis innutritum institutis ad Genevense exer 
conformatis, et e nobilitate nonnuUos, commoverant. Sed i 
regis prudentia ac moderatione effectuni, ne quid gravius su 
retur. Combaletta cardinalis propinqua effecit, ut quem 
ipsa principatum Eguillonensem, is quam olim habuit dignit 
Pariae, ut hic loqui mos est, reciperet: quo nomine ipsa 
reginam sedendi jus consecuta, Longavillani ducis jam vidu 
trimonio aulae rumoribus destinatur. Cosinius regi a confc 
nibus regis primum excidit gratia, quod ex Fayetta rex i 
lexisset, ipsam se ejus consilio subduxisse ab aula. Cardi 
autem Riceliacus hominem in regis animo labefactatum faci 
eo, quem tenebat, loco depulit, non eam ob causam, ob quan 
ei irascebatur, sed quod religionem idem homo regis injec 
animo de foedere cum Batavis. Aliorum enim principum rebi 
quales ipse Batavos habebat, non esse regum armis adjuva 
ut probaret, argumenta quaedam diversis e libris collegerat, 
perscripta in conclavi ipsius inventa sunt. In publicum non 
res proficiet, quando constitutum cardinali est regis consciei 
in potestate jesuitarum relinquere. In Italia nihil fit. Tu 
et Rhaetica D. Marinus perscribit. Die 28 Novembris Chri 



Digitized by 



Google 



429 

Sftbaudi vidua, ut filii sui Francisci Hiacinthi tutelam ex jure 
communis moribue Sabaudicis et mariti Toluntate sibi vindioans, 
edictum edidit, quo vaaallos, oppida et universitates Sabaudiae et 
cohcrentium teTrarum ad fidem sibi obligandam vocat. In agro 
Luxemburgico ad Noaumeum vicum turma quaedam Hispauorum a 
Gallis, caatello Beginaldi egressis, magna ex parte concisa est die 
quinto mensis hujus. Charnassieana cum Batavis pacta in annum 
prorogari arbitror, debitaeque pecunias reipsa persolvi. Metus bic 
a seditione, concitoribus maxime monachis, in causa est, cur et 
Burburbia et suburbanus ager multo insideatur milite. Pater Jo- 
Bephus Cenomanorum episcopatum accepit, tanto jam speratse 
purpurae propior. Comitatenses Burgundi Channitam oppidum 
recepere, et Molbergam Csesariani. Vienna remissos intelligimus 
magni Chani legatum et a Turca nuntium: datum Mutinensi duci 
investituram, et reginae Poloniae baronatum Wittinganum in Bo- 
kemia: ducem Wirtemborgicum ivisse Sturtgardum, data in Impe- 
ratoris potestatem Hohentwila, et exutum bonorum parte, quam 
aliia elargitus est Imperator. Comitem Hanoviensem, ut ad pacem 
veniat, remittere jus in monasterium Solitariense. Pacem Pra- 
gensem acceptam ab Hassia inferiore. Deus, Excellentissime et 
lUustrissime Domine, cuncta det reginae, regno, Tuaeque Subli- 
mitati prospera. Lutetias fg Decembris 1637. 

Tuae Sublimitatis cultor devotissimus 
H. Grotius. 



174. Lut. Paris. i| Deo. 1687. 

Excellentissime Domine. 

Quod scribam hoc non cosli magis quam rerum frigore, haud 
multum est, praeter frigidiuscula quaedam. Haeret adhuc in qui- 
bus antebac locis dux Bernhard us, quanquam dictus hie fuit in 
comitatum penetrasse Burgundiae, me vix credente ob tanto ma- 
jores Lotharingi copias. Nuper abbatiam quandam, cui nomen, 
ni fällor, Bellelaio occupare parante duce Bernharde, Bernates 
et subditos et socios in armis esse jussere ad vim arcendam. 
Johannis Waertii miles partim in Wirtenbergico est, partim in 
Brisgaico. Multum esuritur eis Rhenum, etiam Argentorati, ita 



Digitized by 



Google 




480 

ut plebs magistratibus infensa sit ob missa ad ducis Bernhai 
exercitum alimenta. Intendit famem Waertius, qui e Transrl 
nanis eis Rhenum ferri fruges non patitur. Rhaetorum quoq 
plebs rectoribus suis parum »qua est, instante jam maxime te 
pore, quo occultatum diu cum domo Austriaca foedus palam j 
rari debeat, exigente id per literas archiduce Claudia, quae nu 
est Aeniponte. Brucherus et Salis gallicarum semper pr~^'~ 
tribuni haud desunt concitandse plebi, nee multum tarnen p 
vent. In Italia videtur bellum vere primo futurum acre. ] 
enim desinit Hispaniam et Iialiam commovere Sabaudus 
nalis, ne deseratur ea factio, quam ipse contra viduam Gall 
clam suscitat, palam amicitiam simulans. Tum vero Lomel 
fectae jam sunt munitiones repressurse excursus, qui e Brem 
solebant. Est Paduae praefectus Mediolanensis, speratque verc 
turum se xxxm peditum, ym equitum aut amplius. In id pc 
num Neapolitanum, perque Siciliaro Italiamque omnem Sunt 
tus, novi supplenturque turmse. Crequiacus Casali agit, feruni 
rumores, de industria, ut puto, conficti, quasi ei cum Sabai 
dua non satis conveniret. Promiserat a Montiferratensi 
satis diu lacerato abducturum quod erat equitis. Id tantum 
ut fecerit, ultro et pedestre agmen intulit in easdem terras 
ex altera parte raptant Hispani, qui Niceae, quse Paleae dici 
Aquis Lombardicis praesidio sunt. Ita minores principes 
stium et sociorum praeda fiunt. Effugit id malum Pärmens 
Romarn ire nuper voluit, sed comitatior quam gratum esse 
tifici. Vellet Pontificis propinquus Thaddaeus a Parmensi 
quere castrum quoddam ejus, cui nomen Boulionio, pro pe< 
quas ei Thaddasus mutuas dedit. Sed creditur persolutun 
Parmensi id debitum dux Etruscus, Pontificis observans, sec 
modum. Nam et cum ecclesiasticis Florentiae Etruriaeque i 
interdixisset Pontificis nuntius, ne in farinam impositum 
penderent, etiam excommunicationem minatus in ecclesi 
libertatis temeratores, pertendit ille pendique jussit. Neqi 
Romae, quo Victorium, suorum unum, Etruscus misit, com 
est ea res. Ab Hispali naves quaedam Livornum appulere 
meatum ferentes hispanicis exercitibus. Redit Vosbergius 
expedita re, certus solutionis earum, quae debentur, pecuni 
et promisso in annum sequentem ex Charnassaeis pactis 
tempus productis sesquimillione, de cetero manente Pari 
foedere. Episcopaturo, de quo scripseram, Cenomanensem i 
pater Josephus: et confessionibus regis admotus est non 



Digitized by 



Google 



431 

dizeram, sed mutato conrilio Jacobus Sirmundus, vir eniditione 
ut ex notis ejus ad Sidonium, Ennodium, Facundum et concilia 
Galüae apparet, attamen jesuita et quidem veteranus, quippe oc- 
taagenarius. Mitto aiterum exemplum Marini literaruro, quas 
miseram nuper ita eo volente, ne quid ad diligentiam testandam 
omittat. Dignus est cujus habeatur ratio. Deus, Excellentissime 
ac lUustrissime Domine, Tuse Sublimitati adsit prop